Nhiều người truyền tai nhau mẹo ngâm thuốc lá sợi hoặc lá cây thuốc lá vào nước để uống nhằm tẩy giun sán đường ruột. Không ít người tin rằng vị cay, đắng và nồng của loại nước này sẽ khiến các loại ký sinh trùng say xẩm rồi bị trục xuất ra ngoài. Tuy nhiên, việc tự ý nuốt nước ngâm từ các bộ phận của cây thuốc lá có thực sự mang lại hiệu quả hay tiềm ẩn hiểm họa khôn lường?
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Sai lầm và đặc biệt nguy hiểm. Nước ngâm thuốc lá không phải là thuốc tẩy giun sán mà là một hỗn dịch chứa độc tố thần kinh cực mạnh. Liều độc hại gây suy hô hấp, liệt cơ, thậm chí ngừng thở và tử vong ở người thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng có thể tiêu diệt an toàn ký sinh trùng trong lòng ruột.
Bản chất chết người của ancaloit trong cây thuốc lá
Cây thuốc lá thông thường (Nicotiana tabacum) cùng các loài liên quan như thuốc lá thân gỗ (Nicotiana glauca) chứa hàm lượng cao các ancaloit nhóm nicotinic, bao gồm nicotine, anabasine, nornicotine và anatabine [1], [2]. Đây là những độc chất được cây cỏ tổng hợp để tự vệ tự nhiên trước sâu bọ và các loài ăn cỏ [3].
Cơ chế gây độc của các ancaloit này xảy ra khi chúng đóng vai trò chất chủ vận trên các thụ thể acetylcholine dạng nicotinic (nAChRs) nằm khắp hệ thần kinh trung ương, hệ thần kinh thực vật và các synap thần kinh - cơ [1], [2]. Thụ thể nAChRs có sự đa dạng về tiểu đơn vị và phân bố rộng rãi tại tủy thượng thận cũng như cơ vân [2]. Sự kích thích các thụ thể này sẽ gây ra tác động hai pha rõ rệt phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc [1], [2].
Ở giai đoạn đầu, độc chất kích hoạt thụ thể khiến nhịp tim tăng nhanh, co đồng tử và run rẩy [1]. Nhưng ở liều cao hơn, các ancaloit này gây khử cực kéo dài liên tục tại bản vận động thần kinh - cơ [1]. Quá trình này dẫn tới phong bế dẫn truyền thần kinh, làm liệt toàn bộ các cơ hô hấp, ngừng thở và suy tuần hoàn tim mạch [1].
Nguy cơ hấp thu cực nhanh qua đường tiêu hóa
Khi ngâm thuốc lá vào nước, các hoạt chất độc hại như nicotine và anabasine nhanh chóng chiết xuất ra dung dịch. Dược động học cho thấy các ancaloit dạng nicotinic hấp thu rất dễ dàng qua tất cả các con đường tiếp xúc của cơ thể, bao gồm cả đường tiêu hóa [2].
Sau khi được uống vào, chúng phân bố nhanh và rộng khắp các mô, dễ dàng vượt qua hàng rào máu não và nhau thai, thậm chí bài tiết tự do qua sữa mẹ [2]. Quá trình chuyển hóa chủ yếu diễn ra tại gan [2]. Do đặc tính hấp thu chớp nhoáng này, việc nuốt dịch ngâm lá thuốc lá không giữ lại nồng độ an toàn tại ruột mà ngấm thẳng vào tuần hoàn máu, đe dọa trực tiếp các cơ quan trọng yếu chỉ trong thời gian rất ngắn [1], [2].
Bằng chứng y văn về các ca ngộ độc đường tiêu hóa
Thực tế y văn đã ghi nhận rất nhiều ca ngộ độc nặng do nuốt các bộ phận thực vật thuộc chi thuốc lá (Nicotiana):
Một báo cáo năm 2020 mô tả trường hợp người phụ nữ 65 tuổi được xe cấp cứu đưa vào viện trong tình trạng ngừng thở sau khi nuốt phải lá cây Nicotiana glauca [1]. Bệnh nhân xuất hiện buồn nôn và nôn ngay sau bữa ăn trưa, một giờ sau rơi vào trạng thái mệt lả và ngừng thở cấp do các ancaloit kích thích gây khử cực dẫn đến suy hô hấp [1]. Chẩn đoán được xác định nhờ ứng dụng nhận dạng thực vật kết hợp mẫu cây do gia đình cung cấp [1].
Năm 2011, một báo cáo khác ghi nhận vụ ngộ độc lá thuốc lá cây Nicotiana glauca trong một gia đình [4]. Cụ bà 73 tuổi người Pháp hái lá cây do nhầm với rau chân vịt dại và nấu ăn, dẫn đến chóng mặt, buồn nôn, nôn mửa và suy kiệt chỉ sau vài giờ [4]. Bệnh nhân ngất lịm, đồng tử giãn, nhịp tim chậm nghiêm trọng, sau đó ngừng thở phải hồi sức và hỗ trợ thở máy; dù tuần hoàn được phục hồi, bà không bao giờ tỉnh lại và qua đời 20 ngày sau do suy đa tạng [4]. Phân tích khối phổ phát hiện anabasine trong lá cây và nước tiểu [4]. Người cháu trai 18 tuổi ăn lượng nhỏ hơn cũng bị yếu cơ, đau cơ và nhịp xoang chậm, may mắn hồi phục sau 24 giờ mà không để lại di chứng [4].
