Trào lưu truyền tai nước sắc lá móng rồng hạ huyết áp
Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà nấu nước uống để ổn định huyết áp. Trong số đó, cây móng rồng (tên khoa học: Artabotrys hexapetalus) thường được truyền tai như bài thuốc dân gian giúp trị cao huyết áp an toàn, lành tính.
Quan niệm "uống nước lá cây móng rồng giúp hạ huyết áp an toàn" là SAI. Đến nay, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc lá móng rồng có tác dụng hạ huyết áp trên cơ thể người. Việc tự ý đun sắc loại lá này uống tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ ngộ độc alkaloid.
Cây móng rồng trong y học cổ truyền và nghiên cứu thực tế
Móng rồng (Artabotrys hexapetalus (L.f.) Bhandari) thuộc chi Artabotrys, họ Na (Annonaceae), là loại cây bụi trườn xanh quanh năm [1], [2], [3]. Chi Artabotrys gồm hơn 100 loài phân bố ở vùng nhiệt đới Cựu thế giới [3]. Trong y học dân gian, nước sắc từ khoảng 9 loài trong chi này từng được dùng trị sốt rét, tiêu chảy, đau lưng, tràng nhạc [3].
Cụ thể ở loài móng rồng Artabotrys hexapetalus, rễ cây được dùng hỗ trợ trị sốt rét, còn quả dùng cho bệnh tràng nhạc [1]. Cây còn được biết đến với tên gọi 'Hari Champa' và hoa dùng nhiều trong công nghiệp hương liệu [1], [3]. Toàn bộ dữ liệu dân gian ghi nhận không có tài liệu nào chỉ định dùng lá cây này để kiểm soát bệnh cao huyết áp [1], [3].
Về mặt di truyền, nghiên cứu năm 2024 giải mã bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của A. hexapetalus với kích thước 178.457 cặp base (bp), gồm 134 gen (90 gen mã hóa protein, 36 tRNA, 8 rRNA) [2]. Phân tích phát sinh loài chỉ ra quan hệ họ hàng gần giữa A. hexapetalus và Artabotrys pilosus [2]. Dữ liệu gen này nhằm phục vụ bảo tồn loài, hoàn toàn không liên quan đến tác dụng hạ áp ở người [2].
Các hợp chất hóa học và thiếu hụt dữ liệu lâm sàng về tim mạch
Phân tích hóa thực vật cho thấy chi Artabotrys có khoảng 234 hợp chất được phân lập, gồm alkaloid, terpenoid, sterol, flavonoid, cyclohexene đa oxy hóa, acid béo và acetogenin [3]. Một nghiên cứu năm 2018 phát triển phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) để định lượng hai hoạt chất flavonoid là quercetin và apigenin trong dịch chiết A. hexapetalus [1]. Nghiên cứu này đánh giá hoạt tính chống ký sinh trùng Leishmania donovani trong ống nghiệm (in vitro), cho thấy dịch chiết có hiệu quả tương đối tốt [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 phân lập được 4 aporphine alkaloid mới là hexapetalusine A-D cùng 6 aporphine alkaloid đã biết từ thân và rễ của A. hexapetalus [4]. Các alkaloid này được thử nghiệm kháng nấm thực vật in vitro: hexapetalusine D có hoạt tính yếu kháng nấm Curvularia lunata, còn liriodenine thể hiện hoạt tính kháng nấm Fusarium proliferatum và Fusarium oxysporum [4].
Tổng kết các nghiên cứu hiện nay về móng rồng, các tác dụng dược lý được nhắc tới là chống oxy hóa, hỗ trợ đái tháo đường, bảo vệ gan, xua muỗi; trong đó nổi bật nhất là độc tính tế bào (cytotoxic) và kháng vi sinh vật [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng hạ huyết áp, kiểm tra chỉ số huyết áp tâm thu hay tâm trương trên người hoặc trên mô hình động vật của loài cây này [3].
Rủi ro tụt huyết áp mất kiểm soát và độc tính từ alkaloid
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ. Thành phần hóa học chủ yếu được phân lập từ chi Artabotrys là các aporphine alkaloid [4], [3]. Alkaloid là nhóm hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh và phức tạp lên hệ thần kinh và tim mạch.
Việc tự ý thu hái, đun sắc lá móng rồng tại nhà không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất. Cơ thể nạp vào lượng lớn alkaloid chưa qua tinh chế dễ dẫn đến nguy cơ rối loạn dẫn truyền tim, gây loạn nhịp tim hoặc kích thích tụt huyết áp quá mức đột ngột. Hoạt tính độc tế bào của các chất trong chi này cũng là vấn đề cần thận trọng khi hấp thu vào cơ thể người [3].
Hơn nữa, người đang dùng thuốc điều trị cao huyết áp theo đơn nếu tự ý uống thêm nước sắc lá móng rồng có thể gặp hiện tượng tương tác nguy hiểm, dẫn đến trụy mạch hoặc suy tuần hoàn cấp tính.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ huyết áp
Nhiều người bệnh thường gom chung tất cả các loại cây cỏ có vị đắng, chát hoặc có hoa thơm vào nhóm "uống cho mát gan, hạ huyết áp". Tuy nhiên, mỗi loài cây có thành phần hóa học hoàn toàn khác biệt.
Sự nhầm lẫn thường xuất phát từ việc một số loài thực vật khác có nghiên cứu rõ ràng về tim mạch, khiến người dân suy diễn sang cây móng rồng. Ví dụ, cây táo gai (Crataegus) có các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng về tác dụng hạ huyết áp, hỗ trợ suy tim sung huyết và chống loạn nhịp [5], [6]. Hay hoa bụp giấm (Hibiscus sabdariffa) đã qua 26 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 1.797 người tham gia, chứng minh khả năng hạ huyết áp tâm thu và tâm trương theo liều lượng [7], [8].
Cây móng rồng (Artabotrys hexapetalus) không thuộc các nhóm thảo dược kể trên. Móng rồng chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm phân lập hóa chất, kháng ký sinh trùng và kháng nấm in vitro [1], [4]. Việc gán ghép tác dụng hạ áp cho cây móng rồng là hoàn toàn vô căn cứ và sai lệch khoa học.
Những ai cần thận trọng và khuyến nghị thực tế
Người được chẩn đoán tăng huyết áp tuyệt đối không dùng nước sắc lá móng rồng để thay thế thuốc hạ áp đã được bác sĩ chỉ định. Bỏ qua phác đồ chuẩn y khoa để tự chữa bằng lá cây móng rồng có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây biến chứng tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.
Người cao tuổi, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và bệnh nhân có bệnh nền tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận cần tránh hoàn toàn việc uống nước sắc lá móng rồng dạng tự đun nấu. Độc tính tế bào của các thành phần trong cây chưa được xác lập ngưỡng an toàn trên cơ thể người [3].
Để kiểm soát huyết áp an toàn, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc định kỳ của bác sĩ chuyên khoa. Song song đó, duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế mỡ động vật, bổ sung nhiều rau xanh, tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn và kiểm tra huyết áp mỗi ngày. Khi muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào, cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.
