Thói quen uống nước lá hàng ngày và thực tế

Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại lá cây dân dã về đun nước uống thay trà suốt cả ngày. Các loại cây thuộc chi Viburnum (trong dân gian thường gọi là mạy chỉ chăm hoặc các loài họ hàng gần) thường được truyền tai như vị thuốc quý giải nhiệt, bổ dưỡng [1].

Tuy nhiên, việc xem nước lá thảo dược như nước lọc uống dài ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Uống không kiểm soát liều lượng có thể đưa vào cơ thể lượng lớn các hợp chất hoạt tính gây hại [2].

Liệu có nên uống nước thảo dược mạy chỉ chăm mỗi ngày không? Câu trả lời ngắn gọn: Không nên tự ý đun uống hàng ngày thay nước lọc khi chưa có hướng dẫn chuyên môn và kiểm soát liều lượng.

Thảo mộc tự nhiên chứa nhiều hợp chất hóa thực vật như phenolic, tanin, flavonoid [2]. Khi dùng ngắt quãng hoặc liều lượng nhỏ, chúng có thể đem lại một số tác dụng sinh học [3, 4]. Ngược lại, việc dung nạp dồn dập, kéo dài tạo ra sự tích lũy chất chuyển hóa, trực tiếp gây gánh nặng lên niêm mạc dạ dày, gan và thận [2].

Nguy cơ từ sự tích lũy tanin và phenolic

Các loài thực vật thuộc chi mạy chỉ chăm thường rất giàu các hợp chất phenolic tự nhiên [2]. Tanin và phenolic mang lại vị chát đặc trưng nhưng cũng chính là con dao hai lưỡi với hệ tiêu hóa.

Khi đun sắc thảo mộc uống đậm đặc mỗi ngày, hàm lượng lớn tanin tự do tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc bảo vệ của dạ dày. Tanin có xu hướng kết tủa protein bề mặt, làm săn se niêm mạc và kích thích tăng tiết acid dịch vị. Điều này dễ dẫn đến các triệu chứng cồn cào, buồn nôn, đau rát thượng vị hoặc làm nặng thêm tình trạng viêm loét dạ dày sẵn có.

Ngoài ra, nồng độ cao các chất phenolic tích lũy lâu ngày không chỉ dừng lại ở kích ứng tiêu hóa. Khi đi vào hệ tuần hoàn, chúng cần được chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận [2]. Việc cơ thể phải tiếp nhận liên tục một lượng lớn hợp chất này sẽ gây quá tải cơ quan khử độc [2].

Nghiên cứu độc tính: Dùng liều cao không hề vô hại

Để xác định ranh giới an toàn của các chiết xuất từ chi thảo dược này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính tiền lâm sàng.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính cấp và bán cấp của nước ép quả Viburnum opulus (loài điển hình thuộc chi này) trên chuột cống Sprague-Dawley và chuột nhắt BALB/c [2]. Trong thử nghiệm cấp tính, dùng liều đơn 2000 mg/kg thể trọng chuột không gây chết hoặc biểu hiện ngộ độc cấp tính, cho thấy liều gây chết LD50 vượt mức 2000 mg/kg [2].

Tuy nhiên, thử nghiệm bán cấp cho thấy nguy cơ rõ ràng khi dùng kéo dài [2]. Nghiên cứu tiến hành lặp lại trong 28 ngày trên chuột nhắt với các liều 0, 500 và 2000 mg/kg mỗi ngày [2]. Ở mức liều 2000 mg/kg, số lượng tiểu cầu tăng lên rõ rệt [2].

Đặc biệt, phân tích mô bệnh học ghi nhận tổn thương độc tính tại thận, gan và mô mỡ ở mức liều 2000 mg/kg này [2]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ có hại (NOAEL) của chiết xuất là 500 mg/kg/ngày [2]. Nghiên cứu cảnh báo mạnh mẽ về tầm quan trọng của việc kiểm soát liều lượng chất bổ sung giàu phenolic, tránh tích lũy gây hại do dùng liều cao kéo dài [2].

Những tác dụng dược lý ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Bên cạnh nguy cơ độc tính khi lạm dụng, các loài thực vật họ hàng với mạy chỉ chăm cũng được ghi nhận mang lại nhiều hoạt tính sinh học trong các mô hình bệnh cụ thể [3, 4, 7].

Một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên 60 chuột cống đực Wistar albino chia làm 6 nhóm (10 con/nhóm) kéo dài 10 tuần nhằm khảo sát tác động trên tổn thương tinh hoàn do thuốc hóa trị docetaxel (DTX) và paclitaxel (PTX) [3]. Chuột được tiêm phúc mạc hóa trị hàng tuần và cho uống chiết xuất quả ở liều 100 mg/kg/ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm bớt sự sụt giảm trọng lượng cơ quan sinh sản, cải thiện các bất thường về tinh trùng và mất cân bằng oxy hóa do thuốc hóa trị gây ra [3].

