Quế và quế chi là những vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, đồng thời là gia vị phổ biến trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam. Mùi thơm nồng ấm và tính ấm của quế khiến nhiều người có thói quen pha trà uống giữ ấm hoặc nêm nếm vào các món hầm bổ dưỡng. Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, loại thảo mộc này lại là chủ đề gây nhiều lo lắng liên quan đến rủi ro kích thích co thắt tử cung.
Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng quế chi hoặc các chế phẩm từ quế dưới dạng thuốc thảo dược. Các bằng chứng y học lâm sàng ghi nhận nguy cơ quế gây kích thích co bóp tử cung và liên quan đến dị tật thai nhi [1]. Dù vậy, một số thử nghiệm trong phòng thí nghiệm lại cho thấy chiết xuất quế có thể làm giãn cơ trơn tử cung của chuột không mang thai [2]. Do dữ liệu còn mâu thuẫn và rủi ro trên thai kỳ người là có thật, sự thận trọng tuyệt đối luôn phải được ưu tiên hàng đầu.
Hiểu lầm phổ biến và cơ chế tác động của quế chi
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên đều lành tính, thậm chí cho rằng uống nước quế ấm giúp tăng cường tuần hoàn và an thai. Thực tế, quế chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính mạnh đối với hệ tuần hoàn và cơ trơn. Thành phần chính trong tinh dầu quế là cinnamaldehyde (chiếm 55 - 57%) và eugenol (chiếm 5 - 18%) [3]. Cinnamaldehyde được báo cáo là có tác dụng chống co thắt cơ trơn [3].
Ở góc độ dược lý tế bào, cơ chế của chiết xuất quế tác động lên cơ tử cung chủ yếu liên quan đến việc ức chế các kênh canxi loại L (L-type Ca2+ channels), từ đó hạn chế dòng canxi đi vào nội bào [2]. Khi nồng độ canxi vào tế bào giảm, lực co thắt của các dải cơ trơn tử cung sẽ suy giảm rõ rệt [2]. Ngoài ra, quế còn được nhắc đến trong y học cổ truyền với vai trò làm giảm các triệu chứng đau bụng kinh bằng cách hạ thấp mức prostaglandin và điều chỉnh tuần hoàn máu [3]. Tuy nhiên, các tác động này không đồng nghĩa với việc quế an toàn cho thai kỳ.
Nghiên cứu lâm sàng: Cảnh báo nguy cơ đối với thai phụ
Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát thực trạng sử dụng cây thuốc ở phụ nữ mang thai [1]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén chủ động hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [1].
Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ bị đình chỉ thai nghén hoặc sảy thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ một đến ba loại cây thuốc trong thai kỳ [1]. Trong số những cây thuốc tiềm ẩn nguy hiểm được ghi nhận, cây quế (Cinnamomum verum) được xác định là loại thảo dược có nguy cơ tiềm ẩn gây dị tật thai nhi và kích thích co bóp tử cung [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận khoảng 76,5% thảo dược được mua ở chợ và 75,2% phụ nữ sử dụng thảo dược theo lời khuyên của người thân trong gia đình [1]. Đa số thai phụ dùng thảo dược theo đường uống (chiếm 89,7%), sử dụng cốc nước làm đơn vị đo lường (51,7%) và kéo dài việc uống nhiều tháng trong thai kỳ (32,9%) mà không có sự kiểm soát y khoa chặt chẽ [1]. Đây là bằng chứng thực tế cho thấy việc tùy tiện dùng thảo dược có nguồn gốc từ quế tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sự an toàn của thai nhi [1].
Nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu ứng trái ngược trên mô tử cung động vật
Trái ngược với các cảnh báo lâm sàng về nguy cơ kích thích co thắt, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất quế trên các dải cơ tử cung cô lập từ chuột cống không mang thai [2]. Các dải cơ trơn tử cung dọc được đặt trong buồng tắm mô và cho tiếp xúc với chiết xuất quế ở các nồng độ từ 10 đến 20 mg/mL [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất quế làm giảm đáng kể lực co bóp của tử cung phụ thuộc vào nồng độ [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm rõ rệt các cơn co thắt tử cung được kích thích bởi kali clorid (KCl 60mM) và oxytocin (5nM) [2]. Đồng thời, chiết xuất quế làm giảm lực co thắt khi các kênh canxi loại L được hoạt hóa bởi chất chủ vận Bay K8644 (1muM) [2]. Từ kết quả này, các nhà nghiên cứu nhận định chiết xuất quế có thể hoạt động như một chất làm giãn tử cung mạnh (tocolytic), giúp giảm hoạt động co bóp bất kể lực co bóp được kích hoạt bằng cách nào [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2016 này chỉ được thực hiện trên các dải mô tử cung của chuột cống không mang thai trong ống nghiệm [2]. Trạng thái tử cung của động vật không mang thai có sự khác biệt rất lớn về mặt sinh lý, thụ thể nội tiết và cấu trúc cơ trơn so với tử cung của phụ nữ đang mang thai thực tế. Do đó, kết luận chiết xuất quế làm giảm co bóp cơ trơn trên chuột không thể đại diện hoặc áp dụng trực tiếp cho cơ thể người mẹ mang thai.
