Nhiều người có thói quen dùng các loại hạt tự nhiên như hạt đào (đào nhân), hạt hạnh nhân hay hạt mơ để bồi bổ sức khỏe hoặc điều hòa tuần hoàn máu. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu ăn bao nhiêu hạt mỗi ngày là an toàn và việc sử dụng thảo dược này có nguy cơ gây ngộ độc hay không.
Hạt đào từ lâu đã được ghi nhận trong y học truyền thống là vị thuốc có tên gọi Persicae Semen [1]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy các loại hạt thuộc chi này chứa các hợp chất sinh xyanua (cyanogenic compounds), có khả năng giải phóng độc tố nếu dùng không đúng cách [4, 6].
Đào nhân và nguy cơ ngộ độc xyanua
Cây đào (tên khoa học là Prunus persica) có phần quả quen thuộc, trong đó hạt đào (Persicae Semen) được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền tại Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nước châu Á [1]. Tuy nhiên, các phân tích sinh hóa đã chỉ ra rằng hạt của Prunus persica có chứa enzyme hydroxynitrile lyase (HNL), cụ thể là (R)-HNL, tham gia vào các phản ứng hóa học liên quan đến xyanua [2].
Xyanua là một chất chuyển hóa tự nhiên phân bố rộng rãi ở hơn 2500 loài thực vật [1, 3]. Hợp chất này đóng vai trò như một cơ chế phòng vệ hóa học tự nhiên của cây cối nhằm chống lại các loài ăn thực vật [3]. Khi các loại hạt chứa glycoside sinh xyanua đi vào cơ thể người, dưới tác động của enzyme phân giải, chúng giải phóng khí hydro xyanua gây độc tế bào [6, 8].
Do đó, người dùng không thể tùy tiện sử dụng các loại hạt này như đồ ăn vặt hàng ngày. Việc định lượng và kiểm soát hoạt chất sinh xyanua là yếu tố then chốt để phòng tránh nguy cơ ngộ độc cấp tính [6, 7].
Bằng chứng khoa học về độc tính xyanua từ các loại hạt tương tự
Trong các nghiên cứu hiện có, chưa có dữ liệu lâm sàng ghi nhận số lượng hạt đào nhân cụ thể an toàn tuyệt đối cho người dùng [6, 7]. Dù vậy, các nghiên cứu trên các loại hạt cùng nhóm chứa glycoside sinh xyanua, chẳng hạn như hạt mơ hay hạt tỳ bà (Eriobotrya japonica), đã cung cấp nhiều bằng chứng rõ ràng về nguy cơ ngộ độc cấp [6, 8].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Nhật Bản khi phát triển phương pháp phân tích xyanua trong thực phẩm thương mại đã kiểm tra 10 mẫu bột hạt, bao gồm bột hạt tỳ bà, bột hạt mơ và bột hạt mận [4]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy có 3 mẫu chứa nồng độ glycoside sinh xyanua vượt mức 10 ppm tính theo hydro xyanua, trong đó nồng độ cao nhất phát hiện lên tới 861 ppm [4]. Điều này chứng minh rằng lượng độc tố tự nhiên tích tụ trong hạt của các loài thực vật này có thể ở mức rất cao [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2010 theo dõi 13 bệnh nhân nhi (4 bé trai, 9 bé gái) nhập viện tại Khoa Điều trị Tích cực Nhi (PICU) từ năm 2005 đến 2009 do ngộ độc xyanua sau khi ăn hạt mơ [5]. Thời gian khởi phát triệu chứng trung bình là 60 phút (dao động từ 20 phút đến 3 giờ) sau khi ăn [5]. Khi nhập viện, tất cả trẻ đều phải rửa dạ dày và uống than hoạt tính [5]. Trong đó, có 4 ca nặng phải thở máy, 2 ca hạ huyết áp, 2 ca hôn mê, 1 ca co giật, và 9 ca bị toan chuyển hóa (toan lactic) phải điều trị bằng natri bicacbonat [5].
Tình trạng tăng đường huyết xuất hiện ở 9 bệnh nhân, trong đó 3 trẻ phải can thiệp bằng liệu pháp insulin từ 3 đến 6 giờ [5]. Sáu bệnh nhân cần sử dụng thuốc giải độc đặc hiệu, bao gồm hydroxocobalamin liều cao hoặc bộ kit giải độc xyanua kết hợp hydroxocobalamin [5]. Thời gian nằm viện hồi phục trung bình của nhóm bệnh nhân này là 3,1 ngày (độ lệch chuẩn 1,7 ngày, dao động từ 2 đến 6 ngày) [5].
