Trào lưu uống trà thảo mộc thay nước lọc mỗi ngày
Nhiều người có thói quen đun các loại lá cây, thảo dược để uống cả ngày thay cho nước lọc vì tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính. Gần đây, cây lương thảo dơi (còn gọi là lá bướm, tên khoa học Mariposa christia vespertilionis hoặc Christia vespertilionis) được chia sẻ nhiều trên mạng xã hội với những lời đồn thổi về công dụng chữa bệnh nan y [1]. Nhiều người thậm chí hãm trà loại cây này uống liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm soát hàm lượng.
Thực tế, câu trả lời cho việc "có nên uống trà lương thảo dơi hằng ngày thay nước lọc không" là: Không nên. Việc sử dụng thảo dược chứa hoạt chất sinh học đậm đặc liên tục trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cơ quan chuyển hóa, đặc biệt là gan [1]. Nước lọc vẫn là nguồn cung cấp chất lỏng thiết yếu nhất mà không dược liệu nào có thể thay thế an toàn tuyệt đối.
Hoạt chất đậm đặc và gánh nặng chuyển hóa
Dạng trà sắc từ lá lương thảo dơi (thường được gọi là trà Butterfly hay lá Rerama tại Malaysia) thu hút sự chú ý vì được cho là có khả năng chống ký sinh trùng và có độc tính tế bào cao [1]. Trong y học dân gian, cây này được truyền miệng dùng làm bài thuốc hỗ trợ [1].
Tuy nhiên, tính chất độc tế bào (cytotoxic) – thứ mà nhiều người hy vọng sẽ tiêu diệt tế bào xấu – lại là con dao hai lưỡi [1]. Khi uống dưới dạng nước hãm hằng ngày, các hoạt chất trong dịch chiết đi trực tiếp vào đường tiêu hóa và được vận chuyển đến gan để chuyển hóa. Nếu dùng rải rác như nước giải khát mà không kiểm soát nồng độ, gan phải làm việc liên tục để xử lý các hợp chất lạ.
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc thì vô hại, nhưng bất kỳ chất hóa học nào từ thực vật khi tích tụ vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể đều có thể gây độc. Nước lọc thông thường giúp thanh lọc và hỗ trợ chức năng bài tiết của thận, trong khi nước thảo mộc lại chứa các phân tử phức tạp đòi hỏi cơ thể phải chuyển hóa [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của lương thảo dơi?
Để làm rõ mức độ an toàn của dược liệu này, một nghiên cứu độc tính bán cấp đường uống trong 28 ngày đối với chiết xuất ethanol của lá Mariposa christia vespertilionis đã được thực hiện trên chuột cống đực Sprague Dawley vào năm 2018 [1]. Mục tiêu của nghiên cứu là xác định mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) [1].
Nghiên cứu sử dụng tổng cộng 30 con chuột, chia thành các nhóm: nhóm đối chứng, nhóm dùng dung môi pha 5% DMSO, nhóm liều thấp (75 mg/kg), nhóm liều trung bình (125 mg/kg) và nhóm liều cao (250 mg/kg) [1]. Dịch chiết lá lương thảo dơi được cho chuột uống hằng ngày liên tục từ ngày 1 đến ngày 28 [1]. Kết thúc thử nghiệm, các nhà khoa học đánh giá trọng lượng cơ thể, trọng lượng cơ quan, chỉ số huyết học, sinh hóa huyết thanh và mô bệnh học [1].
Kết quả cho thấy các chỉ số huyết học và sinh hóa huyết thanh để đánh giá tổn thương gan, thận không có sự thay đổi giữa nhóm đối chứng và các nhóm uống dịch chiết [1]. Đánh giá mô bệnh học mô thận ở tất cả các nhóm can thiệp cũng không ghi nhận tổn thương có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) [1].
Tuy nhiên, trái ngược với thận, mô gan lại ghi nhận tổn thương rõ rệt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [1]. Các tổn thương gan được quan sát ở nhóm liều thấp (tương đương 430 mg), nhóm liều trung bình (700 mg) và nhóm liều cao (1480 mg) lần lượt là hoại tử gan từ mức rất nhẹ, nhẹ đến nhẹ-trung bình [1]. Ngoài ra, tình trạng thoái hóa gan rất nhẹ và viêm gan đều được ghi nhận ở cả ba nhóm dùng dược liệu [1].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là thử nghiệm mới dừng lại ở động vật (chuột cống) trong 28 ngày, chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người [1]. Dù vậy, việc gan chuột bị viêm, thoái hóa và hoại tử mô ngay cả ở liều thấp là lời cảnh báo nghiêm túc trước việc dùng liên tục mỗi ngày [1].
