Nhiều người có thói quen dùng thảo dược dài ngày vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và không gây hại. Trong đó, ngải đắng (Artemisia absinthium, hay wormwood) là vị thuốc dân gian quen thuộc thường dùng hỗ trợ tiêu hóa và gan mật. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc uống liên tục loại thảo mộc này quá thời gian an toàn có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Liệu dùng ngải đắng kéo dài có thực sự an toàn? Câu trả lời là không; việc sử dụng kéo dài, đặc biệt là vượt quá khuyến cáo thông thường, có thể làm gia tăng nguy cơ suy thận cấp, tổn thương tế bào gan và gây rối loạn thần kinh do tích lũy độc chất.
Thói quen dùng thảo mộc kéo dài và rủi ro tiềm ẩn
Tại nhiều quốc gia có nền y học cổ truyền phát triển, ngải đắng được sử dụng từ thời cổ đại để điều trị giun sán, chứng khó tiêu, chán ăn, viêm dạ dày và các bệnh lý về gan [1]. Do nghĩ rằng thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ như thuốc tây, không ít người tự ý sắc uống hàng ngày suốt nhiều tuần liền.
Tuy nhiên, việc tiếp nhận các hợp chất hoạt tính đậm đặc qua đường uống trong thời gian dài tạo gánh nặng chuyển hóa lớn lên các cơ quan bài tiết. Khi cơ thể không kịp đào thải các phân tử có hoạt tính sinh học cao, chúng bắt đầu tích tụ và gây độc ngược lại cho chính mô thận và tế bào gan.
Cơ chế tác động: Ranh giới mong manh giữa bảo vệ và độc tính
Các phân tích dược lý cho thấy ngải đắng chứa nhiều hoạt chất sinh học mang đặc tính chống oxy hóa mạnh, kháng khuẩn và hỗ trợ tiêu hóa [1]. Trong môi trường phòng thí nghiệm, một số chiết xuất từ cây có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do và giảm tổn thương tế bào [2].
Mặc dù vậy, mặt trái của các thành phần này nằm ở khả năng kích hoạt phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa nội bào [3]. Khi nồng độ hoạt chất vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể, tinh dầu ngải đắng có thể làm gián đoạn chuyển hóa chất béo trong tế bào, gây stress tế bào và thúc đẩy các quá trình gây viêm cục bộ [3]. Tại thận, các hợp chất này có thể trực tiếp gây tổn thương ống kẽ thận hoặc dẫn đến viêm thận kẽ cấp tính khi tích tụ kéo dài [4].
Nghiên cứu khoa học: Cảnh báo tổn thương thận cấp tính
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2024 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính thận của loại cây này [4]. Nghiên cứu mô tả trường hợp một bệnh nhân 17 tuổi nhập viện trong tình trạng suy thận cấp nghiêm trọng kèm theo viêm thực quản, viêm dạ dày trợt và thiếu máu viêm không rõ nguyên nhân [4]. Sau khi loại trừ mọi yếu tố gây bệnh khác, các bác sĩ xác định hội chứng suy thận bắt nguồn từ việc bệnh nhân này uống kéo dài một hỗn hợp gồm 3 loại thảo dược: ngải đắng (Artemisia absinthium), Marrubium vulgare và Centaurium erythraea [4]. Kết quả sinh thiết mô thận cho thấy hình ảnh viêm thận kẽ không có lắng đọng kháng thể [4]. Báo cáo kết luận đây là trường hợp đầu tiên ghi nhận tổn thương thận cấp liên quan đến việc tiêu thụ hỗn hợp chứa ngải đắng, đồng thời kêu gọi các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá độ an toàn của dược liệu này [4].
Bên cạnh nguy cơ gây hại khi dùng kéo dài, một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tế bào biểu mô ống thận (LLC-PK1) và chuột BALB/c (6 tuần tuổi) lại ghi nhận khía cạnh bảo vệ của chiết xuất cây [2]. Cụ thể, dịch chiết ngải đắng ở nồng độ 50, 100 và 200 microg/mL đã giúp đảo ngược sự sụt giảm khả năng sống của tế bào do hóa chất cisplatin gây ra, đồng thời giảm tích tụ stress oxy hóa và giảm hiện tượng chết rụng tế bào trong tế bào LLC-PK1 [2]. Chuột thí nghiệm tiêm cisplatin (16 mg/kg) khi được uống axit shikimic (một hoạt chất tách chiết từ ngải đắng) ở liều 25 và 50 mg/kg mỗi ngày trong 4 ngày cũng giảm nồng độ creatinine huyết thanh và hồi phục tổn thương mô học ở thận [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ giới hạn trong mô hình tổn thương cấp tính do hóa chất và thử nghiệm hoạt chất phân lập ngắn ngày trên chuột, không đại diện cho việc dùng thảo mộc thô dài ngày ở người.
