Nhiều người có thói quen dùng các bộ phận của cây hoa đinh (chi Luculia) như nụ hoa hay thân cành để hãm trà, sắc nước uống hàng ngày hoặc ngâm rượu cồn nhằm bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, không ít người thắc mắc dạng dùng nào mới thực sự giữ lại và giải phóng tối đa các hoạt chất sinh học quý giá bên trong dược liệu. Liệu việc đun sôi với nước hay ngâm trong dung môi cồn ethanol sẽ mang lại hiệu suất chiết xuất tốt hơn cho cơ thể?
Câu trả lời phụ thuộc chặt chẽ vào bản chất hóa học của từng nhóm hợp chất có trong nụ đinh và loại dung môi sử dụng. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy dung môi cồn (ethanol) và các hệ dung môi phân cực hữu cơ thường chiếm ưu thế vượt trội trong việc hòa tan các hợp chất glycoside, triterpenoid hoặc các chất bay hơi kém tan trong nước [1], [2]. Tuy nhiên, việc lựa chọn dung môi ngâm chiết tại nhà cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa hiệu suất thu nhận hoạt chất và tính an toàn sinh học đối với sức khỏe người dùng.
Thắc mắc phổ biến về nụ đinh sắc nước và ngâm rượu
Trong dân gian, phương pháp sắc nước và ngâm rượu là hai cách chế biến thảo dược truyền thống phổ biến nhất. Sắc nước có ưu điểm là tiện lợi, dễ thực hiện, chi phí thấp và an toàn cho hầu hết mọi người khi sử dụng lượng nước lọc đun sôi thông thường. Ngược lại, ngâm rượu lại được ưa chuộng nhờ quan niệm dân gian cho rằng "rượu dẫn thuốc", giúp chiết kiệt các chất bổ dưỡng và có thể bảo quản sử dụng được lâu dài mà không sợ thiu mốc.
Sự băn khoăn của người tiêu dùng xuất phát từ việc nhiều bài thuốc cổ phương khuyên dùng dạng ngâm rượu, trong khi nhiều người e ngại nồng độ cồn gây hại dạ dày hoặc gan. Đối với nụ hoa cây hoa đinh (Luculia), các hoạt chất tạo nên mùi thơm đặc trưng cũng như dược tính bao gồm cả các phân tử bay hơi lẫn các hợp chất không bay hơi [3]. Việc đun nấu ở nhiệt độ cao khi sắc nước có thể khiến các tinh dầu thơm dễ bay hơi bị thất thoát ra ngoài không khí [3]. Trong khi đó, việc ngâm lạnh trong cồn ethanol giúp giữ lại các phân tử này nhưng lại có thể tạo ra dung môi chứa cồn không phù hợp cho việc uống nhiều.
Cơ chế tác động và bản chất hóa học của dược liệu
Hiệu suất chiết xuất thảo dược tuân theo nguyên lý cơ bản của hóa học: "chất tương đồng hòa tan chất tương đồng". Các hợp chất phân cực mạnh sẽ tan tốt trong dung môi phân cực như nước tinh khiết. Ngược lại, các hợp chất hữu cơ có độ phân cực trung bình hoặc thấp như terpenoid, aglycon hay tinh dầu dễ dàng bị hòa tan bởi các dung môi hữu cơ như ethanol, ethyl acetate hay n-butanol [1], [2].
Hoa và nụ đinh chứa các hợp chất thơm dễ bay hơi đặc trưng tạo nên hương thơm ngọt ngào [3]. Phần lớn các chất tạo mùi này là các phân tử hữu cơ kỵ nước hoặc ít tan trong nước lạnh [3]. Khi ngâm thảo dược trong cồn ethanol, cồn đóng vai trò như một dung môi hữu cơ lưỡng tính, vừa có nhóm phân cực hydroxyl (-OH) vừa có gốc hydrocacbon không phân cực, giúp phá vỡ màng tế bào thực vật và lôi kéo các hợp chất hoạt tính vào dịch chiết tốt hơn [1], [4]. Khi chỉ dùng nước sôi để sắc, một số hợp chất kém phân cực khó hòa tan hoàn toàn, dẫn đến hiệu suất thu hồi có thể thấp hơn.
