Nấm đầu khỉ (tên khoa học là Hericium erinaceus, hay còn gọi là nấm hầu thủ) từ lâu đã trở thành một loại dược liệu và thực phẩm quen thuộc trong y học cổ truyền các nước Đông Á [3, 4, 8]. Trong những năm gần đây, loại nấm này nổi lên như một xu hướng bổ sung dinh dưỡng giúp tăng cường trí nhớ, cải thiện sự tập trung và giảm bớt căng thẳng. Rất nhiều người tiêu dùng băn khoăn liệu sử dụng nấm đầu khỉ trong bao lâu thì thấy hiệu quả rõ rệt và mức liều nào được coi là an toàn dựa trên bằng chứng khoa học thực tế.
Câu trả lời ngắn gọn là các bằng chứng hiện có từ các tài liệu nghiên cứu công bố chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào, chưa cung cấp đủ dữ liệu lâm sàng trên người để xác định chính xác mất bao nhiêu tuần để nấm phát huy tác dụng toàn diện [1, 3, 5, 6]. Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy các hoạt chất sinh học của nấm có tiềm năng vượt qua hàng rào máu não và hỗ trợ hệ thần kinh, người dùng vẫn cần tiếp cận loại dược liệu này với sự thận trọng chừng mực [3, 5].
Cơ chế tác động sinh học của nấm đầu khỉ
Nấm đầu khỉ được biết đến là nguồn chứa phong phú các hợp chất hoạt tính sinh học có giá trị cao [1]. Trong đó, hai nhóm hợp chất được nghiên cứu nhiều nhất là hericenone (thường tìm thấy trong thể quả) và erinacine (chủ yếu có trong hệ sợi nấm) [1, 3, 5].
Theo một bài tổng quan công bố năm 2023, các hoạt chất này có khả năng kích thích giải phóng yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF), điều hòa quá trình viêm, giảm thiểu căng thẳng oxy hóa và bảo vệ các tế bào thần kinh khỏi hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) [1]. Nhờ đó, nấm đầu khỉ được đánh giá là một ứng viên tiềm năng trong việc nuôi dưỡng và bảo vệ hệ thần kinh trung ương lẫn ngoại biên [1, 5].
Bên cạnh tác động lên hệ thần kinh, nấm đầu khỉ còn chứa hàm lượng lớn beta-glucan và các phân tử polysaccharide tinh khiết [2, 4]. Các chuỗi polysaccharide này đóng vai trò điều hòa miễn dịch và hỗ trợ môi trường vi sinh vật đường tiêu hóa bằng cách thúc đẩy quá trình sản sinh các chất chuyển hóa có lợi như axit béo chuỗi ngắn [2, 4].
Các bằng chứng khoa học trên mô hình thực nghiệm
Để hiểu rõ hơn về tác dụng của nấm đầu khỉ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm phân tích dược động học, khả năng bảo vệ nhận thức và ảnh hưởng đường ruột trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát đặc tính sinh khả dụng và phân bố mô của hợp chất Erinacine S chiết xuất từ hệ sợi nấm Hericium erinaceus trên chuột cống trắng Sprague-Dawley 8 tuần tuổi [2]. Khi cho chuột uống dịch chiết hệ sợi nấm ở liều 2,395 g/kg thể trọng (tương đương 50 mg/kg thể trọng Erinacine S), độ sinh khả dụng tuyệt đối đạt 15,13% [2]. Đáng chú ý, nồng độ tối đa của hoạt chất xuất hiện ở dạ dày sau 2 giờ, trong khi tại các cơ quan khác như não, tim, phổi, gan, thận và ruột đạt đỉnh sau 8 giờ [2]. Nghiên cứu này lần đầu tiên chứng minh Erinacine S có thể xâm nhập qua hàng rào máu não của chuột, mở ra tiềm năng lớn cho các liệu pháp thoái hóa thần kinh [2].
Về mặt chức năng tâm thần và giấc ngủ, một thử nghiệm năm 2021 đã đánh giá tác động của hệ sợi nấm đầu khỉ trên chuột bị gây rối loạn giấc ngủ liên tục bằng phương pháp treo đuôi 15 phút mỗi ngày trong 9 ngày liên tiếp [3]. Chuột được cho uống dịch chiết hệ sợi nấm ở hai mức liều 75 mg/kg và 150 mg/kg trước thử nghiệm [3]. Kết quả ghi nhận mức liều 150 mg/kg đã giúp cải thiện đáng kể hành vi lo âu (p < 0,05) trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao và đảo ngược tình trạng rối loạn giấc ngủ sóng chậm (NREM) trong giai đoạn tối [3].
Đối với suy giảm nhận thức mô phỏng bệnh Alzheimer, nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống ghi nhận việc bổ sung nấm đầu khỉ giúp cải thiện khả năng ghi nhớ không gian, rút ngắn thời gian tìm đường trong mê cung nước Morris và tăng cường khả năng nhận diện vật thể mới so với nhóm bệnh không điều trị [4]. Phân tích mô học vùng hồi hải mã CA1 cho thấy nấm đầu khỉ làm giảm rõ rệt hiện tượng thoái hóa nơ-ron do nhiễm độc AlCl3 và giảm biểu hiện các dấu ấn bệnh lý như protein APP và p-Tau [4].
