Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý lo sợ can thiệp ngoại khoa nên vội vã tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, kinh nghiệm dùng nước đun từ lá quýt gai được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội như một biện pháp thần kỳ giúp tự tiêu sỏi.
Thực tế, nhận định uống nước lá quýt gai giúp làm tiêu hay làm tan sỏi thận là sai. Cho đến nay, y học hiện đại hoàn toàn chưa có thử nghiệm đối chứng nào chứng minh hiệu quả tán sỏi của loại lá này trên cơ thể người.
Nguồn gốc kinh nghiệm dân gian và sự ngộ nhận
Trong dân gian, cây quýt gai thường được thu hái thân và lá để sắc nước uống nhằm thanh nhiệt, lợi tiểu hoặc hỗ trợ các chứng tiểu buốt, tiểu rắt. Người xưa quan sát thấy khi uống nhiều nước sắc thảo mộc, lượng nước tiểu tăng lên giúp giảm cảm giác khó chịu ở đường tiết niệu, từ đó hình thành niềm tin rằng loại cây này có tác dụng "tán sỏi".
Tuy nhiên, việc nước tiểu bài tiết nhiều hơn hoàn toàn khác với việc viên sỏi bị hòa tan hay bào mòn. Thêm vào đó, việc uống một lượng nước đun thảo mộc hàng ngày thực chất là gián tiếp bù đủ dịch cho cơ thể, một yếu tố tự nhiên giúp hệ tiết niệu lưu thông tốt hơn. Sự thuyên giảm cảm giác khó chịu ban đầu này thường bị người bệnh lầm tưởng là sỏi thận đã được "tiêu hủy".
Sỏi thận hình thành như thế nào trong cơ thể?
Bệnh sỏi thận (urolithiasis) xảy ra với nguy cơ tích lũy trung bình trong suốt đời người rơi vào khoảng 5% đến 10% dân số [1]. Tỷ lệ mắc sỏi ở các nước công nghiệp hóa ghi nhận từ 10% đến 12% và căn bệnh này có tỷ lệ tái phát khoảng 50% trong vòng 5 đến 10 năm [7, 8]. Quá trình tạo sỏi là một chuỗi biến đổi hóa lý phức tạp bao gồm sự quá bão hòa, tạo mầm, phát triển, kết tụ và lưu giữ các tinh thể khoáng chất bên trong thận [2].
Thành phần khoáng chất chủ yếu cấu tạo nên phần lớn sỏi thận (lên tới 80%) là canxi oxalat (Ca Ox) [2, 7]. Các yếu tố thúc đẩy tạo sỏi bao gồm tình trạng mất nước, chế độ ăn nhiều canxi, acid uric hoặc một số bệnh nhiễm trùng [1]. Khi viên sỏi đã kết tụ vững chắc bên trong nhu mô hoặc đài bể thận, việc dùng các loại nước lá thông thường không thể tạo ra phản ứng hóa học trực tiếp để phân rã liên kết canxi oxalat này.
Khoa học nói gì: Sự thiếu hụt hoàn toàn của thử nghiệm lâm sàng
Mặc dù nhiều đánh giá y học ghi nhận các hợp chất thực vật có tiềm năng như lợi tiểu, giãn cơ trơn hoặc chống oxy hóa [3], lá quýt gai hoàn toàn vắng mặt trong danh mục các thảo dược đã được kiểm chứng khoa học đối với bệnh sỏi.
Một tổng quan tài liệu năm 2018 đã tổng hợp danh sách các loại thực vật tiềm năng trong phòng ngừa và xử trí sỏi đường tiết niệu dựa trên các bằng chứng khoa học, bao gồm trà xanh (Camellia sinensis), mâm xôi (Rubus idaeus), cần tây (Petroselinum crispum), lựu (Punica granatum), hạt thì là đen (Nigella sativa), atiso đỏ (Hibiscus sabdariffa) hay Ammi visnaga [3]. Đáng chú ý, cây quýt gai không hề có tên trong danh sách nghiên cứu này [3].