Bằng chứng khoa học: Chiết xuất từ cây đinh qua các nghiên cứu
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để xác định thành phần hóa học và khả năng hòa tan của các hoạt chất từ cây đinh (Luculia pinceana và Luculia yunnanensis).
Một nghiên cứu công bố năm 2007 về thành phần terpenoid glycoside từ thân cây Luculia pinceana đã làm sáng tỏ khả năng hòa tan của các nhóm chất này [1]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng ethanol để chiết thô, sau đó dùng phân đoạn n-butanol (n-BuOH) kết hợp các kỹ thuật sắc ký cột [1]. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ đã phân lập thành công 7 hợp chất glycoside mới thuộc chi này, bao gồm vogeloside, epi-vogeloside, loganoside, loganin cùng ba este cincholic acid glycoside [1]. Nghiên cứu này cho thấy các dung môi hữu cơ phân cực gốc cồn như ethanol và butanol giữ vai trò quyết định trong việc giải phóng các terpenoid glycoside có cấu trúc phức tạp từ mô thực vật [1]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ tiến hành trên phần thân cây và tập trung vào phân lập hóa học mà chưa so sánh trực tiếp hiệu suất giữa nước lã và cồn nguyên chất trên nụ hoa [1].
Một công trình nghiên cứu khác công bố năm 2009 đã tiến hành sàng lọc các chất ức chế men alpha-glucosidase từ cây Luculia pinciana [2]. Nhóm tác giả đã sử dụng kỹ thuật sắc ký và phương pháp hướng dẫn hoạt tính sinh học in vitro [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết bằng dung môi ethyl acetate thể hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất [2]. Từ dịch chiết này, 5 hợp chất hoạt tính đã được phân lập gồm scopoletin, 5-methoxy-8-hydroxycoumarin, 1alpha,3beta,24-trihydroxyursolic acid, ursolic acid và oleanolic acid [2]. Toàn bộ 5 hợp chất này đều có giá trị IC50 ức chế alpha-glucosidase thấp hơn thuốc chuẩn acarbose [2]. Đáng chú ý, 4 hợp chất ức chế theo cơ chế không cạnh tranh, riêng hợp chất thứ ba ức chế theo cơ chế cạnh tranh [2]. Các hợp chất nhóm triterpenoid như ursolic acid và oleanolic acid vốn là các chất rất kém tan trong nước nhưng lại tan tốt trong dung môi hữu cơ trung bình như ethyl acetate hoặc cồn, chứng minh vai trò tối quan trọng của dung môi hữu cơ trong việc thu nhận chất có hoạt tính sinh học [2]. Nghiên cứu này chỉ thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Về thành phần hương thơm của hoa, nghiên cứu năm 2016 đã sử dụng phương pháp vi chiết pha rắn kết hợp sắc ký khí - khối phổ (SPME-GC-MS) để phân tích các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phát thải từ hoa Luculia pinceana qua các giai đoạn phát triển [3]. Tổng cộng 39 hợp chất đã được xác định, bao gồm 26 hợp chất ở giai đoạn nụ hoa, 26 hợp chất ở giai đoạn bắt đầu nở, 32 hợp chất khi hoa nở rộ và 32 hợp chất ở giai đoạn tàn [3]. Hợp chất chiếm tỷ lệ phong phú nhất là paeonol, dao động từ 51% đến 83%, tiếp theo là (E,E)-alpha-farnesene, cyclosativene và delta-cadinene [3]. Lượng phát thải hương hoa có xu hướng tăng trước giảm sau, đạt đỉnh cao nhất ở giai đoạn chớm nở [3]. Nghiên cứu gợi ý nụ hoa và hoa cây này có tiềm năng phát triển thành tinh dầu và dược liệu giá trị nhờ chứa các hoạt chất thơm có hoạt tính sinh học [3]. Phương pháp SPME-GC-MS thu giữ trực tiếp pha khí, chứng minh các chất bay hơi như paeonol rất nhạy cảm với nhiệt độ và dễ thất thoát khi đun sôi [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2017 trên loài Luculia yunnanensis cũng ghi nhận 40 hợp chất bay hơi qua 4 giai đoạn phát triển hoa [5]. Các hợp chất mùi thơm chính gồm 3-carene, alpha-cubebene, alpha-copaene, delta-cadinene và isoledene [5]. Sự phát thải đạt đỉnh ở giai đoạn bắt đầu nở và đa dạng nhất khi hoa nở rộ [5]. Điều này củng cố thêm rằng các hợp chất bay hơi quý trong nụ hoa loài đinh chủ yếu là các terpenoid không phân cực, dễ tan trong cồn và dễ bay hơi khi gia nhiệt [3], [5].
