Nhiều gia đình có thói quen dùng tinh dầu oải hương (lavender) bôi da, xông phòng hoặc chọn sữa tắm hương hoa để tạo mùi thơm dịu cho trẻ nhỏ. Tuy nhiên, thông tin tinh dầu lavender có thể làm bé trai to vú hoặc gây dậy thì sớm ở bé gái khiến không ít phụ huynh lo lắng. Tranh cãi này xuất phát từ một số báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng bất thường ở tuyến vú sau thời gian dài dùng sản phẩm chứa hương liệu này.
Hiện tại, chưa có bằng chứng dịch tễ học diện rộng nào khẳng định tinh dầu lavender chắc chắn gây rối loạn nội tiết ở trẻ em [1]. Các dữ liệu cảnh báo chủ yếu đến từ các chùm ca bệnh nhỏ lẻ và thử nghiệm tế bào [2, 3]. Dù vậy, các nhà khoa học vẫn khuyến cáo phụ huynh nên thận trọng, tránh để trẻ tiếp xúc liên tục và kéo dài với các sản phẩm chứa tinh dầu đậm đặc [2, 4].
Vì sao tinh dầu lavender bị nghi ngờ gây hại nội tiết?
Hiện tượng ngực phát triển bất thường ở trẻ trước tuổi dậy thì, gồm nữ hóa tuyến vú ở bé trai (prepubertal gynecomastia) và phát triển tuyến vú sớm ở bé gái (premature thelarche), xảy ra do sự mất cân bằng hormone sinh dục [2, 7]. Tình trạng này có thể xuất phát từ việc cơ thể tiếp xúc với các hóa chất gây rối loạn nội tiết (EDC) có hoạt tính giống estrogen hoặc ức chế androgen [4, 5].
Nhiều phân tích cơ chế trong phòng thí nghiệm cho thấy tinh dầu lavender và các thành phần hóa học của nó có khả năng kích hoạt thụ thể estrogen (ER) trong tế bào biểu mô vú người [2]. Quá trình này kích thích phiên mã gene phụ thuộc thụ thể ER-alpha và làm tăng sinh tế bào [2]. Đồng thời, các hoạt chất này còn thể hiện tính chất kháng androgen, tức là ngăn cản hoạt động bình thường của thụ thể hormone nam [2, 5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu enzym năm 2024 chỉ ra rằng các hợp chất trong tinh dầu có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa steroid [3]. Một số chất như eucalyptol, dihydro-beta-ionone và (-)-alpha-pinene làm ức chế từ 20% đến 40% khả năng sản xuất dehydroepiandrosterone thông qua tương tác với thụ thể enzym steroidogenic cytochrome P450 (gồm CYP17A1 và CYP19A1) [3]. Việc ức chế này có thể dẫn đến suy giảm tổng hợp androgen và làm xáo trộn nồng độ hormone steroid trong cơ thể khi tiếp xúc kéo dài [3].
Các báo cáo ca bệnh thực tế: Trẻ hết bệnh khi ngừng dùng sản phẩm
Nghi vấn lâm sàng được củng cố qua một số báo cáo ca bệnh thực tế ở trẻ em tiếp xúc thường xuyên với sản phẩm chứa tinh dầu oải hương ngoài da [2, 7].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 ghi nhận trường hợp 3 bé trai trước tuổi dậy thì phát triển mô tuyến vú sau khi phơi nhiễm mạn tính với lavender [4]. Trong đó, 2 bé thường xuyên dùng loại nước hoa có tên "agua de violetas" - sản phẩm phổ biến trong cộng đồng người gốc Tây Ban Nha [4]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao và khối phổ mẫu nước hoa của bệnh nhân xác nhận sản phẩm này có chứa thành phần hoa oải hương [4].
