Nhiều người tập luyện thể thao thường rỉ tai nhau dùng phấn hoa ong để bồi bổ cơ thể, mong muốn kéo dài sức bền và phục hồi cơ bắp nhanh chóng sau các buổi tập nặng. Thực phẩm tự nhiên này từ lâu đã được biết đến như một nguồn dinh dưỡng dồi dào với hàm lượng protein, vitamin và các khoáng chất đa dạng [1]. Tuy nhiên, liệu việc uống phấn hoa có thực sự giúp người tập chạy xa hơn, nâng tạ bền hơn hay không vẫn là băn khoăn của không ít người tiêu dùng.
Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn này chưa có đủ cơ sở khoa học xác thực ở người. Dù phấn hoa chứa nhiều dưỡng chất tốt và thể hiện một số lợi ích chống oxy hóa cơ bắp trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, các bằng chứng trực tiếp chứng minh loại thực phẩm này giúp tăng cường sức bền thể lực trên vận động viên hoặc người tập luyện thể thao thực tế vẫn còn rất hạn chế [1].
Thành phần dinh dưỡng và cơ chế tác động giả định
Phấn hoa thực chất là hạt phấn hoa do ong mật thu lượm từ hoa cỏ tự nhiên, tích hợp thêm mật ong cùng các enzyme tiết ra từ tuyến nước bọt của ong [1]. Về mặt sinh học, đây là nguồn dinh dưỡng tự nhiên dồi dào protein, acid amin thiết yếu, vitamin và khoáng chất [1]. Trong y học bổ trợ, phấn hoa từng được nghiên cứu để hỗ trợ cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường tuýp 2, cũng như hỗ trợ kiểm soát bệnh tim mạch và nhồi máu cơ tim [1].
Cơ chế giả định khiến phấn hoa được kỳ vọng nâng cao thể lực nằm ở khả năng cung cấp dinh dưỡng xây dựng cơ bắp và giảm bớt căng thẳng oxy hóa [2, 5]. Trong quá trình vận động cường độ cao, cơ bắp sản sinh lượng lớn gốc tự do gây viêm và tổn thương tế bào [2]. Phấn hoa chứa các hợp chất polyphenol và acid amin (đặc biệt là leucine), giúp kích hoạt con đường tín hiệu mTOR nhằm tổng hợp protein, đồng thời tăng cường hoạt động enzyme của ty thể để cơ thể phục hồi sau gắng sức [2, 5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về phấn hoa và cơ bắp?
Để đánh giá chính xác tác động của phấn hoa, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm đối chứng trên động vật nhằm đo lường biến đổi tế bào và cơ bắp.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát ảnh hưởng của phấn hoa cải mù tạt Ấn Độ nguyên chất (MIMBP) và phấn hoa cải mù tạt chế biến (PMIMBP) trên chuột cống trắng giống Wistar bị gây stress oxy hóa do bơi lội mạn tính [2]. Thử nghiệm kéo dài trong 4 tuần (chuột bơi 5 ngày/tuần), với các liều dùng phấn hoa thử nghiệm là 100 mg/kg, 200 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng 300 mg/kg phấn hoa nguyên chất hoặc từ 100-300 mg/kg phấn hoa chế biến có sự cải thiện rõ rệt các chất chống oxy hóa nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD), glutathione (GSH), giảm nồng độ malonaldehyde (MDA), nitric oxide (NO) và tăng tổng lượng protein trong cơ bắp [2]. Thêm vào đó, hoạt tính các enzyme ty thể (phức hợp I, II, III, IV) được phục hồi và biểu hiện gen myostatin mRNA (yếu tố ức chế phát triển cơ) giảm đáng kể, cho thấy tác dụng bảo vệ mô cơ trước stress vận động [2].
Nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột cống già bị suy dinh dưỡng cho thấy việc bổ sung 5% hoặc 10% phấn hoa ong tươi vào khẩu phần ăn giúp cải thiện chuyển hóa protein cơ bắp hiệu quả hơn chế độ ăn tiêu chuẩn [3]. Sự can thiệp này tác động thông qua con đường mTOR và hoạt động ty thể, giúp phục hồi khối lượng các nhóm cơ xương loại 2 (cơ bắp chân gastrocnemius và plantaris) [3]. Lợi ích này được giải thích là nhờ hàm lượng acid amin thiết yếu phong phú, đặc biệt là leucine có trong phấn hoa ong tươi [3].