Tương tự, một ca bệnh năm 2013 ghi nhận người phụ nữ 60 tuổi trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, bị suy hô hấp đột ngột chỉ 2 giờ sau khi ăn lá cây Nicotiana glauca nấu chín vì dáng đi loạng choạng và mệt lả [5]. Bệnh nhân phải đặt nội khí quản và thở máy suốt 2 ngày do tác động liệt cơ hô hấp của anabasine trước khi hồi phục xuất viện [5].
Tác động gây độc của hoạt chất nicotine cũng được khẳng định trong báo cáo năm 2025 về trường hợp trẻ 2 tuổi nuốt phải nicotine dạng lỏng tại nhà [6]. Đứa trẻ bị suy hô hấp cấp, phải đặt ống nội khí quản khẩn cấp và chuyển vào khoa hồi sức tích cực nhi, kèm theo nhiều cơn co giật nguy kịch [6].
Mức độ độc hại của các chất tương tự nicotine còn thể hiện qua nghiên cứu năm 2009 về ngộ độc hoạt chất trừ sâu nhóm neonicotinoid trên 70 bệnh nhân [7]. Biểu hiện lâm sàng của nhóm chất này tương tự ngộ độc nicotine cấp tính với hội chứng cholinergic; trong đó 8 ca bị biến chứng nặng và 2 người tử vong do viêm phổi hít cùng suy hô hấp sau khi nuốt lượng lớn [7].
Từ diệt côn trùng đến độc tính trên người
Lý do mẹo dân gian lầm tưởng nước thuốc lá có thể "trừ giun" xuất phát từ việc loại cây này vốn được dùng để diệt côn trùng. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 cho thấy dịch sắc từ lá khô của cây thuốc lá (Nicotiana tabacum) có độc tính tiếp xúc và độc tính đường tiêu hóa rất cao đối với kiến cắt lá Acromyrmex octospinosus [3].
Tuy nhiên, côn trùng và người có ngưỡng phản ứng độc tính khác nhau. Độc tố thần kinh có thể giết chết kiến hoặc côn trùng gây hại thì cũng sẵn sàng làm tê liệt hệ thần kinh và hệ cơ hô hấp của con người [1], [3]. Khoảng cách giữa nồng độ có thể ảnh hưởng đến ký sinh trùng và nồng độ gây chết người qua đường tiêu hóa của nicotine thực tế không tồn tại một ranh giới an toàn nào.
Ngoài ra, các bằng chứng độc chất học cho thấy nhiều ancaloit họ piperidine có mặt trong cây thuốc lá (Nicotiana tabacum) và thuốc lá thân gỗ (Nicotiana glauca) còn là các chất gây quái thai mạnh [8]. Chúng gây độc cấp tính cho động vật trưởng thành và làm biến dạng cơ xương, co rút bẩm sinh, hở hàm ếch ở gia súc sơ sinh như cừu, dê, bò, heo [8]. Bằng chứng dịch tễ học ở người cũng liên hệ việc tiếp xúc với thuốc lá làm gia tăng dị tật hở vòm miệng ở trẻ sơ sinh [8].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc nuốt nước ngâm thuốc lá tuyệt đối nguy hiểm cho tất cả mọi người, nhưng các nhóm sau đây đối mặt với nguy cơ tử vong cao nhất nếu vô tình hoặc cố ý sử dụng:
- Trẻ nhỏ: Hệ thần kinh và thể trọng non nớt khiến trẻ dễ bị co giật, suy hô hấp cấp và tử vong chỉ với một lượng cặn hoặc vài giọt dịch chứa nicotine [6].
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc chất vượt qua hàng rào nhau thai và bài tiết trực tiếp vào sữa mẹ, đe dọa tính mạng thai nhi và làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh [2], [8].
- Người cao tuổi hoặc có bệnh tim mạch, thần kinh nền: Tác động kích thích ban đầu gây loạn nhịp, nhịp tim chậm và tụt huyết áp dễ dẫn đến suy tim cấp và suy đa tạng [1], [4].
Lời khuyên khoa học và cách phòng ngừa giun sán chuẩn xác
Thay vì đánh cược tính mạng bằng các mẹo dân gian truyền miệng vô căn cứ, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn hóa:
- Tuyệt đối không uống nước ngâm lá, thân hoặc sợi thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào. Không nhầm lẫn giữa tác dụng trừ sâu hại nông nghiệp với việc tẩy ký sinh trùng đường ruột ở người [3].
- Sử dụng thuốc tẩy giun định kỳ đã được phê duyệt: Khi nghi ngờ nhiễm giun sán hoặc đến lịch tẩy giun định kỳ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để được hướng dẫn dùng các hoạt chất an toàn, có kiểm chứng liều lượng rõ ràng.
- Giữ gìn vệ sinh: Ăn chín, uống sôi, rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy và rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn là biện pháp tự nhiên, hiệu quả nhất để phòng tránh giun sán.
Tóm lại, nước ngâm thuốc lá là dung dịch chứa độc tố thần kinh cực mạnh chứ không phải bài thuốc chữa bệnh. Việc tự ý sử dụng các loại nước lá độc hại này có thể dẫn đến suy hô hấp, co giật và tử vong nhanh chóng trước khi giải quyết được vấn đề tiêu hóa.
