Áp lực công việc cùng nhịp sống hiện đại khiến tình trạng căng thẳng thần kinh và mất ngủ ngày càng trở nên phổ biến. Để tìm lại sự bình yên, nhiều người thường tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên thay vì dùng thuốc an thần. Trong số đó, cúc la mã và đoạn lá bạc là hai cái tên quen thuộc được truyền tai nhau về khả năng xoa dịu tâm trí.
Vậy giữa hai loại thảo mộc này, loại nào giúp giảm lo âu tốt hơn? Hiện tại, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người cho thấy cúc la mã sở hữu nhiều dữ liệu chứng minh tác dụng giảm lo âu rõ ràng hơn hẳn so với đoạn lá bạc. Dù cả hai loại cây đều chứa các hợp chất thực vật có lợi, đoạn lá bạc hiện chỉ mới dừng lại ở các ghi nhận kinh nghiệm dân gian và thử nghiệm chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm mà chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng về giảm lo âu.
Cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh
Căng thẳng tâm lý kéo dài có mối liên hệ mật thiết với tình trạng mất cân bằng oxy hóa trong cơ thể. Các gốc tự do dư thừa có thể tấn công tế bào não, làm suy giảm chức năng dẫn truyền thần kinh và gia tăng cảm giác căng thẳng. Do đó, khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa là một mắt xích then chốt giúp các thảo dược làm dịu hệ thần kinh.
Cả cúc la mã (Matricaria chamomilla) và cây đoạn (Tilia) đều chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất phenolic [1]. Một nghiên cứu trong ống nghiệm trên ruồi giấm (Drosophila melanogaster) chỉ ra rằng dịch hãm từ hoa cúc la mã và đoạn lá nhỏ (Tilia cordata) không gây độc cho gen, ngược lại còn hoạt động như những chất chống đột biến giúp giải độc chất oxy hóa hydrogen peroxide [1]. Các hợp chất phenolic này đóng vai trò gom nhặt các gốc tự do, giúp bảo vệ cấu trúc tế bào trước tác nhân gây hại [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2025 cũng làm rõ cơ chế tác động của cúc la mã đối với vùng hồi hải mã – trung tâm điều hòa ký ức và cảm xúc của não bộ [2]. Chiết xuất hoa cúc la mã cồn ethylic giúp gia tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm hoạt tính của enzyme acetylcholinesterase (AChE), từ đó hỗ trợ quá trình dẫn truyền xung động thần kinh và giảm bớt các rối loạn hành vi do căng thẳng oxy hóa gây ra [2].
Cúc la mã: Dữ liệu vững chắc từ các thử nghiệm lâm sàng
Khác với nhiều loại thảo dược chỉ dừng lại ở các lời đồn đại, tác dụng giảm lo âu của cúc la mã (Matricaria recutita hay Matricaria chamomilla) đã được khảo sát kỹ lưỡng trong các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người.
Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược vào năm 2013 được tiến hành trên 57 bệnh nhân ngoại trú mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) mức độ nhẹ đến trung bình [3]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất cúc la mã (28 người) hoặc giả dược (29 người) liên tục trong 8 tuần [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng cúc la mã ghi nhận mức giảm điểm số lo âu trên thang Hamilton (HAM-A) vượt trội hơn hẳn so với nhóm dùng giả dược (p = 0.047) [3]. Tỷ lệ bệnh nhân gặp biến cố bất lợi không có sự khác biệt giữa hai nhóm, cho thấy thảo dược này có độ dung nạp rất tốt [3].
Đặc biệt, ở những người có tâm trạng âu lo kèm theo triệu chứng trầm cảm, cúc la mã cũng mang lại nhiều tín hiệu khả quan. Trong một phân tích thăm dò từ nghiên cứu trên 57 người bệnh, chiết xuất cúc la mã dạng uống giúp cải thiện đáng kể điểm trầm cảm trên thang HAM-D (p < 0.05) và các triệu chứng cốt lõi so với nhóm chứng [4].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu mở rộng năm 2020 trên 179 bệnh nhân mắc chứng lo âu lan tỏa sử dụng liều 1500 mg chiết xuất cúc la mã mỗi ngày trong 8 tuần [5]. Kết quả ghi nhận tác dụng giảm lo âu diễn ra đồng đều ở cả nhóm chỉ bị lo âu (100 người) lẫn nhóm lo âu kèm trầm cảm (79 người) [5]. Riêng phân nhóm có trầm cảm đi kèm còn ghi nhận mức thuyên giảm triệu chứng trầm cảm cốt lõi cao hơn (p < 0.023) [5].
Không chỉ phát huy hiệu quả khi uống, hương thơm của cúc la mã cũng có khả năng trấn an tâm lý tức thì. Nghiên cứu năm 2025 tại phòng khám nha khoa trên 100 trẻ em từ 6 đến 9 tuổi cho thấy liệu pháp xông tinh dầu hoa cúc giúp giảm lo lắng rõ rệt qua thang đo Animated emoji (-2.04 điểm) và giảm nhịp tim mạnh nhất (-22.84 nhịp/phút) so với nhóm đối chứng không dùng tinh dầu [6].
