Thời gian gần đây, cây lương thảo dơi (còn gọi là bướm bạc, bướm đêm hay Daun Rerama) bỗng trở thành đề tài bàn tán sôi nổi trên nhiều hội nhóm sức khỏe. Không ít lời đồn thổi lan truyền trên mạng xã hội ca tụng loài cây này như một loại "thần dược" có khả năng tiêu diệt tế bào ác tính và điều trị dứt điểm ung thư. Nhiều người bệnh vì quá lo lắng hoặc muốn tìm kiếm cứu cánh phụ trợ đã vội vã tìm mua thân, lá khô về sắc uống hàng ngày.
Tuy nhiên, sự thật khoa học không hoàn toàn màu hồng như những lời quảng cáo truyền miệng. Đến thời điểm hiện tại, cây lương thảo dơi chưa từng trải qua bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào để chứng minh hiệu quả chữa ung thư trên cơ thể con người. Tất cả các dữ liệu tích cực mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào trong phòng thí nghiệm (in vitro) và độc tính sơ bộ trên động vật gặm nhấm [1, 8].
Cơ chế tác động được ghi nhận trong ống nghiệm
Khi tiếp xúc với tế bào ác tính trong điều kiện nuôi cấy, các hoạt chất từ cây lương thảo dơi thể hiện một số phản ứng sinh hóa đặc trưng. Đáng chú ý nhất là khả năng thúc đẩy quá trình apoptosis – tức chu trình tự chết theo lập trình của tế bào [1, 2]. Tế bào ung thư thường mất khả năng tự hủy diệt, do đó các hợp chất kích hoạt lại cơ chế này được xem là hướng đi tiềm năng trong nghiên cứu dược chất.
Bên cạnh việc thúc đẩy tự hủy, nghiên cứu còn ghi nhận hoạt chất của cây có khả năng can thiệp vào chu kỳ phân chia tế bào. Cụ thể, một hợp chất polysaccharide tinh khiết từ cây đã kìm hãm chu kỳ tế bào ở pha G1/S, ngăn cản tế bào nhân bản vật chất di truyền để tăng sinh [1]. Cơ chế này đi kèm với việc làm giảm tỷ lệ protein Bcl-2/Bax nội bào – một chỉ dấu quan trọng điều hòa sống còn của tế bào [1].
Ở một khía cạnh khác, các chiết xuất từ rễ cây chứa hàm lượng phenolic cao cùng các chất chuyển hóa thứ cấp như flavonoid, coumarin và quinone [2]. Các nhóm chất này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh thông qua các thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH và tẩy màu beta-carotene [2]. Hoạt tính chống oxy hóa và độc tính chọn lọc của các phân đoạn hoạt chất này đóng vai trò ức chế đáng kể lên các dòng tế bào ung thư vú được thử nghiệm [2].
Các nghiên cứu độc tế bào in vitro nói gì?
Cho đến nay, các dữ liệu khoa học về đặc tính chống ung thư của cây lương thảo dơi (Christia vespertilionis) đều là thử nghiệm trong phòng lab trên các dòng tế bào nuôi cấy. Chưa có bất kỳ nghiên cứu can thiệp điều trị nào được thực hiện trên bệnh nhân thực tế.
Nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân lập thành công một polysaccharide đồng nhất ký hiệu là CVP-2 từ toàn cây lương thảo dơi, có trọng lượng phân tử trung bình khoảng 92.920 Da [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm CVP-2 trên các dòng tế bào ung thư phổi (A549), ung thư gan (HepG2) cùng hai dòng tế bào mô bình thường là biểu mô phế quản (16HBE) và tế bào hình sao gan (LX-2) [1].