Đánh giá bằng chứng và rủi ro tiềm ẩn
Khi xem xét tổng thể các bằng chứng, thai phụ cần nhận thức rõ khoảng cách lớn giữa dữ liệu phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng. Dữ liệu thực nghiệm gợi ý quế có tiềm năng giảm co thắt cơ trơn [2][3], nhưng nghiên cứu quan sát trên phụ nữ mang thai thực tế lại xếp quế vào nhóm thảo dược tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung và dị tật thai nhi [1].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm độc học với liều cao của tinh dầu quế đã chứng minh rằng tinh dầu này gây kích thích niêm mạc và dẫn đến tình trạng tiểu ra máu [3]. Sự hiện diện của các chất hoạt tính nồng độ cao trong dược liệu quế có thể gây ra những phản ứng độc hại không thể lường trước đối với hệ thống mạch máu và hàng rào nhau thai. Vì vậy, việc thiếu hụt các thử nghiệm an toàn tiêu chuẩn trên thai phụ khiến quế chi trở thành một dược liệu không an toàn để sử dụng tự do trong suốt thai kỳ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu và 3 tháng cuối thai kỳ, là đối tượng phải thận trọng cao nhất và nên tránh dùng quế chi như một vị thuốc [1]. Ba tháng đầu là giai đoạn hình thành cơ quan quan trọng của thai nhi, việc sử dụng các thảo dược có nguy cơ gây dị tật là điều tối kỵ [1]. Vào những tháng cuối, bất kỳ kích thích co bóp tử cung bất thường nào cũng có thể làm tăng nguy cơ sinh non.
Những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung, tử cung có sẹo mổ cũ hoặc có các vấn đề về rau thai tuyệt đối không được sử dụng các bài thuốc chứa quế chi. Nếu một lượng quế kích thích làm thay đổi trương lực tử cung, các biến chứng sản khoa nghiêm trọng có thể xảy ra. Những phụ nữ có bệnh lý về máu, dễ chảy máu cũng cần cẩn giác vì tinh dầu quế liều cao đã được ghi nhận gây kích ứng và xuất huyết [3].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Trong ẩm thực hàng ngày, việc sử dụng một lượng rất nhỏ bột quế hoặc vỏ quế như một loại gia vị nêm nếm trong món ăn (như một nhánh quế nhỏ nấu nồi nước dùng phở hoặc rắc chút bột quế lên bánh) thường không gây ra nồng độ hoạt chất đủ cao để kích hoạt các phản ứng co bóp bất lợi. Thai phụ vẫn có thể thưởng thức món ăn nếu chỉ dùng quế ở mức độ gia vị nêm thoáng qua.
Tuy nhiên, thai phụ tuyệt đối không được tự ý bốc thuốc Đông y có chứa quế chi, không uống tinh dầu quế, không dùng thực phẩm chức năng chiết xuất quế cô đặc hoặc uống trà quế đậm đặc mỗi ngày theo lời mách bảo dân gian [1]. Việc đo lường thảo dược bằng các đơn vị tự phát như cốc nước thông thường có thể khiến cơ thể hấp thụ một lượng dược chất quá mức [1]. Khi muốn dùng bất kỳ vị thuốc y học cổ truyền nào để trị cảm cúm hay hỗ trợ sức khỏe, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa và chuyên gia y học cổ truyền để được chỉ định bài thuốc an toàn.
Quế chi là một vị thuốc quý với nhiều đặc tính dược lý giá trị, nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với phụ nữ mang thai [1]. Việc phân định rõ giữa gia vị nấu ăn thông thường và dược liệu điều trị liều cao là chìa khóa để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh. Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé, hãy luôn trao đổi với nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ sử dụng hàng ngày.