Dùng mộc tặc làm trà thảo mộc: Cần đun nấu bao lâu để an toàn?

Thói quen uống trà mộc tặc và nỗi lo thiếu hụt dưỡng chất

Nhiều người có thói quen hái hoặc mua thảo mộc khô như cây mộc tặc (chi Equisetum) để hãm nước uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt cơ thể. Việc sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên theo phương pháp dân gian thường được xem là lành tính và không có tác dụng phụ.

Tuy nhiên, việc dùng mộc tặc tươi hoặc chỉ hãm sơ qua với nước sôi tiềm ẩn một nguy cơ sức khỏe ít người ngờ tới. Cây mộc tặc chứa một loại enzyme có khả năng phân hủy vitamin B1 (thiamine), từ đó làm cạn kiệt nguồn dưỡng chất thiết yếu này trong cơ thể nếu dùng không đúng cách.

Liệu đun nấu trà mộc tặc trong bao lâu thì mới đảm bảo an toàn để loại bỏ enzyme gây hại? Câu trả lời nằm ở mức độ chịu nhiệt của loại enzyme kháng vitamin này và phương pháp xử lý nhiệt triệt để trước khi uống.

Enzyme thiaminase trong mộc tặc: Kẻ phá hủy vitamin B1

Thiaminase là loại enzyme có hoạt tính phân giải thiamine, biến vitamin B1 thành các hợp chất không còn tác dụng sinh học. Khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, nếu enzyme này chưa bị vô hiệu hóa, nó sẽ tiếp tục phá hủy lượng vitamin B1 nạp vào từ thực phẩm.

Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành xác định hoạt tính của thiaminase nhóm 1 và nhóm 2 cùng hàm lượng vitamin B1 trong năm loại thực vật khác nhau ^[1]. Kết quả cho thấy loài mộc tặc Equisetum ramosissimum và loài dương xỉ Pteridium aquilinum sở hữu hoạt tính enzyme thiaminase cao hơn đáng kể, đồng thời có hàm lượng thiamine thấp hơn hẳn so với ba loại thực vật còn lại là Malva parviflora, Pennisetum clandestinum và Medicago sativa ^[1].

Chính hoạt tính thiaminase vượt trội này khiến chi mộc tặc trở thành nguồn rủi ro gây cạn kiệt vitamin B1. Sự thiếu hụt thiamine kéo dài có thể gây ra nhiều tổn thương thần kinh, suy nhược cơ và rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng.

Cơ chế phá hủy cơ thể khi enzyme thiaminase còn hoạt động

Khi enzyme thiaminase chưa bị bất hoạt, tác động kháng vitamin của nó diễn ra rất mạnh mẽ và trực tiếp ngay trong cơ thể sinh vật. Sự nguy hại của enzyme thiaminase đã được ghi nhận rõ ràng qua các thử nghiệm sinh học.

Trong một nghiên cứu năm 1980 thực hiện trên chuột bạch, enzyme thiaminase (chiết xuất từ động vật nhuyễn thể nước ngọt) khi tiêm vào cơ thể 2 giờ sau khi dùng vitamin B1 đánh dấu phóng xạ đã gây ra sự phá hủy diện rộng lượng vitamin này ^[2]. Sự phá hủy thể hiện qua hàm lượng hợp chất chuyển hóa phóng xạ tăng cao trong nước tiểu, gan và thận ^[2].

Ở nhóm thí nghiệm thay thế vitamin B1 tự nhiên từ mô nội tạng, enzyme thiaminase tiêm vào đã phá hủy tới 30% đến 50% tổng hàm lượng vitamin B1 trong các mô như gan, thận, lách và cơ ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mô não và cơ xương có khả năng đề kháng tốt hơn trước tác động của enzyme này ^[2]. Thử nghiệm cho thấy enzyme thiaminase có thể chịu được mức nhiệt dưới 55 độ C mà không mất đi hoạt tính ^[2].

Tại các trường hợp bệnh não do thiếu thiamine ở động vật, enzyme thiaminase nhóm I sinh ra từ vi khuẩn cũng gây ức chế hoạt tính chuyển hóa quan trọng ^[3]. Đáng chú ý, việc bổ sung các dẫn xuất thiamine có thể giúp phục hồi mức pyruvate trong máu và hoạt tính enzyme transketolase về mức bình thường, giúp động vật hồi phục trên lâm sàng ^[3].

Cần đun nấu bao lâu: Bằng chứng về độ bền nhiệt của thiaminase

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần đổ nước sôi vào bình trà mộc tặc tương tự như pha trà xanh là đủ an toàn. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cho thấy enzyme thiaminase có khả năng chịu nhiệt tương đối cao và đòi hỏi xử lý nhiệt kỹ lưỡng mới có thể làm biến tính hoàn toàn.

Một nghiên cứu năm 2000 về enzyme thiaminase nhóm I (chiết xuất từ nhộng sâu bướm châu Phi Anaphe spp. - tác nhân gây chứng mất điều hòa vận động theo mùa) đã phát hiện loại enzyme này tương đối bền với nhiệt độ ^[4]. Nghiên cứu xác định nhiệt độ tối ưu cho hoạt tính của enzyme thiaminase này lên tới 70 độ C và pH tối ưu từ 8,0 đến 8,5 ^[4].

Để giải độc nguồn thức ăn chứa thiaminase, các nhà khoa học nhấn mạnh sự cần thiết phải xử lý nhiệt triệt để để vô hiệu hóa hoàn toàn enzyme ^[4]. Đối với các dạng enzyme thiaminase khác, việc tiếp xúc với môi trường kiềm nhẹ cũng góp phần làm mất hoạt tính của enzyme tinh khiết ^[3].