Về mặt tiêu hóa, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của polysaccharide tinh chế từ thể quả nấm đầu khỉ (HERP) trên chuột với các liều 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng [5]. Kết quả cho thấy nhóm chuột uống HERP liều 400 mg/kg gia tăng đáng kể lượng axit béo chuỗi ngắn trong manh tràng và phân, đồng thời làm giảm pH và tăng độ ẩm chất chứa trong đại tràng, qua đó hỗ trợ sức khỏe đường ruột [5].
Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật gần đây cũng phát hiện nhiều hợp chất mới như meroterpenoid có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase liên quan đến chuyển hóa đường năm 2020, hay phân lập hợp chất cerevisterol và các dẫn xuất peroxy có hoạt tính gây độc tế bào ung thư sao ở người CCF-STTG1 năm 2024 [7, 8].
Đánh giá mức độ an toàn và giới hạn bằng chứng
Tính an toàn bán trường diễn và khả năng gây đột biến gen của chiết xuất beta-glucan từ nấm đầu khỉ đã được một nghiên cứu năm 2022 kiểm tra theo các hướng dẫn chuẩn của OECD và Thực hành phòng kiểm nghiệm tốt (GLP) [6].
Nghiên cứu tiến hành cho chuột Sprague-Dawley (12 con mỗi giới tính cho mỗi nhóm) uống chiết xuất beta-glucan từ nấm đầu khỉ với các liều 0, 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng/ngày liên tục trong 90 ngày [6]. Kết quả cho thấy không có bất kỳ thay đổi bất thường nào liên quan đến độc tính về hành vi lâm sàng, cân nặng, lượng thức ăn tiêu thụ, nhãn khoa, huyết học, hóa sinh huyết thanh cũng như mô bệnh học các cơ quan nội tạng [6]. Đồng thời, các thử nghiệm đột biến vi khuẩn và sai hình nhiễm sắc thể đều cho kết quả âm tính [6]. Nghiên cứu xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của chế phẩm beta-glucan này là 2000 mg/kg thể trọng/ngày trên chuột [6].
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên rất tích cực, người tiêu dùng cần nhận định rõ giới hạn nghiên cứu: các dữ liệu này đều xuất phát từ mô hình gặm nhấm hoặc ống nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng sinh học phức tạp trên cơ thể người [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Do các tài liệu khoa học hiện hành chưa cung cấp các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn về thời gian cụ thể (như mốc 8 đến 16 tuần) hay khoảng liều dùng hàng ngày trên người, chúng ta không thể khẳng định chắc chắn dùng bao lâu nấm sẽ phát huy hiệu quả [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nấm đầu khỉ
Một hiểu lầm phổ biến là xem nấm đầu khỉ như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý sa sút trí tuệ hay tổn thương thoái hóa thần kinh. Thực tế, các nhà khoa học chỉ ra rằng nấm hoạt động như một chất hỗ trợ dinh dưỡng và bảo vệ tế bào thần kinh, hoàn toàn không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu [1, 6].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ ăn nấm tươi nấu ăn hàng ngày sẽ nhận được trọn vẹn các tác dụng dược lý giống như trong nghiên cứu. Thể quả tự nhiên và hệ sợi nấm nuôi cấy chứa các tỷ lệ hoạt chất erinacine và hericenone rất khác nhau, hơn nữa các nghiên cứu khoa học đều sử dụng dạng chiết xuất tinh sạch hoặc phân lập ở nồng độ cao [1, 2, 3, 5].
Một số người cũng cho rằng dùng thảo dược tự nhiên thì uống liều lượng bao nhiêu cũng vô hại. Dù beta-glucan từ nấm có ngưỡng an toàn cao trên động vật, việc tự ý lạm dụng dịch chiết cô đặc vẫn có thể tiềm ẩn những tương tác chuyển hóa chưa lường trước [1, 4].
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ trong các tài liệu khoa học được cung cấp; toàn bộ dữ liệu hiện tại chỉ mới dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt và nuôi cấy tế bào [2, 3, 4, 5, 6, 7]. Do đó, những nhóm đối tượng này cần tránh tự ý dùng các chế phẩm bổ sung cô đặc từ nấm đầu khỉ nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
Những người có tiền sử dị ứng với các loại nấm ăn cũng cần hết sức cẩn trọng khi bắt đầu thử nghiệm thực phẩm này. Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, suy gan thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường, thần kinh cần trao đổi trước với nhân viên y tế vì các thành phần trong nấm có hoạt tính sinh học ức chế enzyme và chuyển hóa nhất định [3, 8].
Gợi ý cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Khi lựa chọn nấm đầu khỉ trong đời sống, bạn có thể sử dụng nấm tươi như một món ăn thực phẩm giàu dinh dưỡng, dùng để nấu canh, xào hoặc hãm trà. Khi chế biến, việc nấu chín kỹ trong nước sôi là cần thiết để giúp giải phóng các chuỗi polysaccharide hòa tan tự nhiên [5].
Nếu có nhu cầu dùng dạng thực phẩm bổ sung, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, quy trình chuẩn hóa hoạt chất nghiêm ngặt và đã qua kiểm định an toàn [1, 4]. Vì chưa có liều lượng khuyến cáo lâm sàng cụ thể trong các tài liệu trích dẫn, người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn ghi trên nhãn sản phẩm và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể.
Nấm đầu khỉ là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học giúp hỗ trợ sức khỏe não bộ và đường tiêu hóa đã được ghi nhận qua nhiều mô hình tiền lâm sàng. Tuy nhiên, sản phẩm tự nhiên này không thể thay thế một lối sống lành mạnh, chế độ ăn cân bằng hay lời khuyên từ bác sĩ chuyên môn. Hãy lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ hoạt chất thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.