Nghiên cứu về thảo dược khác như hạt Ammi visnaga cho thấy hoạt chất khellin có khả năng giãn cơ trơn, lợi tiểu và tác động lên chuyển hóa citrate trong nước tiểu, được báo cáo qua một ca lâm sàng ở người đàn ông 50 tuổi bị sỏi niệu quản và tăng triglycerid máu tại Jordan [1]. Tuy nhiên, đối với lá quýt gai, y học hoàn toàn chưa ghi nhận bất kỳ nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào để xác nhận cơ chế, liều dùng an toàn, cũng như khả năng can thiệp trực tiếp vào tinh thể sỏi thận ở người. Việc gán ghép công dụng làm tan sỏi cho lá quýt gai chỉ dừng lại ở suy diễn dân gian chưa qua kiểm chứng.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi tự điều trị sỏi thận
Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng mọi loại sỏi đều có thể đào thải tự nhiên qua đường tiểu nhờ uống nước lá. Trên thực tế lâm sàng, các viên sỏi có kích thước lớn hơn 5 mm rất khó có thể tự trôi ra ngoài tự nhiên và thường gây biến chứng [1]. Khi sỏi to lên gây tắc nghẽn niệu quản, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng đau quặn hông lưng, tiểu buốt và tiểu ra máu, đòi hỏi các biện pháp cấp cứu y tế hoặc phẫu thuật [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm sỏi thận là bệnh lý lành tính, có thể trì hoãn chữa trị để thử các phương thuốc thảo mộc truyền miệng. Tổng quan năm 2017 về rủi ro bệnh thận mạn chỉ ra rằng người bị sỏi thận nói chung có nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận giai đoạn cuối cao gấp đôi so với người bình thường [4]. Nguy cơ này thậm chí còn tăng cao hơn ở phụ nữ và những người thừa cân [4]. Người bệnh có các đợt nhiễm trùng đường tiết niệu thường xuyên, sỏi struvite hoặc có bất thường giải phẫu đường tiểu cũng là đối tượng chịu rủi ro suy giảm chức năng thận rất lớn [4]. Do đó, việc trì hoãn phác đồ y khoa chính thống có thể dẫn tới tổn thương thận vĩnh viễn.
Ai nên đặc biệt thận trọng với sỏi thận?
Sỏi đường tiết niệu đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ, đặc biệt ở các nhóm có nguy cơ biến chứng cao. Một khảo sát năm 2019 về nhận thức cộng đồng chỉ ra rằng nam giới có nguy cơ mắc sỏi thận cao gấp đôi nữ giới, với tỷ lệ mắc ở nam so với nữ thực tế là 3:1 [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận 50% số người mắc sỏi có người thân trực hệ từng bị sỏi, cho thấy yếu tố tiền sử gia đình làm tăng gấp đôi rủi ro mắc bệnh [5]. Ngoài ra, người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc béo phì cũng đối mặt với tỷ lệ hình thành sỏi lớn hơn rõ rệt [5].
Đặc biệt, nhóm bệnh nhân sau ghép thận cần hết sức cẩn trọng. Một nghiên cứu đa trung tâm năm 2024 tại Hàn Quốc trên 58 bệnh nhân ghép thận bị sỏi tiết niệu cho thấy phần lớn trường hợp phát hiện sỏi thông qua khám định kỳ không có triệu chứng (54,7%) [6]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng sỏi đường tiết niệu trên thận ghép là tình trạng cấp tính đòi hỏi can thiệp khẩn cấp; trong đó 95,3% bệnh nhân có sỏi niệu quản đã phải tiếp nhận can thiệp nội soi niệu để bảo toàn chức năng thận [6]. Những trường hợp có bệnh nền nghiêm trọng như vậy tuyệt đối không thể mạo hiểm tự chữa trị bằng nước lá cây.
Hướng chăm sóc và xử trí đúng cách
Để phòng ngừa và hỗ trợ ngăn sỏi tiến triển, thói quen sinh hoạt đóng vai trò tiên quyết. Nghiên cứu cộng đồng cho thấy "uống ít nước" là yếu tố nguy cơ hàng đầu được 72,5% người tham gia khảo sát nhận biết [5]. Uống đủ nước để duy trì lượng bài tiết đều đặn hàng ngày là giải pháp đơn giản nhất giúp làm loãng nồng độ các chất tạo mầm sỏi.
Khi có dấu hiệu nghi ngờ sỏi thận hoặc đau quặn hông lưng dữ dội, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được siêu âm hoặc chụp chẩn đoán hình ảnh. Với các can thiệp hiện đại, thủ thuật tán sỏi bằng sóng xung kích hoặc nội soi xâm lấn tối thiểu không gây ảnh hưởng bất lợi lâu dài tới chức năng thận nếu được thực hiện đúng chỉ định [4]. Bất kỳ việc sử dụng cây thuốc dân gian nào cũng phải được trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để tránh làm mất "thời gian vàng" kiểm soát bệnh.
Tóm lại, thông tin uống nước lá quýt gai giúp tiêu sỏi thận hoàn toàn là đồn thổi không có căn cứ khoa học. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, bổ sung đủ nước và chủ động thăm khám định kỳ để bảo vệ chức năng thận an toàn, hiệu quả.