Lợi ích chưa được kiểm chứng và rủi ro tích lũy
Hiện nay, trào lưu uống nước sắc lá lương thảo dơi lan rộng trong cộng đồng bệnh nhân ung thư tại Malaysia và một số nước [1]. Nhiều người tìm đến loại cây này vì tin vào khả năng tiêu diệt tế bào ác tính [1]. Dẫu vậy, dữ liệu y khoa chính thức chứng minh loài cây này có thể chữa khỏi bệnh trên người vẫn hoàn toàn thiếu vắng.
Khi người dùng sắc uống thay nước lọc cả ngày, hoạt chất tích lũy theo thời gian. Nguy hiểm ở chỗ, các xét nghiệm sinh hóa máu thông thường có thể chưa phản ánh kịp thời sự biến đổi, giống như trong nghiên cứu trên chuột, chỉ số men gan trong máu chưa đổi nhưng mô gan đã bắt đầu xuất hiện viêm và hoại tử tế bào [1].
Bên cạnh đó, việc uống quá nhiều trà thảo mộc nói chung có thể dẫn tới việc dung nạp các chất không mong muốn khác tùy thuộc vào nguồn đất trồng và phương pháp chế biến. Người dùng rất khó tự định lượng được một ngày mình đã nạp vào cơ thể bao nhiêu miligam hoạt chất khi tự đun nấu tại nhà.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "uống nước thảo dược càng đậm đặc, càng nhiều thì càng bổ". Nhiều người sẵn sàng thay thế hoàn toàn 1,5 - 2 lít nước lọc mỗi ngày bằng nước hãm lá cây. Thực tế, nước lọc cung cấp độ ẩm tự nhiên, cân bằng môi trường nội môi mà không ép gan, thận phải lọc thải hoạt chất [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo mộc tự nhiên không có tác dụng phụ. Cây cỏ sinh tồn bằng cách tiết ra các hợp chất tự nhiên để chống lại sâu bọ hay mầm bệnh, và nhiều hợp chất trong số đó có độc tính trực tiếp lên tế bào gan [1]. Việc gọi là "lương thảo" hay "thảo dược gia truyền" không đồng nghĩa với việc an toàn để uống vô tội vạ.
Nhiều người cũng cho rằng nếu uống vào không thấy đau bụng, nổi mẩn hay vàng da thì tức là cơ thể thích ứng tốt. Tổn thương tế bào gan trong giai đoạn đầu diễn ra âm thầm, mắt thường không thấy và xét nghiệm máu ban đầu có thể chưa kịp tăng men gan [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu thực nghiệm cho thấy lá lương thảo dơi gây viêm và hoại tử tế bào gan, nhóm người đầu tiên phải thận trọng là người có bệnh lý nền về gan như viêm gan siêu vi, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc men gan cao [1]. Việc bổ sung thêm gánh nặng độc chất có thể đẩy nhanh tốc độ suy giảm chức năng gan.
Bệnh nhân ung thư đang điều trị hóa chất hoặc xạ trị cũng không nên tự ý dùng loại trà này [1]. Gan của người bệnh ung thư vốn đã chịu nhiều áp lực từ thuốc điều trị; các hợp chất chưa rõ cơ chế có thể tương tác bất lợi hoặc làm tăng độc tính của phác đồ chuẩn.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên sử dụng. Hiện tại chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của lương thảo dơi trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, mọi thử nghiệm mới chỉ thực hiện trên chuột cống đực [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên thực tế
Nếu có ý định dùng lương thảo dơi vì mục đích hỗ trợ sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, người dân cần tuân thủ nguyên tắc không lạm dụng và phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền.
Không bao giờ dùng nước trà thảo dược thay thế hoàn toàn nhu cầu nước lọc mỗi ngày. Nước sạch vẫn phải là thành phần chính đáp ứng nhu cầu dịch lỏng của cơ thể [2]. Nếu sử dụng, chỉ nên uống với lượng nhỏ, nồng độ loãng và trong khoảng thời gian ngắn có kiểm soát, tuyệt đối không uống liên tục nhiều tháng.
Khi dùng bất kỳ bài thuốc lá nào, nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi khác thường, chán ăn, đầy bụng hoặc thay đổi màu nước tiểu, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan. Hãy thông báo rõ cho bác sĩ biết loại lá cây và liều lượng mình đã sử dụng.
Cân bằng giữa kinh nghiệm dân gian và cơ sở khoa học
Lương thảo dơi là loại cây tiềm năng đang thu hút giới nghiên cứu khám phá hoạt tính sinh học [1]. Dù vậy, khoảng cách từ một loại cây cỏ dân gian đến một phương pháp điều trị an toàn cho con người là rất lớn.
Bằng chứng thực nghiệm cảnh báo nguy cơ hoại tử và viêm gan khi dùng hằng ngày là lời nhắc nhở rõ ràng [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược, giữ vững nguyên tắc dùng nước lọc làm nguồn cấp nước cốt lõi và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi sử dụng các loại cây cỏ trị bệnh.