Dung môi hữu cơ và các giải pháp chiết xuất xanh
Nhìn rộng ra các phương pháp chiết xuất dược liệu, một nghiên cứu công bố năm 2024 về chiết xuất vỏ cây Thanaka (Hesperethusa crenulata) đã so sánh trực tiếp hiệu suất của nhiều loại dung môi bao gồm nước, ethanol và glycerol [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết bằng ethanol hoặc hỗn hợp dung môi chứa cồn hữu cơ giúp thu hồi hàm lượng phenolic tổng số và hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với việc chỉ sử dụng dung môi nước đơn thuần [4]. Cụ thể, mẫu chiết bằng hỗn hợp glycerol và ethanol (tỷ lệ 1:1) đạt hàm lượng phenolic tổng cao nhất và hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất qua các thử nghiệm ABTS và FRAP [4]. Nghiên cứu kết luận rằng dung môi nước thông thường có hiệu quả hòa tan các hoạt chất chống oxy hóa thấp hơn so với các hệ dung môi hữu cơ hoặc cồn [4].
Tuy nhiên, việc sử dụng dung môi hữu cơ hay cồn ethanol nồng độ cao trong đời sống cũng đi kèm các hạn chế về môi trường và sức khỏe. Một tổng quan khoa học năm 2024 chỉ ra rằng các dung môi hữu cơ thông thường tiềm ẩn nguy cơ độc hại và tiêu tốn năng lượng, thúc đẩy sự ra đời của các dung môi xanh như dung môi eutecti sâu (deep eutectic solvents) hoặc kỹ thuật chiết siêu âm, vi sóng nhằm tối ưu hóa lượng hoạt chất thu được mà không cần dùng cồn độc hại [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Dựa trên dữ liệu thực nghiệm, dạng dùng ngâm cồn ethanol có khả năng chiết xuất và bảo toàn các hợp chất terpenoid, coumarin, axit triterpenic (như ursolic acid) và các chất bay hơi (như paeonol) tốt hơn so với dạng đun sắc trong nước [1], [3], [2]. Khi sắc nước ở nhiệt độ 100 độ C trong thời gian dài, phần lớn các hoạt chất bay hơi tạo mùi thơm đặc trưng có thể bay mất theo hơi nước [3]. Đồng thời, các chất chống oxy hóa và chất ức chế men hữu cơ kém tan trong nước sẽ bị giữ lại trong bã dược liệu thay vì hòa tan vào nước uống [2].
Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay về nụ đinh và cây chi Luculia mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu phân tích thành phần hóa học, phân lập chất trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm in vitro [1], [3], [2]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người so sánh hiệu quả điều trị cụ thể giữa việc uống nước sắc nụ đinh với uống rượu ngâm nụ đinh. Do đó, người dùng không nên thần thánh hóa dạng ngâm cồn như một loại thần dược chữa bách bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nụ đinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng "cứ đun sôi thật kỹ với nước là lấy được hết chất". Thực tế, nhiệt độ cao kéo dài không chỉ làm bay hơi các tinh dầu tự nhiên như paeonol, farnesene mà còn có thể phá hủy liên kết nhiệt của một số hợp chất glycoside nhạy cảm [1], [3]. Nước sắc thu được có thể có màu đậm do tan một số tạp chất phân cực, nhưng lượng hoạt chất hữu cơ quý lại không hòa tan được nhiều [2].
Một hiểu lầm khác là ngâm rượu nồng độ càng cao thì càng tốt. Dù cồn ethanol chiết tốt các hợp chất kém phân cực, nhưng nếu dùng cồn có nồng độ quá cao hoặc uống quá chén rượu thuốc, độc tính của cồn đối với cơ thể sẽ lấn át toàn bộ lợi ích sinh học của hoạt chất chiết xuất được. Uống nhiều rượu ngâm thuốc hoàn toàn không đồng nghĩa với việc hấp thu được nhiều dưỡng chất có lợi cho sức khỏe.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người tiêu dùng cần hết sức lưu ý đối tượng sử dụng khi lựa chọn giữa dạng nước sắc và dạng ngâm cồn. Dạng ngâm cồn hoặc rượu thuốc hoàn toàn không thích hợp cho những người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan cao, viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc người nghiện rượu. Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ tuyệt đối không được sử dụng các chế phẩm thảo dược ngâm trong cồn.
Đối với người mắc bệnh đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết, dù nghiên cứu in vitro cho thấy các hoạt chất từ cây đinh có khả năng ức chế men alpha-glucosidase mạnh hơn acarbose [2], người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống nước sắc hoặc rượu ngâm từ loại cây này. Việc tự ý phối hợp có thể làm thay đổi đường huyết khó kiểm soát. Bất kỳ ai có bệnh nền mạn tính đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn tận dụng hương thơm và các chất thư giãn trong nụ đinh mà vẫn an toàn cho sức khỏe hàng ngày, phương pháp hãm nước ấm dạng trà là lựa chọn hợp lý nhất. Bạn có thể dùng một lượng nụ đinh vừa phải, rửa sạch bụi bẩn, cho vào ấm và rót nước sôi khoảng 80-90 độ C, đậy kín nắp trong 10-15 phút để hạn chế sự bay hơi của các tinh dầu thơm tự nhiên [3]. Uống trà thảo mộc này ấm nóng giúp tạo cảm giác dễ chịu.
Trong trường hợp muốn ngâm cồn để chiết kiệt các hoạt chất triterpenoid hoặc coumarin [2], nên sử dụng rượu gạo truyền thống có nồng độ cồn thực phẩm vừa phải (khoảng 35-40 độ), ngâm trong bình thủy tinh sạch, đậy kín và đặt nơi thoáng mát, tránh ánh sáng trực tiếp. Chỉ nên dùng rượu ngâm như một dạng dung dịch bổ trợ với liều lượng rất nhỏ theo hướng dẫn của chuyên gia y học cổ truyền, không lạm dụng như rượu uống thông thường. Khi có bất kỳ triệu chứng dị ứng, cồn cào hay bất thường nào, cần ngưng dùng ngay lập tức.
Kết luận
Tóm lại, xét về mặt hóa học và hiệu suất chiết xuất, dung môi cồn ethanol có khả năng hòa tan và lưu giữ các nhóm hoạt chất hữu cơ như terpenoid, coumarin và tinh dầu trong nụ đinh tốt hơn so với nước sắc thông thường [1], [3], [2]. Tuy nhiên, việc lựa chọn cách dùng cần cân bằng giữa hiệu suất hóa học và sự an toàn cho cơ thể. Dù chọn hãm nước uống nhẹ nhàng hay ngâm chiết, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ khi có bệnh nền.