Năm 2016, nghiên cứu trên chuột cống Sprague Dawley bị gây lạc nội mạc tử cung thực nghiệm cho thấy chiết xuất ethyl acetate và methanol từ quả Viburnum opulus giúp giảm thể tích tổn thương lạc nội mạc xuống lần lượt còn 30,1 mm³ và 34,7 mm³ [4]. Cả hai nhóm dùng chiết xuất đều giảm đáng kể các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, VEGF và IL-6 [4]. Hợp chất chính được định lượng qua HPLC là acid chlorogenic, chiếm 0,5112 mg/100 mg chiết xuất ethyl acetate và 1,7072 mg/100 mg chiết xuất methanol [4].

Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột nhắt mang khối u báng Ehrlich (chia 5 nhóm, n = 9) cũng ghi nhận chiết xuất quả dùng ở liều 1000 mg/kg, 2000 mg/kg và 4000 mg/kg hàng ngày có tác dụng cản trở sự phát triển của tế bào khối u [5]. Ở một loài khác là Viburnum stellato-tomentosum, nghiên cứu năm 2021 kéo dài 17 tuần trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo cho thấy chiết xuất giúp giảm tăng cân, giảm mỡ, hạ đường huyết lúc đói, cải thiện chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR và triglyceride [6]. Cơ chế liên quan đến ức chế biểu hiện C/EBPalpha và FABP4 ở gan và mô mỡ, đồng thời kích hoạt AMPK và PPARalpha trong cơ bắp [6].

Tại y học dân gian, lá, thân và quả của các loài Viburnum từng được dùng giảm đau, cầm máu, trị ho hoặc viêm khớp [1]. Chiết xuất nước từ lá cây ở liều 50, 100 và 200 mg/kg tiêm phúc mạc trên chuột không cho thấy tác dụng chống phù chân do carrageenan [1].

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Nhiều người nhầm tưởng rằng "thảo dược uống càng nhiều càng bổ" hoặc "cứ cây cỏ tự nhiên là không có tác dụng phụ". Đây là hiểu lầm rất nguy hiểm.

Dữ liệu y học hiện nay cho thấy chiết xuất thảo mộc chỉ phát huy tác dụng tốt ở liều lượng điều trị nhất định [3, 4]. Khi vượt ngưỡng an toàn hoặc dùng kéo dài hàng tuần, lượng hợp chất phenolic tích tụ có thể phá hủy tế bào gan và thận [2].

Hơn nữa, phần lớn các kết quả bảo vệ tinh hoàn, giảm lạc nội mạc tử cung hay hạ đường huyết đều thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt [3, 4, 7]. Chưa có bằng chứng lâm sàng đầy đủ xác nhận việc người bình thường tự đun nước lá hay quả mạy chỉ chăm uống mỗi ngày mang lại lợi ích tương tự mà không gây hại [2].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với mạy chỉ chăm?

Người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét dạ dày - tá tràng không nên uống các loại nước đun đậm đặc chứa nhiều tanin để tránh kích ứng niêm mạc, trào ngược hoặc đau tức thượng vị.

Người mắc bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận cần tuyệt đối thận trọng. Thử nghiệm thực tế chứng minh nồng độ cao chiết xuất thực vật chi này gây độc trực tiếp trên gan và thận của động vật [2].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có đủ nghiên cứu an toàn chuyên biệt đối với mạy chỉ chăm. Vì vậy, các đối tượng này không nên tự ý dùng nước sắc thảo dược thay thế đồ uống thông thường. Bất kỳ ai đang điều trị thuốc tây y cũng cần tránh phối hợp tùy tiện để phòng ngừa tương tác chuyển hóa.

Áp dụng thực tế an toàn và đúng cách

Không nên dùng nước mạy chỉ chăm đun uống liên tục thay nước lọc hàng ngày. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cấp nước chuẩn mực nhất cho cơ thể.

Nếu muốn sử dụng mạy chỉ chăm theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, đun loãng và dùng theo từng đợt ngắn ngày ngắt quãng, không kéo dài. Không uống nước sắc khi bụng rỗng để hạn chế tanin cào ruột. Khi đun nấu, cần đảm bảo nguồn dược liệu sạch sẽ, không nấm mốc hoặc nhiễm thuốc bảo vệ thực vật.

Trước khi sử dụng mạy chỉ chăm như một liệu trình bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá thể trạng và chỉ định liều lượng phù hợp.

Uống nước đun mạy chỉ chăm mỗi ngày không phải là giải pháp chăm sóc sức khỏe an toàn do nguy cơ tích lũy phenolic và tanin gây tổn hại gan, thận và dạ dày [2]. Cây thuốc chỉ phát huy giá trị khi dùng đúng bệnh, đúng liều và đúng thời điểm. Giữ lối sống điều độ và lắng nghe cơ thể là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững nhất.