Tác động trên tế bào gan: Thận trọng trước nguy cơ viêm và stress tế bào
Trong dân gian, ngải đắng thường được truyền tai dùng để chữa các bệnh lý gan mật, viêm gan hay gan to [1]. Một nghiên cứu năm 2008 trên mô hình chuột bị nhiễm độc chì (cho chuột tiếp xúc chì axetat 750 ppm trong 11 tuần và điều trị 4 tuần bằng chiết xuất ngải đắng dạng nước) cho thấy dịch chiết này giúp phục hồi hoạt tính các enzym màng tế bào, giảm đáng kể các chỉ số oxy hóa TBARS và carbonyl protein ở gan và thận [5].
Dẫu vậy, nghiên cứu độc chất học công bố năm 2023 trên dòng tế bào sao gan người (LX-2) lại cho thấy kết quả đáng lo ngại [3]. Tế bào LX-2 được nuôi cấy và xử lý bằng tinh dầu ngải đắng ở nồng độ 0,4 microg/microL trong 24 giờ [3]. Kết quả phân tích hiển vi huỳnh quang và biểu hiện gen cho thấy tinh dầu ngải đắng tuy có làm giảm các dấu ấn tiền xơ hóa, nhưng lại làm rối loạn chuyển hóa lipid và gây stress tế bào thông qua việc kích hoạt các quá trình giải độc nội bào và phản ứng tiền viêm [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù có tiềm năng chống xơ hóa, tinh dầu ngải đắng cần phải được sử dụng hết sức thận trọng vì nguy cơ gây độc tế bào gan [3].
Độc tính thần kinh và toàn thân khi dùng kéo dài
Không chỉ ảnh hưởng lên thận và gan, việc sử dụng ngải đắng dài ngày còn đe dọa hệ thần kinh trung ương [1]. Tổng quan khoa học năm 2020 chỉ ra rằng việc sử dụng tinh dầu ngải đắng lâu dài có thể dẫn đến các rối loạn tâm thần và ngộ độc lâm sàng nghiêm trọng, bao gồm triệu chứng co giật, mất ngủ triền miên và ảo giác [1].
Điều này chứng minh các hoạt chất trong ngải đắng có khả năng tích lũy sinh học, dần dần vượt qua ngưỡng dung nạp tự nhiên của cơ thể. Một bài thuốc có thể mang lại tác dụng sinh học ngắn hạn nhưng sẽ nhanh chóng trở thành chất độc nếu người dùng tự ý duy trì suốt nhiều tuần liên tục mà không có sự kiểm soát y tế.
Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc ngải đắng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì uống bao lâu cũng được và uống càng nhiều càng bổ gan lọc thận. Thực tế, ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc của các loài thảo mộc chứa tinh dầu mạnh như ngải đắng là rất hẹp [1, 6].
Một hiểu lầm khác là xem các kết quả bảo vệ mô trên chuột thí nghiệm hay nuôi cấy tế bào là bằng chứng cho việc dùng thoải mái ở người [3, 8]. Các thí nghiệm trên động vật thường sử dụng dịch chiết chuẩn hóa hoặc hợp chất đơn lẻ trong thời gian ngắn có kiểm soát, hoàn toàn khác với việc người dùng tự nấu uống kéo dài các bài thuốc phối trộn phức tạp [4].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng ngải đắng?
Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm thận hoặc có bệnh lý thận nền tuyệt đối không nên tự ý dùng ngải đắng hay các bài thuốc phối trộn chứa vị thảo dược này để tránh nguy cơ suy thận cấp [4].
Người mắc bệnh gan mạn tính, rối loạn chuyển hóa mỡ máu cần thận trọng, bởi tinh dầu ngải đắng có thể làm xáo trộn chuyển hóa lipid và kích hoạt phản ứng viêm tại mô gan [3]. Người có tiền sử co giật, động kinh hoặc rối loạn giấc ngủ cũng cần tránh xa thảo dược này do nguy cơ kích thích hệ thần kinh trung ương [1]. Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ vị thành niên không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm từ cây ngải đắng khi chưa có chỉ định y khoa [4].
Cách dùng an toàn trong thực tế đời sống
Để khai thác các giá trị y học dân gian mà không gặp rủi ro, người dân tuyệt đối không tự ý dùng ngải đắng liên tục quá thời gian khuyến cáo của chuyên gia hoặc dùng kéo dài nhiều tuần [2, 6]. Nếu dùng cho các mục đích hỗ trợ tiêu hóa thông thường, chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn ngày với lượng vừa phải dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc đông y hoặc bác sĩ.
Khi sử dụng, cần chọn nguồn dược liệu rõ ràng, tránh tự ý phối trộn ngải đắng với các loại cây cỏ lạ khác mà chưa rõ tương tác độc chất [4]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu, phù nề, buồn nôn, đau dạ dày hoặc mất ngủ, co giật, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất [2, 6].
Cây ngải đắng là một dược liệu có hoạt tính sinh học đa dạng nhưng tiềm ẩn độc tính đáng kể lên gan, thận và hệ thần kinh khi lạm dụng [1, 2, 6]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước quan niệm "thảo dược luôn lành tính", không tự ý sử dụng kéo dài và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình thảo mộc nào để bảo vệ sức khỏe bản thân.