Tiếp đó, báo cáo năm 2019 tiếp tục theo dõi 3 bé gái bị ngực phát triển sớm và 1 bé trai bị nữ hóa tuyến vú có tiền sử dùng liên tục các sản phẩm tạo hương lavender [5]. Sau khi các bác sĩ yêu cầu ngừng hoàn toàn việc sử dụng sản phẩm chứa hương liệu lavender, tình trạng mô ngực phì đại ở toàn bộ các bệnh nhi này đã tự thoái lui và biến mất [5]. Kết quả này ủng hộ giả thuyết có mối liên hệ giữa việc tiếp xúc hương liệu ngoài da với sự phát triển mô vú vô căn ở trẻ nhỏ [5].
Nghiên cứu dịch tễ học và rà soát hệ thống nói gì?
Trái ngược với các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, các nghiên cứu dịch tễ học và đánh giá tổng quan quy mô lớn lại chưa tìm thấy bằng chứng vững chắc để kết luận tinh dầu lavender là thủ phạm gây bệnh [1, 3].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2020 đã rà soát toàn bộ tài liệu y khoa và xác định được 4 bài báo mô tả tổng cộng 11 ca bệnh ở trẻ em vừa tiếp xúc tinh dầu vừa bị rối loạn tuyến vú [6]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu đánh giá việc báo cáo tiêu chí thu nhận, thông tin nhân khẩu học và dữ liệu lâm sàng của các ca này còn thiếu sót [6]. Dựa trên các công cụ thẩm định chất lượng y khoa, nhóm kết luận có rất ít hoặc không có bằng chứng đủ tin cậy để khẳng định mối liên hệ nhân quả giữa tinh dầu lavender và rối loạn nội tiết ở trẻ [6].
Đáng chú ý nhất, nghiên cứu dịch tễ học năm 2021 được thiết kế với nhiều mô hình thống kê chuyên biệt nhằm so sánh tỷ lệ rối loạn nội tiết giữa nhóm trẻ có tiếp xúc và không tiếp xúc với tinh dầu lavender [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt về tỷ lệ mắc rối loạn nội tiết giữa hai nhóm trẻ [1]. Trong mẫu khảo sát của nghiên cứu này, không ghi nhận bất kỳ ca nữ hóa tuyến vú trước dậy thì nào [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định chứng nữ hóa tuyến vú trước dậy thì cực kỳ hiếm gặp ở trẻ nhỏ; nếu tinh dầu có làm tăng nguy cơ thì mức tăng đó cũng quá nhỏ để phát hiện được và có ý nghĩa lâm sàng đáng ngờ [1].
Bằng chứng từ nghiên cứu trên động vật và mức độ hoạt tính
Để hiểu rõ hơn tác động đường hô hấp, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2022 đã thử nghiệm xông hít tinh dầu oải hương trên chuột cống cái trước tuổi dậy thì [7]. Động vật được chia thành các nhóm: đối chứng, xịt mũi tinh dầu (LS) và tiếp xúc hít tinh dầu trong phòng (LE) [7].
Kết quả cho thấy nhóm xịt mũi mở âm đạo sớm hơn (33,8 ± 1,8 ngày) so với nhóm đối chứng (38,4 ± 2,9 ngày) và nhóm hít trong phòng (36,6 ± 1,5 ngày) [7]. Cả hai nhóm tiếp xúc tinh dầu đều có nồng độ hormone kích thích thể vàng (LH) cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, trong khi trọng lượng cơ thể không chênh lệch [7]. Điều này gợi ý việc hít phải chất kích thích ngoại sinh liên tục có thể kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục dẫn đến dậy thì sớm ở chuột cái [7]. Dù vậy, đây là nghiên cứu trên động vật với đường xịt mũi trực tiếp, không thể suy diễn nguyên vẹn tác động tương tự lên cơ thể trẻ em.
Xét về hoạt tính sinh học, các tài liệu y học cũng chỉ ra rằng hoạt tính estrogen và kháng androgen của tinh dầu lavender trong phòng thí nghiệm ở mức rất yếu [8]. Mức độ tác động yếu này tạo nên nhiều nghi ngờ trong giới khoa học về việc liệu lượng hấp thu thực tế qua da hay đường thở thông thường có đủ nồng độ để kích hoạt bệnh lý trên cơ thể người hay không [2, 8].