Tuy nhiên, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 trên 30 con chuột cống Wistar đực chia làm 6 nhóm (chạy bộ và không chạy bộ) trong thời gian 8 tuần để so sánh phấn hoa và whey protein đã ghi nhận kết quả bất ngờ [1]. Nhóm chuột chạy bộ được bổ sung phấn hoa cho thấy sự suy giảm biểu hiện của enzyme tổng hợp nitric oxide nội mô (eNOS) trong gan, trong khi cấu trúc mô học gan không có sự khác biệt lớn [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng phấn hoa ong là một lựa chọn đáng ngờ đối với vận động viên nếu muốn dùng thay thế whey protein, do nó làm thay đổi hoạt động của tế bào gan [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng hợp năm 2023 tập trung vào việc thiết kế chất bổ sung thể thao từ việc kết hợp quả Aronia (Aronia melanocarpa) và phấn hoa ong [4]. Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm thông qua các phương pháp đo quang phổ, sắc ký khí và lỏng nhận thấy sự phối hợp giữa hai nguyên liệu này tạo ra khả năng chống oxy hóa vượt trội, hiệp đồng mạnh mẽ [4]. Dẫu vậy, đây mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm để tạo công thức thực phẩm chức năng [4].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Nhìn vào các dữ liệu hiện có, giá trị lớn nhất của phấn hoa nằm ở khả năng hỗ trợ chống lại hiện tượng stress oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa mô cơ khi cơ thể bị suy kiệt [2, 5]. Tác động ức chế gen myostatin và kích thích con đường mTOR mở ra triển vọng cho các chế phẩm dinh dưỡng hồi phục [2, 5].
Dẫu vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học là hầu hết các dữ liệu trên đều đến từ thử nghiệm trên động vật gặm nhấm (chuột cống) hoặc phân tích hóa học trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng mù đôi nào trên người tập thể thao chứng minh uống phấn hoa giúp chạy nhanh hơn, tăng thời gian duy trì sức bền hay cải thiện chỉ số tiêu thụ oxy tối đa (VO2max). Vì vậy, không thể ngoại suy kết quả trên chuột để khẳng định phấn hoa giúp tăng sức bền thể lực cho con người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phấn hoa
Một số người lầm tưởng phấn hoa có thể thay thế hoàn toàn các loại bột đạm thể hình chuyên dụng như whey protein. Nghiên cứu khoa học chỉ ra đây là quan niệm sai lầm, bởi whey protein vẫn là nguồn cung cấp acid amin chuẩn mực kích thích cơ bắp, trong khi phấn hoa thậm chí có thể ảnh hưởng đến hoạt động tế bào gan khi kết hợp cùng bài tập gắng sức [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng "thực phẩm tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, dùng càng nhiều càng khỏe". Trên thực tế, các thử nghiệm trên chuột chỉ sử dụng liều lượng kiểm soát chặt chẽ theo cân nặng (như 100-300 mg/kg thể trọng hoặc 5-10% khẩu phần ăn) [2, 5]. Việc tự ý nạp lượng lớn phấn hoa không rõ nguồn gốc có thể gây quá tải chuyển hóa hoặc nguy cơ nhiễm tạp chất.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng, đặc biệt là dị ứng phấn hoa thực vật hoặc dị ứng các sản phẩm từ ong (mật ong, sáp ong, sữa ong chúa) cần hết sức thận trọng để tránh sốc phản vệ.
Người mắc các bệnh lý liên quan đến chức năng gan, thận hoặc đang phải điều trị thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Dữ liệu thử nghiệm trên động vật cho thấy việc dùng phấn hoa trong giai đoạn tập luyện có thể ảnh hưởng đến các chỉ số sinh hóa và hoạt động của tế bào gan [1]. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ em cũng không nên tự ý dùng các sản phẩm bổ sung này nếu không có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn là người tập luyện thể thao giải trí và muốn trải nghiệm phấn hoa như một nguồn dinh dưỡng bổ sung, hãy bắt đầu với lượng nhỏ để thăm dò phản ứng của cơ thể. Bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải hàng ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất uy tín hoặc tham khảo lời khuyên của chuyên gia dinh dưỡng.
Phấn hoa có thể được dùng chung với nước ấm, sinh tố trái cây hoặc ăn kèm sữa chua, bột yến mạch vào bữa ăn phụ. Bạn không nên pha phấn hoa với nước sôi nóng nhằm bảo tồn các hợp chất polyphenol tự nhiên [4]. Điều quan trọng là không nên coi phấn hoa là "thần dược" tăng lực để gắng sức vượt quá ngưỡng an toàn của cơ thể.
Tóm lại, nhận định phấn hoa giúp tăng sức bền thể lực cho người tập luyện là chưa có cơ sở khoa học vững chắc ở người. Để nâng cao thể lực bền vững, người tập cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, nạp đủ protein, nghỉ ngơi hợp lý và duy trì giáo án tập luyện khoa học thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm truyền miệng.
