Nhiều người Việt có thói quen hái hoa móng rồng tươi bỏ vào ấm trà để tạo hương thơm ngọt đậm đà. Tuy nhiên, mùi thơm nồng đặc trưng cùng các hợp chất tự nhiên trong cánh hoa tươi có thể gây kích ứng đường thở hoặc khó chịu đường tiêu hóa nếu dùng sai cách. Dùng hoa móng rồng ướp trà cần tuân thủ nguyên tắc điều độ, loại bỏ dị nguyên và lắng nghe phản ứng của cơ thể.
Thói quen ướp trà bằng hoa tươi và những băn khoăn thường gặp
Hoa móng rồng (thuộc chi Artabotrys, họ Na - Annonaceae) từ lâu đã quen thuộc ở nhiều vùng quê nhờ hương thơm nồng nàn giống mùi mít chín chín mọng. Người yêu trà thường thích thả một vài búp hoa tươi vừa chớm nở vào hũ trà mộc hoặc thả trực tiếp vào ấm nước sôi để lấy hương. Thói quen này mang lại trải nghiệm dân dã, nhưng không ít người gặp phải tình trạng hắt hơi liên tục, cay mũi, ngứa họng hoặc cồn cào ruột gan sau khi uống.
Thực tế, xu hướng đưa các loài hoa vào ẩm thực và đồ uống đang ngày càng phát triển trên thế giới nhờ giá trị thẩm mỹ và cảm quan phong phú [1]. Tuy vậy, việc sử dụng các loài hoa cỏ dân gian theo kinh nghiệm truyền miệng đôi khi tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe mà người dùng chưa lường hết [1]. Bất kỳ bộ phận thực vật nào khi dùng làm hương liệu ăn uống đều đòi hỏi sự cẩn trọng về liều lượng và độ an toàn sinh học.
Câu trả lời nhanh: Ướp trà bằng hoa móng rồng có an toàn không?
Dùng hoa móng rồng tươi ướp trà hoàn toàn có thể thực hiện được nếu người dùng chỉ sử dụng một lượng nhỏ để lấy hương thoang thoảng. Người dùng không nên ngâm quá đặc hoặc nhai nuốt trực tiếp cánh hoa với số lượng nhiều.
Đặc biệt, những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, người mắc bệnh hen suyễn hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm cần hết sức thận trọng. Các phân tử hương thơm đậm đặc và phấn hoa tươi có thể kích hoạt các phản ứng quá mẫn ở niêm mạc hô hấp và dạ dày.
Cơ chế tác động: Vì sao hoa móng rồng dễ gây kích ứng?
Hoa móng rồng chứa lượng tinh dầu dồi dào, đóng vai trò chính trong việc tạo mùi hương quyến rũ cho ngành sản xuất nước hoa và hương liệu [2]. Khi tiếp xúc với nước nóng, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong tinh dầu cùng phấn hoa sẽ phát tán mạnh mẽ.
Đối với hệ hô hấp, việc hít phải luồng hơi nước mang nồng độ tinh dầu đậm đặc kèm hạt phấn hoa mịn có thể gây kích thích trực tiếp lên các thụ thể niêm mạc mũi. Phản ứng này dẫn đến co thắt phế quản nhẹ, ngứa mũi, hắt hơi hoặc khởi phát cơn ho ở người nhạy cảm.
Đối với hệ tiêu hóa, các loài thực vật thuộc chi Artabotrys chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp như alkaloid (đặc biệt là nhóm alkaloid aporphine), terpenoid, flavonoid và acid béo [2]. Khi hãm trong nước sôi quá lâu, các chất này cùng tinh dầu đậm đặc có thể hòa tan vào nước trà, gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến cảm giác buồn nôn, cồn cào hoặc khó tiêu.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chi Móng rồng và hoa ăn được?
Các đánh giá thực vật học và hóa thực vật đã cung cấp nhiều góc nhìn khoa học rõ ràng hơn về chi thực vật này cũng như xu hướng sử dụng hoa làm thực phẩm.
