Labisia pumila, dân gian thường gọi Kacip Fatimah, thảo dược nổi tiếng Đông Nam Á cho sức khỏe nữ giới [2, 4]. Nhiều người xem cây này như giải pháp tự nhiên giúp cân bằng nội tiết, điều hòa kinh nguyệt [2, 4]. Dù vậy, thảo dược chứa hoạt tính sinh học mạnh, không phải ai dùng cũng an toàn [1, 4].
Thực tế, Labisia pumila chứa hợp chất phytoestrogen hoạt động tương tự nội tiết tố nữ estrogen [2, 4]. Nhóm người có bệnh lý nhạy cảm hormone như u xơ, ung thư phụ khoa phụ thuộc estrogen, phụ nữ mang thai và người cho con bú cần tránh dùng [1, 4]. Dưới đây là bằng chứng khoa học cụ thể về rủi ro và khuyến cáo an toàn.
Labisia pumila là gì và tác động cơ thể ra sao?
Labisia pumila là loài thực vật truyền thống được dùng nhiều tại Malaysia dưới các tên như Kacip Fatimah, Akar Fatimah hay Pokok Pinggang [2, 4]. Trong tự nhiên, loài này có 3 biến thể chính gồm var. pumila, var. alata, và var. lanceolata [1]. Dân gian thường dùng phần thân, rễ sắc nước uống để hỗ trợ sinh nở, bồi bổ sau sinh và giảm đau bụng kinh [2, 4].
Về mặt hóa học, dịch chiết nước của cây chứa hoạt chất sinh học gồm flavonoid, axit ascorbic, beta-carotene, anthocyanin và axit phenolic [2]. Các thành phần này mang lại khả năng chống oxy hóa, kháng viêm tự nhiên [4, 5]. Hoạt chất triterpene và saponin trong cây đóng vai trò là phytoestrogen [1].
Phytoestrogen là hợp chất thực vật có cấu trúc và chức năng tương tự estrogen động vật [1]. Khi vào cơ thể, chất này liên kết với thụ thể estrogen ERalpha và ERbeta [1]. Chúng hoạt động như chất điều biến thụ thể estrogen chọn lọc (SERM) và kích thích globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) [1]. Dịch chiết cồn của cây kích thích tăng tiết phosphatase kiềm và gây hiệu ứng estrogen rõ rệt trên tế bào ung thư biểu mô tuyến nội mạc tử cung người trong môi trường nuôi cấy [2].
4 nhóm người cần tránh dùng Labisia pumila
Dựa trên đặc tính mô phỏng estrogen và hồ sơ an toàn thực phẩm, 4 nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh hoặc không sử dụng:
Thứ nhất, người mắc hoặc nghi ngờ ung thư phụ khoa phụ thuộc estrogen (như ung thư nội mạc tử cung). Nghiên cứu cho thấy chiết xuất Labisia pumila thể hiện tác động estrogenic đáng kể trên tế bào ung thư biểu mô tuyến nội mạc tử cung người [2]. Tác động này làm dấy lên lo ngại kích thích tế bào ác tính phát triển [2].
Thứ hai, người bị u xơ tử cung hoặc bệnh phụ khoa nhạy cảm hormone. Bản chất thảo dược kích thích thụ thể estrogen và làm tăng sản xuất estradiol [2, 4]. Khi lượng hormone gia tăng, các khối u phụ thuộc estrogen như u xơ tử cung có nguy cơ chịu kích thích bất lợi [2].
Thứ ba, phụ nữ đang mang thai. Theo đánh giá an toàn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2022, hồ sơ xin cấp phép chiết xuất Labisia pumila như thực phẩm mới loại trừ hoàn toàn phụ nữ mang thai [3]. Thảo dược có lịch sử dùng hỗ trợ sinh nở nên có thể gây co bóp tử cung, nguy hiểm cho thai kỳ [2, 4].
Thứ tư, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú. Cơ quan chức năng châu Âu đánh giá đối tượng áp dụng chiết xuất chuẩn hóa chỉ là người trưởng thành thông thường, ngoại trừ phụ nữ mang thai và cho con bú do chưa có dữ liệu an toàn [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về Labisia pumila?
Các dữ liệu nghiên cứu hiện nay tập trung vào mô hình động vật, tế bào và đánh giá an toàn độc tính thực phẩm.