Dù vậy, các trích đoạn tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra con số phút chính xác tuyệt đối dành riêng cho việc đun cành cây mộc tặc Equisetum. Dữ liệu chỉ xác nhận enzyme này không bị phá hủy ở nhiệt độ thấp dưới 55 độ C ^[2], vẫn hoạt động tối ưu ở 70 độ C ^[4], do đó việc tráng nước sôi hay ủ ấm thông thường hoàn toàn không đủ để làm biến tính thiaminase. Quá trình xử lý nhiệt triệt để thông qua việc đun sôi sôi sùng sục liên tục là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo an toàn.

Đánh giá lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ ràng sự hiện diện với nồng độ cao của thiaminase trong loài mộc tặc Equisetum ramosissimum ^[1]. Tác động gây suy giảm 30-50% lượng vitamin B1 của thiaminase cũng đã được lượng hóa cụ thể trên mô hình động vật ^[2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận thức rõ giới hạn của các bằng chứng hiện có. Các dữ liệu về mức độ bền nhiệt và điều kiện hoạt động tối ưu của thiaminase được thực hiện trên mẫu enzyme từ nhộng sâu bướm châu Phi ^[4] hoặc từ vi khuẩn ^[3] và động vật thân mềm ^[2], chứ chưa phải thử nghiệm trực tiếp trên toàn bộ các loài thuộc chi mộc tặc.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa cung cấp mốc thời gian sắc thuốc theo từng phút cụ thể (như 15, 20 hay 30 phút) trên người dùng trà mộc tặc. Vì vậy, mọi suy diễn khẳng định "chỉ cần đun đúng số phút này là an toàn 100%" đều thiếu cơ sở thực nghiệm vững chắc. Việc đun kỹ chỉ là giải pháp phòng ngừa dựa trên đặc tính biến tính do nhiệt của protein.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc mộc tặc

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng dược liệu phơi khô đã mất hết enzyme độc hại. Thực tế, phơi sấy khô thông thường không đủ nhiệt độ để làm biến tính protein; enzyme thiaminase vẫn có thể bảo lưu hoạt tính và tái hoạt động khi gặp môi trường nước.

Hiểu lầm thứ hai là thói quen hãm trà trong bình giữ nhiệt với nước sôi 100 độ C. Nước sôi rót vào bình sẽ nguội dần xuống vùng nhiệt độ 70-80 độ C, vô tình rơi trúng khoảng nhiệt độ mà thiaminase hoạt động mạnh nhất ^[4], khiến nguy cơ phân hủy vitamin B1 thậm chí còn tăng cao thay vì bị loại trừ.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên có thể uống thay nước lọc cả ngày với số lượng lớn. Dù thảo mộc có mang lại một số đặc tính thanh lọc nhất định, việc tiêu thụ không kiểm soát nguồn chứa enzyme kháng vitamin sẽ dần làm hao hụt nguồn dự trữ thiamine của cơ thể mà các xét nghiệm lâm sàng thông thường khó phát hiện ngay từ đầu.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Do nguy cơ phân hủy vitamin B1, một số nhóm đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng hoặc tránh dùng mộc tặc làm trà uống thường xuyên:

• Người có nguy cơ hoặc tiền sử thiếu hụt vitamin B1, người nghiện rượu, người suy dinh dưỡng.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn trực tiếp trên nhóm đối tượng này; dữ liệu hiện có về thiaminase chủ yếu thực hiện trên động vật và mô hình trong ống nghiệm [4, 7]. Thiếu thiamine trong giai đoạn thai kỳ và nuôi con rất nguy hiểm cho hệ thần kinh của trẻ.
• Trẻ em và người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa nền.
• Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào có chứa mộc tặc.

Hướng dẫn chế biến và sử dụng mộc tặc an toàn trong đời sống

Để giảm thiểu tối đa rủi ro từ enzyme thiaminase khi dùng mộc tặc, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến dựa trên khoa học:

• Không hãm trà như trà mạn: Tuyệt đối không dùng nước sôi rót vào ấm rồi ủ uống. Phương pháp này không cung cấp đủ nhiệt lượng kéo dài để phá hủy enzyme bền nhiệt.
• Sắc kỹ trên lửa: Cần đun sôi mộc tặc trực tiếp trên bếp với ngọn lửa đều. Nhiệt độ sôi 100 độ C duy trì trong suốt quá trình nấu sẽ giúp vô hiệu hóa các liên kết protein của enzyme thiaminase.
• Dùng lượng vừa phải: Vì nghiên cứu chưa xác định liều lượng an toàn tuyệt đối trên người, chỉ nên dùng với lượng nhỏ, ngắt quãng, không uống thay nước lọc kéo dài từ ngày này qua ngày khác.
• Đảm bảo dinh dưỡng: Bổ sung đầy đủ thực phẩm giàu vitamin B1 như ngũ cốc nguyên cám, các loại đậu, thịt nạc trong chế độ ăn hằng ngày để bù đắp bất kỳ sự hao hụt tiềm ẩn nào.

Mộc tặc là loại thảo mộc có hoạt tính sinh học đáng chú ý nhưng cũng chứa enzyme kháng dưỡng chất mạnh mẽ ^[1]. Việc xử lý nhiệt triệt để thông qua đun nấu kỹ lưỡng là bước bắt buộc để bảo vệ nguồn vitamin B1 của cơ thể. Người dùng cần duy trì sự thận trọng, không lạm dụng thảo mộc tự nhiên và luôn lắng nghe tư vấn từ các bác sĩ chuyên khoa.