Kết quả cho thấy ở dải nồng độ từ 125 đến 1000 microgam/mL, CVP-2 thể hiện tác dụng thúc đẩy tự hủy tế bào ác tính rõ rệt nhưng không ảnh hưởng đến sự phát triển của tế bào mô thường [1]. Cụ thể, ở nồng độ cao nhất 1000 microgam/mL, CVP-2 ức chế khả năng sống của tế bào ung thư phổi A549 tới 49,63% và ung thư gan HepG2 là 28,56% [1]. Trong khi đó, tỷ lệ ức chế trên tế bào bình thường 16HBE chỉ là 2,6% và LX-2 là 12,64% [1]. So với nhóm đối chứng không dùng thuốc, tỷ lệ chết của tế bào A549 tăng thêm 37,13%, HepG2 tăng 26,00%, trong khi tế bào 16HBE chỉ tăng 4,15% và LX-2 tăng 4,41% [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tập trung đánh giá tiềm năng của dịch chiết cây lương thảo dơi trên các khối u thần kinh nội tiết – nhóm bệnh thường đáp ứng kém với xạ trị và hóa trị [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến giáp thể tủy (MTC) và tế bào u thần kinh nội tiết ruột non (SI-NET) [3].
Nhóm nghiên cứu nhận thấy chiết xuất ethyl acetate (ký hiệu CV-45) thể hiện tác dụng chống tăng sinh và kích hoạt tự hủy mạnh mẽ qua việc kích thích enzyme caspase 3/7 [3]. Đáng chú ý, mức độ ức chế tăng trưởng cao chỉ xảy ra trên các dòng tế bào khối u mà không gây hại cho nguyên bào sợi bình thường của người [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết CV-45 làm biến đổi biểu hiện của các gen liên quan đến chu trình chết tế bào như PDCD5, MTDH và TNFRSF10b [3].
Đến năm 2020, một nghiên cứu khác tại Malaysia đã phân tích độc tính tế bào từ dịch chiết rễ và lá cây lương thảo dơi trên hai dòng tế bào ung thư vú ở người là MCF-7 và MDA-MB-231 [2]. Các bộ phận của cây được chiết xuất tuần tự bằng dung môi ngâm chiết, sau đó dịch chiết hoạt tính mạnh nhất được phân đoạn thành 8 phân đoạn nhỏ (từ F1 đến F8) [2]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy chiết xuất rễ bằng ethyl acetate có độc tính tế bào chọn lọc cao, đặc biệt đối với dòng tế bào MDA-MB-231 [2]. Phân đoạn hoạt tính F3 thể hiện tác dụng độc tế bào mạnh mẽ nhờ sự hiện diện của flavonoid, coumarin và quinone, trong khi phân đoạn F4 có khả năng chống oxy hóa vượt trội [2].
Dữ liệu về độ an toàn trên động vật
Bên cạnh các thử nghiệm tế bào, tính an toàn khi sử dụng bằng đường uống của cây lương thảo dơi mới chỉ được đánh giá qua nghiên cứu độc tính bán cấp trên động vật gặm nhấm.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá độc tính đường uống bán cấp của chiết xuất ethanol từ lá cây lương thảo dơi trên chuột cống đực Sprague Dawley [4]. Nghiên cứu theo dõi chế độ dùng liều lặp lại liên tục trong 28 ngày ở các mức liều 75, 125 và 250 mg/kg thể trọng [4].
Kết quả trong suốt 28 ngày quan sát ghi nhận không có trường hợp chuột nào bị tử vong, đồng thời không phát hiện dấu hiệu thay đổi hành vi bất thường [4]. Trọng lượng cơ thể của chuột được ghi nhận hàng tuần không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng chiết xuất và nhóm đối chứng ở tất cả các mức liều [4]. Các nhà khoa học kết luận chiết xuất lá lương thảo dơi thể hiện mức độc tính không đáng kể đối với sự phát triển của động vật thí nghiệm ở các liều nghiên cứu [4].
Hiểu lầm tai hại từ phòng thí nghiệm ra đời thực
Sự cách biệt giữa một thí nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào và việc điều trị khỏi bệnh trên người là vô cùng lớn. Đây chính là nguồn cơn của nhiều hiểu lầm nguy hiểm đang lan truyền trong cộng đồng.
