Thực hư chuyện dùng quả găng trâu để tẩy giun sán

Nhiều vùng quê vẫn lưu truyền thói quen dùng các loại quả dại mọc bờ rào để trị bệnh tiêu hóa. Trong số đó, quả găng trâu (danh pháp khoa học thường dùng trong y văn cổ là Randia dumetorum) được nhiều người truyền tai nhau là có khả năng xổ giun nhanh và nhạy. Không ít người tin rằng cây cỏ quanh nhà thì lành tính hơn thuốc Tây tổng hợp.

Tuy nhiên, quan niệm quả găng trâu có thể tẩy giun an toàn là không chính xác. Hiện nay, các tài liệu khoa học trực tiếp về găng trâu chưa hề cung cấp bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả tẩy giun trên người. Ngược lại, dược liệu này chứa nhiều saponin có hoạt tính tiêu huyết (phá hủy hồng cầu), độc tính chưa kiểm soát và tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc đường tiêu hóa nặng hoặc sảy thai [5, 7].

Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái, sắc uống hoặc ăn quả găng trâu với mục đích diệt ký sinh trùng đường ruột. Việc dùng dược liệu chưa rõ hàm lượng hoạt chất độc hại tiềm ẩn nguy cơ lớn cho tính mạng.

Độc tính và tác động sinh học của găng trâu

Cây găng trâu thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), vốn phân bố rộng ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Trong kinh nghiệm dân gian Ấn Độ và các vùng bản địa, các bộ phận của cây này từng được dùng làm thuốc nôn, chất kích ứng niêm mạc hoặc thuốc xử lý mầm bệnh nhiễm trùng [1, 6].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng phần quả của găng trâu rất giàu saponin nhóm triterpene [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được các dẫn xuất saponin triterpene mới gắn acid oleanolic như 3-O-[O-beta-D-glucopyranosyl-(1----4)-O-beta-D-glucopyranosyl-(1----3)-(beta-D-glucuronopyranosyl)]oleanolic acid và 3-O-[O-beta-D-glucopyranosyl-(1----6)-O-beta-D-glucopyranosyl-(1----3)-(beta-D-glucuronopyranosyl)]oleanolic acid cùng các saponin liên quan [1].

Mặc dù một số saponin tinh khiết được chứng minh có khả năng thúc đẩy tế bào lympho người tăng sinh trong ống nghiệm và kích thích miễn dịch, phân đoạn saponin thô từ quả găng trâu lại thể hiện hoạt tính làm tan máu (haemolytic) và diệt ốc (molluscicidal) [1]. Hoạt tính phá vỡ hồng cầu này cho thấy độc tính tế bào rất rõ rệt. Khi người dân tự ý uống dịch chiết quả ở liều cao không kiểm soát, chất độc có thể gây viêm loét niêm mạc ruột, kích thích nôn ói dữ dội và đe dọa trực tiếp đến hệ tuần hoàn.

Ngoài saponin, dịch chiết quả găng trâu tan trong ethanol còn chứa hợp chất acid oleanolic và D-mannitol [2]. Acid oleanolic trong phân đoạn này đóng vai trò chính tạo nên tác dụng giảm viêm mô tế bào phổi ở động vật [2]. Dù vậy, các chất này không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn để uống xổ giun tự do.

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Cho tới nay, không có nghiên cứu nào trong dữ liệu xác nhận găng trâu là thuốc tẩy giun an toàn cho con người. Những dữ liệu hiện có trên loài thực vật này chủ yếu tập trung vào đặc tính kháng viêm, bảo vệ tế bào gan và kháng khuẩn:

Nghiên cứu về khả năng kháng viêm phổi cấp (năm 2023): Thử nghiệm trên chuột bị tổn thương phổi cấp (ALI) cho thấy phân đoạn tan trong ethanol (ESF) từ quả găng trâu, đặc biệt là phân đoạn nhỏ F3.2, có tác dụng giảm rõ rệt số lượng tế bào viêm, protein trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) và các chất trung gian gây viêm [2]. Hai hợp chất được tách chiết tinh khiết là D-mannitol và acid oleanolic, trong đó acid oleanolic đóng góp hoạt tính kháng viêm [2]. Nghiên cứu này dừng lại ở mô hình chuột và không đề cập đến giun sán [2].

Nghiên cứu về bảo vệ gan chống độc chất CCl4 (năm 2016): Các nhà khoa học đánh giá dịch chiết methanol từ lá và vỏ cây găng trâu (Randia dumetorum) trên chuột cống trắng Wistar đực [3]. Nhóm nghiên cứu gây ngộ độc gan chuột bằng carbon tetrachloride (CCl4). Chuột được cho dùng dịch chiết lá và vỏ găng trâu liều 400 mg/kg thể trọng đã cải thiện đáng kể các chỉ số men gan AST, ALT, kiềm phosphatase (ALP), bilirubin, đồng thời phục hồi các enzym chống oxy hóa như SOD, catalase [3]. Đây là tác dụng trên mô hình động vật bị nhiễm độc chất, hoàn toàn không liên quan đến việc diệt ký sinh trùng [3].