Nghiên cứu đánh giá an toàn thực phẩm mới của EFSA năm 2022 phân tích chiết xuất cồn-nước chuẩn hóa từ toàn bộ cây khô (gồm cả rễ) phối trộn maltodextrin [3]. Thành phần chính gồm carbohydrate (lên đến 85,5%), protein (tối đa 6,5%), axit gallic (tối đa 3,7%) và chất béo (tối đa 1,6%) [3]. Thử nghiệm độc tính di truyền không phát hiện nguy cơ [3]. Dữ liệu độc chất học xác định liều an toàn là 5 mg/kg thể trọng mỗi ngày, tương đương tối đa 350 mg/ngày cho người trưởng thành khỏe mạnh bình thường [3]. Nhóm phụ nữ mang thai và cho con bú bị loại trừ khỏi phạm vi an toàn này [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 thực hiện trên 32 chuột cống cái chia 4 nhóm: phẫu thuật giả, cắt buồng trứng đối chứng, cắt buồng trứng dùng Labisia pumila var. alata liều 17,5 mg/kg/ngày, và cắt buồng trứng dùng liệu pháp estrogen thay thế (Premarin liều 64,5 microgram/kg/ngày) [4]. Sau 2 tháng điều trị qua đường xông dạ dày, kết quả kiểm tra cơ sinh học xương đùi cho thấy chiết xuất Labisia pumila giúp cải thiện độ chịu lực của xương đùi suy yếu do thiếu hụt estrogen [4]. Hiệu quả bảo vệ xương tương đương liệu pháp thay thế hormone mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng trong thời gian thử nghiệm ngắn hạn [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 tổng hợp các thử nghiệm ống nghiệm cho thấy dịch chiết cồn của cây gây tác động estrogenic trực tiếp trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến nội mạc tử cung người trong môi trường không chứa estrogen [2]. Đồng thời, chiết xuất dạng nước có khả năng dịch chuyển liên kết kháng thể và gia tăng sản xuất estradiol nội sinh [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn bằng chứng
Ở góc độ tích cực, Labisia pumila được nghiên cứu như giải pháp tiềm năng hỗ trợ loãng xương mãn kinh [2, 3, 5]. Tình trạng mãn kinh gây suy giảm estrogen, kích thích giải phóng các cytokine gây viêm như IL-1, IL-6, IL-7 và TNF-alpha làm tăng hủy xương [5]. Hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm của cây ức chế sản sinh TNF-alpha và biểu hiện COX-2, giảm biểu hiện RANKL, qua đó giảm hoạt tính hủy cốt bào [5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là đa số thử nghiệm trị liệu chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào [3, 4, 5]. Nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người mắc bệnh phụ khoa còn rất hạn chế [2]. Bằng chứng an toàn từ EFSA năm 2022 chỉ giới hạn ở mức 350 mg/ngày trên người lớn bình thường, không chứng minh thảo dược an toàn để tự điều trị bệnh [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược Kacip Fatimah
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được". Thực tế, dung môi chiết xuất khác nhau tạo ra tác động khác nhau; chiết xuất cồn kích hoạt thụ thể estrogen trên mô tế bào phụ khoa [2].
Nhiều người cho rằng thảo dược thay thế hoàn toàn thuốc điều trị ung thư hoặc loãng xương. Thảo dược không thể chữa khỏi bệnh lý xương khớp hay phụ khoa [3, 5]. Việc tự ý uống chế phẩm đậm đặc khi có khối u vùng chậu dễ dẫn đến nguy cơ bệnh tiến triển âm thầm [2].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng đúng
Ngoài 4 nhóm chống chỉ định kể trên, người có tiền sử bệnh gan, thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng [3]. Người khỏe mạnh bình thường muốn sử dụng để hỗ trợ sức khỏe cần tuân thủ ngưỡng an toàn khoa học.
Theo EFSA, liều chiết xuất chuẩn hóa tối đa được xem là an toàn không quá 5 mg/kg thể trọng/ngày, tương đương mức 350 mg/ngày ở người trưởng thành [3]. Người tiêu dùng không nên tự ý dùng dạng cao chiết không rõ nồng độ vượt quá khuyến cáo [3]. Tránh tự ý kết hợp với thuốc tránh thai, thuốc nội tiết thay thế hoặc các thảo dược giàu phytoestrogen khác để phòng ngừa tương tác hormone chéo [2, 4].
Labisia pumila là dược liệu truyền thống chứa các chất chống oxy hóa và phytoestrogen có triển vọng cho sức khỏe xương phụ nữ [2, 5]. Tuy nhiên, dược tính mô phỏng estrogen khiến thảo dược này tiềm ẩn rủi ro cho người có khối u phụ khoa, u xơ tử cung và phụ nữ có thai [1, 4]. Việc thăm khám y khoa và tham vấn bác sĩ chuyên khoa luôn là bước bắt buộc trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm nào.