Đoạn lá bạc: Bằng chứng còn hạn chế
Cây đoạn lá bạc (Tilia argentea) hay cây đoạn lá nhỏ (Tilia cordata) thuộc họ bồ đề, từ lâu đã được nhân dân châu Âu ưa chuộng. Một khảo sát thực vật dân tộc học năm 2022 tại Lithuania cho thấy Tilia cordata đứng thứ hai trong số các loài cây thuốc được dùng nhiều nhất (với 25 lượt báo cáo từ 19 người cung cấp thông tin), ngay sau cúc la mã (34 lượt báo cáo) [7]. Người dân thường dùng các loại thảo dược này để xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp như tiêu hóa, hô hấp và làm dịu cơ thể [7].
Tuy nhiên, đối với riêng loài đoạn lá bạc (Tilia argentea), các dữ liệu khoa học về khả năng chống lo âu hiện rất khan hiếm. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào việc xác định thành phần khoáng chất hoặc khả năng trung hòa các gốc tự do trong phòng thí nghiệm cùng với các loại trà khác [2, 4].
Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá trực tiếp hiệu quả cải thiện rối loạn lo âu của đoạn lá bạc. Do đó, việc khẳng định đoạn lá bạc có khả năng làm dịu thần kinh tương đương hoặc tốt hơn cúc la mã là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học tại thời điểm hiện tại.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng cứ mang danh "thảo dược thiên nhiên" thì mọi loại trà đều có tác dụng làm dịu như nhau. Thực tế, mỗi loài cây chứa các nhóm hoạt chất với cơ chế sinh học rất khác biệt. Cúc la mã đã chứng minh được hiệu lực giảm lo âu trên người [3], nhưng các tác giả nghiên cứu cũng nhấn mạnh đây chỉ là mức độ cải thiện vừa phải (modest) chứ không thể thay thế phác đồ điều trị tâm thần chuyên sâu [3].
Ngoài ra, các thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết cúc la mã tiêm phúc mạc với liều 100 đến 200 mg/kg trong 22 ngày giúp cải thiện trí nhớ không gian và giảm âu lo do rượu [2]. Dù kết quả rất tích cực, đây là nghiên cứu trên động vật và phương thức tiêm trực tiếp, người tiêu dùng không thể tự ý ngoại suy rằng uống một tách trà sẽ mang lại kết quả thần kỳ tức thì tương đương [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù cả hai loại thảo mộc đều tương đối an toàn khi dùng ở dạng trà uống thông thường, người tiêu dùng vẫn cần hết sức lưu ý về nguồn gốc và chất lượng dược liệu.
Một nghiên cứu phân tích dinh dưỡng và độc tính kim loại nặng năm 2025 trên các cây thuốc thu hái tại Kosovo đã đưa ra cảnh báo đáng chú ý [8]. Cây đoạn lá bạc (Tilia argentea) được phát hiện có hàm lượng mangan khá cao (127.30 mg/kg) [8]. Đáng lưu ý hơn, cả đoạn lá bạc lẫn cúc la mã (Matricaria chamomilla) cùng một số dược liệu khác đều ghi nhận nồng độ crom, chì hoặc mangan vượt ngưỡng cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và FAO [8].
Mặc dù chỉ số nguy cơ sức khỏe tổng thể (THQ, HI) trong nghiên cứu trên vẫn nằm trong giới hạn an toàn chấp nhận được cho người dùng [8], người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai cần thận trọng khi uống trà thảo mộc kéo dài. Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ dược liệu không rõ nguồn gốc kiểm định có thể gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe. Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng phấn hoa họ Cúc (Asteraceae) cũng nên đề phòng phản ứng dị ứng khi dùng cúc la mã.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang tìm kiếm một giải pháp tự nhiên giúp thư giãn tinh thần sau một ngày làm việc mệt mỏi, cúc la mã là sự lựa chọn ưu tiên nhờ có bằng chứng nghiên cứu rõ ràng hơn.
Bạn có thể sử dụng cúc la mã sấy khô để pha trà uống vào buổi tối hoặc sử dụng tinh dầu xông phòng để tạo không gian tĩnh tâm [6]. Đối với đoạn lá bạc, người dùng chỉ nên coi đây là một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, giải khát dựa trên kinh nghiệm dân gian chứ không nên trông đợi vào công dụng chữa trị chứng âu lo kéo dài.
Khi chọn mua, hãy ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đạt tiêu chuẩn kiểm nghiệm an toàn về dư lượng kim loại nặng và thuốc bảo vệ thực vật [8]. Luôn bắt đầu với một lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể.
Tóm lại, xét trên các bằng chứng khoa học hiện có, cúc la mã vượt trội hơn hẳn đoạn lá bạc về tiềm năng hỗ trợ giảm lo âu và cải thiện tâm trạng. Tuy nhiên, các loại trà thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh. Nếu bạn đang phải đối mặt với các triệu chứng rối loạn lo âu nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc thăm khám và nhận tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa vẫn là bước đi cần thiết và quan trọng nhất.