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng tinh dầu cho trẻ
Nhiều người mặc định tinh dầu chiết xuất từ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện cho trẻ sơ sinh hay trẻ nhỏ. Dù tinh dầu lavender được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận thuộc diện nhìn chung an toàn (GRAS) khi làm phụ gia thực phẩm, các nghiên cứu an toàn dài hạn trên người vẫn còn thiếu [8].
Việc bôi trực tiếp tinh dầu nguyên chất lên da có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc độc tính tế bào [8]. Đặc biệt, đường uống là cực kỳ nguy hiểm đối với trẻ nhỏ [8]. Một ca ngộ độc được y văn ghi nhận ở bé trai 18 tháng tuổi sau khi uống dịch chiết lavandin tự chế: chỉ sau 3 giờ, bé rơi vào trạng thái lú lẫn, ngủ lơ mơ sâu với thang điểm hôn mê Glasgow giảm xuống mức 9 (tổn thương não vừa) [8]. May mắn tình trạng thần kinh của bé hồi phục về bình thường sau 6 giờ nhập viện cấp cứu [8]. Điều này cho thấy phụ huynh tuyệt đối không cho trẻ nuốt tinh dầu đậm đặc.
Ai nên thận trọng khi dùng tinh dầu lavender?
Trẻ em trước tuổi dậy thì, đặc biệt là nhóm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, là đối tượng có hệ nội tiết và cơ quan chuyển hóa chưa hoàn thiện [2]. Trẻ em có dấu hiệu tuyến vú phát triển sớm, sưng đau ngực bất thường hoặc có tiền sử nhạy cảm với hương liệu cần ngừng ngay các sản phẩm này [2, 7].
Những trẻ có cơ địa viêm da cơ địa hoặc da nhạy cảm cũng cần thận trọng vì nguy cơ kích ứng da tại chỗ do tinh dầu nguyên chất [8]. Nếu trẻ xuất hiện các triệu chứng bất thường về phát triển giới tính sớm, phụ huynh phải đưa trẻ đến khám chuyên khoa nội tiết nhi thay vì tự ý điều trị.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày
Để đảm bảo an toàn cho trẻ, các bậc phụ huynh nên thực hiện một số lưu ý thực tế khi sử dụng các sản phẩm chứa lavender:
Tránh lạm dụng thường xuyên: Không nên bôi thoa các loại nước hoa, kem dưỡng hoặc dầu mát-xa chứa hương liệu lavender liên tục mỗi ngày lên da trẻ nhỏ [2, 7].
Pha loãng đúng cách: Tinh dầu nguyên chất không nên bôi trực tiếp lên da trẻ mà chưa được pha loãng với dầu nền phù hợp theo khuyến cáo của chuyên gia [8]. Luôn thử trước trên một vùng da nhỏ để kiểm tra phản ứng dị ứng.
Sử dụng đường xông phòng ngắt quãng: Nếu sử dụng máy khuếch tán tinh dầu, chỉ nên xông trong không gian thoáng khí và trong thời gian ngắn, không xông tinh dầu liên tục cả ngày lẫn đêm trong phòng ngủ kín của trẻ nhỏ [7].
Cất giữ cẩn thận: Luôn để lọ tinh dầu ngoài tầm với của trẻ nhỏ để phòng tránh tai nạn nuốt phải gây ngộ độc hệ thần kinh [8].
Nghi vấn tinh dầu lavender gây rối loạn nội tiết ở trẻ em hiện chưa có bằng chứng khẳng định dứt khoát ở quy mô dân số lớn [1, 3]. Dù vậy, trước những báo cáo ca bệnh ghi nhận mô vú phát triển khi dùng kéo dài và tự khỏi khi ngưng, việc thận trọng là điều cần thiết [5]. Cha mẹ nên dùng tinh dầu với tần suất vừa phải, đúng mục đích và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi phát hiện dấu hiệu bất thường trên cơ thể trẻ.