Một báo cáo hồi cứu khác công bố năm 2024 tại PICU theo dõi 14 trẻ em (từ 1 đến 18 tuổi, gồm 8 nữ và 6 nam) nhập viện trong giai đoạn từ 01/01/2017 đến 01/08/2022 do ăn các loại hạt chứa glycoside sinh xyanua như hạt mơ và hạnh nhân [6]. Thời điểm nhập viện phổ biến nhất là tháng 7 (chiếm 42,8%), trùng với mùa nông sản [6]. Triệu chứng ban đầu thường gặp nhất là mệt mỏi và suy nhược (ghi nhận ở 7 trường hợp) [6]. Tại phòng hồi sức, 4 bệnh nhân có biểu hiện tím tái môi, 3 bệnh nhân bị rối loạn ý thức, bên cạnh các biểu hiện ít gặp hơn như nôn, co giật, đau đầu, chóng mặt và đánh trống ngực [6]. Bốn bệnh nhân đã phải điều trị bằng chất giải độc hydroxocobalamin do tình trạng toan hóa máu [6].
Bằng chứng trên động vật về bộ phận khác của quả đào
Trong khi hạt đào tiềm ẩn rủi ro sinh độc tố xyanua do chứa enzyme và hợp chất liên quan [2], các bộ phận khác của quả đào lại cho thấy tiềm năng sinh học khác biệt [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất vỏ quả đào (Prunus persica) trên chuột bị tổn thương gan và thận do thuốc hóa trị cisplatin [1].
Nghiên cứu sử dụng chuột được tiêm một liều cisplatin (45 mg/kg qua đường phúc mạc) trong 16 giờ, kết hợp dùng chiết xuất vỏ quả đào với liều 500 mg/kg theo đường uống [1]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất vỏ quả đào liên tục trong 7 ngày đã ngăn chặn sự sụt giảm trọng lượng thận và gan, đồng thời ức chế đáng kể sự gia tăng nồng độ urê máu (BUN), creatinine, men gan ALT và AST [1]. Chiết xuất này cũng giúp phục hồi lượng oxit nitric trong huyết thanh và giảm mức độ peroxy hóa lipid mô về mức bình thường [1]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây là nghiên cứu thực hiện trên vỏ quả ở động vật, không phản ánh tác dụng hay mức độ an toàn của hạt đào trên cơ thể người [1].
Hiểu lầm thường gặp về đào nhân
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại hạt thảo dược tự nhiên đều lành tính, có thể ăn sống trực tiếp với số lượng tùy thích để kích thích tiêu hóa hoặc trị táo bón. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học đã xác nhận ngộ độc xyanua do ăn hạt thực vật có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng đến tính mạng và tiến triển rất nhanh [2, 6, 7].
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ xuất hiện dấu hiệu bất thường thì có thể dùng ngay các thuốc giải độc thông thường. Theo các báo cáo y khoa, thuốc giải độc xyanua như natri nitrit có thể tạo ra methemoglobin, bản thân chất này lại gây thiếu oxy mô và có thể đe dọa tính mạng [7]. Vì vậy, việc dùng thuốc giải độc phải được chẩn đoán xác định chính xác và điều chỉnh theo nồng độ huyết sắc tố tại bệnh viện [7]. Người dân tuyệt đối không tự ý xử lý hay dùng mẹo dân gian khi có dấu hiệu ngộ độc hạt [2, 6].
Ai nên thận trọng khi dùng đào nhân?
Trẻ em là đối tượng đặc biệt nhạy cảm và dễ bị tổn thương nhất trước nguy cơ ngộ độc xyanua từ các loại hạt thực vật [6, 7]. Dữ liệu thực tế cho thấy phần lớn các ca ngộ độc nặng phải thở máy, co giật hoặc hôn mê đều xảy ra ở trẻ nhỏ vô tình ăn phải hạt [6, 7]. Phụ huynh cần để các loại hạt này xa tầm tay trẻ em.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc chuyển hóa cần hết sức cẩn trọng. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này. Mọi trường hợp muốn sử dụng đào nhân để hỗ trợ sức khỏe đều cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.
Cách áp dụng an toàn trong thực tế
Hiện tại, các trích đoạn nghiên cứu khoa học chưa đưa ra một con số cụ thể về liều lượng bao nhiêu hạt đào nhân mỗi ngày là chuẩn an toàn [6, 7]. Vì thế, người tiêu dùng không được tự ý ấn định liều dùng hoặc ăn sống hạt đào chưa qua xử lý chế biến [6, 8].
Nếu sử dụng đào nhân trong các bài thuốc cổ truyền hoặc sản phẩm hỗ trợ, người dân chỉ nên dùng các chế phẩm đã qua chế biến, xử lý nhiệt đúng quy chuẩn kỹ thuật nhằm giảm thiểu tối đa các hợp chất sinh xyanua [4]. Chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc hoặc bác sĩ điều trị.
Khi phát hiện người thân có biểu hiện yếu lả, tím tái môi, lơ mơ, khó thở hoặc nôn mửa trong vòng vài giờ sau khi ăn các loại hạt, cần đưa ngay đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu [6, 7]. Người nhà cần mang theo mẫu hạt hoặc thông báo rõ cho bác sĩ tiền sử đã ăn loại hạt nào để được chẩn đoán và điều trị kịp thời [6, 7].
Đào nhân là vị thuốc truyền thống quen thuộc nhưng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc xyanua cấp tính nguy hiểm nếu dùng sai cách [5, 6]. Người dân cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng và luôn tuân thủ hướng dẫn y khoa để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