Một bài tổng quan công bố năm 2022 về chi Artabotrys đã thống kê dữ liệu từ khoảng 90 báo cáo khoa học [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chi Artabotrys bao gồm hơn 100 loài cây thân gỗ nhỏ hoặc dây leo phân bố ở vùng nhiệt đới Cựu thế giới [2]. Nước sắc của khoảng 9 loài trong chi này từng được dùng trong y học dân gian để điều trị sốt rét, tiêu chảy, đau lưng và bệnh tràng nhạc; một số loài cũng được sử dụng làm đồ uống dạng trà [2].
Các nhà khoa học đã phân lập được 234 hợp chất từ chi này, chủ yếu gồm alkaloid, terpenoid, sterol, flavonoid và acetogenin [2]. Trong đó, các alkaloid cấu trúc aporphine là thành phần chính được phân lập [2]. Cây thuộc chi này rất giàu tinh dầu, đặc biệt loài Artabotrys hexapetalus đóng vai trò lớn trong ngành công nghiệp nước hoa [2]. Các chất chiết xuất từ chi Artabotrys thể hiện nhiều hoạt tính dược lý như chống oxy hóa, chống đái tháo đường, bảo vệ gan, xua muỗi, nhưng nổi bật nhất là hoạt tính gây độc tế bào và kháng khuẩn [2]. Giới hạn của nghiên cứu là các dữ liệu độc tính tế bào chủ yếu được ghi nhận trong điều kiện phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu về độ an toàn thực phẩm đường uống dài hạn của hoa tươi trên người.
Một nghiên cứu phân loại thực vật công bố năm 2021 đã mô tả loài mới Artabotrys pachypetalus tại các tỉnh miền nam Trung Quốc như Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu, Hồ Nam và Giang Tây [3]. Nghiên cứu chỉ ra sự đa dạng và phức tạp về mặt hình thái của chi này, khi loài mới có cánh hoa dày, ngắn hơn và số lượng hoa trên mỗi cụm hoa khác biệt so với các loài họ hàng dễ nhầm lẫn như A. multiflorus hay A. blumei [3]. Điều này cho thấy trong tự nhiên có nhiều loài móng rồng khác nhau với đặc tính hình thái riêng biệt [3].
Ở góc độ an toàn thực phẩm tổng quát, một nghiên cứu tổng quan năm 2021 về hoa ăn được nhấn mạnh rằng hoa là nguyên liệu truyền thống giúp tăng tính thẩm mỹ và giá trị dinh dưỡng cho món ăn [1]. Tuy nhiên, bài báo chỉ ra rằng chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ trong số vô số loài hoa ăn được đã được nghiên cứu kỹ lưỡng về thành phần hóa học và độ an toàn sức khỏe [1]. Bài tổng quan nhấn mạnh cần xác định các hợp chất có khả năng gây độc ở một số loài trước khi đưa vào ẩm thực, đồng thời cần thêm các nghiên cứu về độ an toàn sinh học và sự biến đổi của hoạt chất sau quá trình chế biến nhiệt tại gia đình [1].
Một nghiên cứu năm 2022 ghi nhận 251 đơn vị phân loại thực vật thuộc 45 họ và 141 chi được sử dụng làm hoa ăn được theo kinh nghiệm dân gian tại lưu vực Địa Trung Hải, khẳng định văn hóa dùng hoa làm hương liệu đã tồn tại lâu đời nhưng vẫn thiếu hụt các tài liệu khoa học chuẩn hóa về độc tính [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu hiện tại xác nhận thực vật chi Artabotrys sở hữu nguồn tinh dầu thơm giá trị và chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học như chất chống oxy hóa và kháng khuẩn [2]. Mùi hương dễ chịu của hoa giúp cải thiện cảm quan khi thưởng thức trà, mang lại cảm giác thư thái cho tinh thần.
Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn: hiện chưa có các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn đo lường chính xác ngưỡng an toàn hay liều lượng tối đa của hoa móng rồng tươi khi dùng trực tiếp trong thực phẩm cho người. Hầu hết các hoạt tính sinh học mạnh mẽ hoặc độc tính tế bào mới chỉ được kiểm nghiệm trong ống nghiệm [2]. Do đó, việc tự ý lạm dụng hoa tươi với lượng lớn dựa trên kinh nghiệm truyền khẩu là không có cơ sở an toàn vững chắc.
3 hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa móng rồng
Nhiều người lầm tưởng rằng hoa tươi mọc tự nhiên trên cây thì tuyệt đối an toàn và lành tính. Thực tế, nhiều loài hoa có thể chứa các hợp chất tự nhiên gây kích ứng hoặc bảo vệ cây trước động vật ăn cỏ [1, 6].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cho càng nhiều hoa thì trà càng thơm và bổ". Hương móng rồng rất đậm; khi cho quá nhiều búp hoa, tinh dầu bay hơi ở nồng độ cao sẽ gây gắt họng, chóng mặt và khó chịu ở dạ dày [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể thả hoa tươi trực tiếp vào bình giữ nhiệt rồi uống cả ngày. Việc ngâm hoa tươi liên tục trong nước nóng yếm khí có thể giải phóng nhiều chất chát đắng và các chất hữu cơ chưa rõ độc tính tích lũy vào nước uống [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc và sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng, đặc biệt là dị ứng phấn hoa, viêm mũi dị ứng hoặc bệnh hen phế quản cần thận trọng tối đa. Hơi tinh dầu nồng và phấn hoa từ móng rồng tươi có thể gây ngứa mũi, hắt hơi liên tục, chảy nước mắt hoặc kích hoạt cơn co thắt đường thở.
Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản không nên uống nước trà ngâm hoa móng rồng quá đậm đặc vì tinh dầu cay nồng có thể làm kích ứng niêm mạc đường ruột [2].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng vì các hoạt chất alkaloid và tinh dầu chưa có dữ liệu thử nghiệm an toàn đối với các đối tượng nhạy cảm này [1, 6].
Hướng dẫn 3 lưu ý an toàn để tránh kích ứng
Để tận hưởng hương thơm của hoa móng rồng mà không ảnh hưởng tới sức khỏe đường thở và tiêu hóa, người dùng cần lưu ý 3 nguyên tắc sau:
Thứ nhất, kiểm soát liều lượng ở mức tối thiểu. Chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ, chẳng hạn 1 búp hoa tươi vừa hé nở cho một ấm trà mộc dung tích trung bình. Không nên tham hương thơm mà dồn quá nhiều hoa cùng lúc.
Thứ hai, sơ chế kỹ để giảm thiểu dị nguyên. Trước khi ướp, cần nhẹ nhàng tách bỏ nhị hoa và lắc sạch bụi phấn bám bên trong cánh hoa. Rửa nhanh hoa dưới vòi nước sạch để loại bỏ bụi bẩn, côn trùng nhỏ bám ngoài vườn rồi để thật ráo nước.
Thứ ba, không ngâm cánh hoa quá lâu trong nước sôi. Cách dùng an toàn là ướp hương gián tiếp: đặt hoa cạnh trà khô trong hộp kín để trà ngậm hương tự nhiên, sau đó bỏ hoa ra rồi mới pha trà. Nếu thả hoa trực tiếp vào ấm nước, chỉ nên hãm thoáng qua từ 2 đến 3 phút để lấy hương rồi vớt cánh hoa ra ngoài, tuyệt đối không nuốt trực tiếp cánh hoa.
Thưởng thức trà hoa là một nét văn hóa thanh nhã của người Việt. Tuy nhiên, việc lắng nghe phản ứng của cơ thể và áp dụng khoa học vào đời sống là điều vô cùng cần thiết. Hãy sử dụng hoa móng rồng với lượng vừa phải, luôn chú ý loại bỏ phấn hoa và dừng lại ngay nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy hay khó thở bất thường.