Nghiên cứu về bảo vệ gan chống tổn thương do cồn (năm 2012): Dịch chiết methanol từ quả găng trâu được thử nghiệm trên chuột cống trắng bị tổn thương gan do uống rượu (ethanol 3 ml/100 g/ngày) liên tục trong 30 ngày [4]. Chuột được chia thành 5 nhóm (n=6), trong đó nhóm uống dịch chiết quả liều 50 mg/kg và 100 mg/kg đã giảm đáng kể các chỉ số ALT, AST, triglyceride, bilirubin và hiện tượng peroxy hóa lipid so với nhóm chỉ uống cồn [4]. Mô bệnh học gan cũng cho thấy sự phục hồi tổn thương [4]. Dữ liệu này chứng minh tiềm năng hỗ trợ gan trước tác hại của cồn trên động vật thực nghiệm, không phản ánh công dụng tẩy giun sán [4].

Nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn (năm 2006): Thử nghiệm sàng lọc 61 loài cây thuốc Ấn Độ ở nồng độ 500 và 1000 microg/ml bằng phương pháp pha loãng thạch cho thấy dịch chiết thô của găng trâu cùng một số cây khác có hoạt tính kháng vi khuẩn và vi nấm phổ rộng [5]. Các vi sinh vật thử nghiệm gồm vi khuẩn như E. coli, S. aureus, P. aeruginosa và nấm men, nấm mốc [5]. Tác dụng diệt khuẩn này không thể đánh đồng với việc tiêu diệt giun ký sinh có cấu trúc giải phẫu phức tạp.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị ký sinh trùng

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ nào làm chết được côn trùng, ốc sên hay ký sinh trùng thì người uống vào cũng sẽ an toàn trừ được giun. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Trong tự nhiên, nhiều chất thực vật thuộc nhóm alkaloid hoặc saponin có tác dụng gây liệt hoặc làm chết ký sinh trùng thực nghiệm thông qua việc can thiệp cân bằng nội môi hoặc phá hủy vỏ bọc bên ngoài của giun [6]. Tuy nhiên, liều lượng làm chết giun thường rất sát với liều gây độc cho cơ thể người. Khi dùng nguyên liệu thô chưa qua chiết xuất chuẩn hóa, người dùng không thể biết được lượng độc chất đưa vào cơ thể là bao nhiêu.

Một số người viện dẫn các nghiên cứu trên các cây khác có hoạt tính diệt giun đốt Pheretima posthuma hay giun xoắn Haemonchus contortus (như chiết xuất vỏ cây Albizia, vỏ lựu hay rễ hoàng liên gai) để suy diễn cho găng trâu [3, 8]. Việc suy diễn từ loài cây này sang loài cây khác hoặc từ thử nghiệm ống nghiệm sang người là không có căn cứ khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dịch chiết từ các bộ phận của cây găng trâu tiềm ẩn những rủi ro sinh học rõ rệt:

Phụ nữ đang mang thai: Nghiên cứu công bố năm 1985 khảo sát hoạt tính chống làm tổ của hợp tử (ngăn chặn thụ thai) trên chuột cống trắng cái ghi nhận: dịch chiết hạt cây găng trâu (Randia dumetorum) có khả năng ức chế thai nghén từ 50-60% ở chuột [7]. Phụ nữ mang thai dùng loại quả này có thể đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc biến chứng thai kỳ nghiêm trọng [7]. Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn trên người mẹ cho con bú hay trẻ em.

Người có bệnh lý về máu hoặc xuất huyết đường tiêu hóa: Do phân đoạn saponin thô trong quả có hoạt tính gây tan máu tế bào (haemolytic), người bị thiếu máu, rối loạn đông máu hoặc loét dạ dày có nguy cơ diễn tiến bệnh nặng hơn nếu uống phải [1].

Người bệnh gan thận nặng: Mặc dù các nghiên cứu trên chuột ghi nhận dịch chiết lá, vỏ và quả có tác dụng hỗ trợ phục hồi tổn thương gan do hóa chất CCl4 hoặc cồn [2, 4], đây là các nghiên cứu tiền lâm sàng có chuẩn bị dịch chiết chuyên biệt. Người đang có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận không nên tự ý dùng thảo mộc thô vì gan suy yếu rất dễ bị quá tải trước các hợp chất saponin chưa tinh chế.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn y tế

Để phòng ngừa và điều trị giun sán đường ruột một cách an toàn, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh hiệu quả:

  • Không sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ quả găng trâu tươi, quả khô hoặc hạt găng trâu ngâm rượu, sắc nước để tẩy giun.
  • Nên sử dụng các loại thuốc tẩy giun định kỳ đường uống đã qua thử nghiệm lâm sàng đầy đủ và được cơ quan y tế cấp phép (như nhóm thuốc albendazole hay mebendazole) theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc cán bộ y tế.
  • Duy trì lối sống vệ sinh phòng ngừa: rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, thực hiện ăn chín uống sôi, không ăn thịt tái hoặc rau sống không đảm bảo vệ sinh.
  • Nếu nghi ngờ bản thân hoặc người nhà bị nhiễm ký sinh trùng đường ruột (với các biểu hiện đau bụng, xanh xao, rối loạn tiêu hóa), người bệnh cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm phân hoặc xét nghiệm máu để được chẩn đoán chính xác và kê đơn phù hợp.

Dù găng trâu là đối tượng nghiên cứu của y học thực nghiệm về khả năng bảo vệ gan hay kháng viêm, việc sử dụng quả găng trâu để tẩy giun là thói quen thiếu cơ sở khoa học và nguy hiểm. Người dân cần tỉnh táo trước các mẹo dân gian truyền miệng để tránh tiền mất tật mang.