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm" với "chữa khỏi bệnh ung thư trên người". Trong phòng thí nghiệm, hoạt chất được tinh chế hoặc chiết xuất bằng dung môi hóa học đặc biệt (như ethyl acetate) rồi nhỏ trực tiếp với nồng độ cao lên các tế bào nuôi cấy [1, 2, 3]. Điều này hoàn toàn khác biệt so với việc một người uống nước sắc từ cây thuốc qua đường tiêu hóa.
Khi uống thảo dược thô, các hoạt chất phải chịu sự phân hủy của dịch vị dạ dày, men tiêu hóa, rồi mới được hấp thu qua ruột và chuyển hóa qua gan. Không có gì đảm bảo rằng các phân tử polysaccharide phức tạp hay hợp chất phenolic có thể đi vào máu và tập trung đủ nồng độ tại khối u để phát huy tác dụng như trong đĩa petri [1, 3]. Hơn nữa, việc sắc nấu thủ công không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất và có thể lẫn nhiều tạp chất không mong muốn.
Nguy cơ lớn nhất hiện nay là nhiều bệnh nhân vì tin vào các lời quảng cáo truyền miệng mà tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị chuẩn mực như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Việc trì hoãn can thiệp y tế chính thống có thể khiến khối u phát triển, xâm lấn hoặc di căn, làm mất đi "giai đoạn vàng" cứu chữa của người bệnh.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ điều trị như hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cây lương thảo dơi. Các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và polyphenol trong dược liệu có thể tương tác làm giảm hiệu lực của thuốc hóa trị hoặc xạ trị [2].
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc suy giảm chức năng chuyển hóa cần hết sức cảnh giác. Dù nghiên cứu trên chuột trong 28 ngày chưa ghi nhận độc tính cấp tính rõ rệt, dữ liệu về việc tích lũy độc chất khi dùng thảo dược tự sắc lâu dài ở người mắc bệnh nền vẫn hoàn toàn là một ẩn số [4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng loài cây này. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn của cây lương thảo dơi trên các đối tượng nhạy cảm nói trên. Mọi suy diễn từ thí nghiệm động vật hay tế bào đều không có giá trị áp dụng an toàn cho mẹ và bé [1, 8].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Với những người có ý định tìm hiểu hoặc sử dụng cây lương thảo dơi, thái độ tiếp cận thận trọng và tỉnh táo dựa trên khoa học là điều tối quan trọng:
Không coi thảo dược là phương pháp chữa bệnh ung thư. Người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Mọi biện pháp dân gian hay thảo dược truyền miệng chỉ nên xem xét ở góc độ hỗ trợ nâng cao thể trạng nói chung sau khi đã có ý kiến đồng thuận từ nhân viên y tế trực tiếp điều trị.
Nếu có sử dụng các dạng trà thảo mộc hoặc chế phẩm có chứa thành phần lương thảo dơi, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài. Tuyệt đối không tự ý kết hợp nhiều loại lá cây lạ để sắc uống đậm đặc vì nguy cơ gây quá tải cho gan và thận.
Luôn trao đổi thẳng thắn và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ ăn uống hàng ngày. Sự minh bạch về các loại thực phẩm bổ sung đang dùng giúp bác sĩ lường trước các nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Cây lương thảo dơi rõ ràng là một dược liệu sở hữu những hoạt chất sinh học thú vị, có tiềm năng trong việc định hướng nghiên cứu các phân tử chống ung thư trong tương lai [1, 2, 3]. Tuy nhiên, từ tiềm năng trong phòng thí nghiệm cho đến một viên thuốc điều trị thực tế trên người là một chặng đường dài với nhiều thử nghiệm khắt khe. Người bệnh và gia đình cần giữ sự sáng suốt, không đánh đổi sức khỏe và tính mạng vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng khoa học.
