Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo mộc mọc hoang dã như đuôi chồn chân thỏ về đun nước uống thay trà mỗi ngày nhằm giải độc hoặc bồi bổ cơ thể. Thói quen dùng thảo mộc theo truyền miệng rất phổ biến trong cộng đồng người Việt. Tuy nhiên, việc tự ý dùng hằng ngày mà không nắm rõ rủi ro tích tụ có thể đem lại nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn là người dân tuyệt đối không nên tự ý sắc nước đuôi chồn chân thỏ uống hằng ngày với liều lượng tùy tiện. Hiện tại, các dữ liệu khoa học về độ an toàn bán trường diễn của loại cây này chưa được nghiên cứu đầy đủ trên người, do đó việc uống lâu dài tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan, thận và mất cân bằng sinh hóa trong cơ thể.
Độc tính bán trường diễn và rủi ro tích tụ lâu dài
Độc tính cấp tính là phản ứng nguy hiểm xảy ra ngay lập tức khi dùng một chất ở liều duy nhất, chẳng hạn như ngộ độc tức thì. Trong khi đó, độc tính bán trường diễn lại hình thành âm thầm khi cơ thể tiếp xúc với chất đó lặp đi lặp lại trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Một loại thảo mộc có thể không gây chết người ngay lập tức nhưng nếu dùng hằng ngày, các hoạt chất chưa rõ cơ chế chuyển hóa sẽ tích tụ dần dần.
Khi đưa các hoạt chất thảo dược vào cơ thể dài ngày, gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải. Nếu các hợp chất tự nhiên này mang độc tính tiềm ẩn, các mô cơ quan sẽ chịu tổn thương từ từ mà biểu hiện lâm sàng ban đầu rất khó phát hiện. Việc thiếu dữ liệu độc tính bán trường diễn đồng nghĩa với việc không thể biết mức liều nào gây độc khi dùng lặp lại hằng ngày.
Bằng chứng nghiên cứu về độc tính khi dùng lặp lại
Trong các dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp, hoàn toàn không có nghiên cứu nào trực tiếp đánh giá độc tính cấp tính hay độc tính bán trường diễn của cây đuôi chồn chân thỏ trên động vật hay người. Dữ liệu hiện có chỉ xoay quanh độc tính bán trường diễn của một số hợp chất và thảo dược khác nhau, cho thấy rõ rủi ro khi dùng lặp lại dài ngày.
Một nghiên cứu năm 2008 tiến hành trên chuột Wistar trưởng thành (nặng 110-200 g) đánh giá dịch chiết nước của bài thuốc trà thảo dược Nigeria (Polyherbal Health Tonic - PHT) [1]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy LD50 lớn hơn 5.000 mg/kg theo đường uống, chứng minh tính an toàn khi dùng liều đơn [1]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm bán trường diễn trên 4 nhóm chuột (mỗi nhóm 6 con) dùng liều 10 ml/kg nước cất hoặc 125, 500, 1.500 mg/kg PHT mỗi ngày trong 90 ngày, kết quả lại rất đáng báo động [1]. Chuột tăng cân trong 6 tuần đầu nhưng bị sụt cân đáng kể trong 6 tuần sau theo liều lượng [1]. Dịch chiết gây tăng các chỉ số công thức máu, tăng ure huyết thanh, tăng men gan, protein huyết thanh, albumin cùng bilirubin toàn phần và trực tiếp [1]. Về mặt mô bệnh học, PHT gây bong tróc niêm mạc dạ dày phụ thuộc liều, biến dạng lớp lót ống mật, tăng sinh xơ mô kẽ phổi lan tỏa và tăng sinh tế bào lympho ở lách [1]. Nghiên cứu kết luận thảo dược có thể an toàn khi dùng cấp tính nhưng gây độc khi dùng liều cao kéo dài [1].
Nghiên cứu năm 2011 trên chuột Wistar đực và cái đánh giá chiết xuất hoa cúc xu xi (Calendula officinalis) qua đường uống [2]. Ở thử nghiệm cấp tính, chuột uống liều duy nhất 2.000 mg/kg hòa trong nước cất không ghi nhận tử vong hay dấu hiệu ngộ độc [2]. Nhưng ở nghiên cứu bán trường diễn với các liều 50, 250 và 1.000 mg/kg/ngày pha trong nước uống suốt 90 ngày, nhiều chỉ số sinh hóa và huyết học đã bị thay đổi đáng kể ở cả con đực và cái [2]. Các chỉ số bị ảnh hưởng gồm huyết sắc tố, hồng cầu, bạch cầu, thời gian đông máu, men gan ALT, AST và phosphatase kiềm [2]. Kiểm tra mô bệnh học phát hiện những bất thường nhẹ ở nhu mô gan, phù hợp với các biến đổi sinh hóa [2].
Nghiên cứu năm 2016 trên chuột Wistar đực và cái xem xét dầu chiết xuất từ cùi quả pequi (Caryocar brasiliense) [3]. Chuột cái nhận liều duy nhất 2.000 mg/kg qua đường uống để kiểm tra độc tính cấp trong 14 ngày, không ghi nhận tử vong (LD50 > 2.000 mg/kg) [3]. Ở thử nghiệm bán trường diễn, chuột dùng liều lặp lại 125, 250, 500 hoặc 1.000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 28 ngày [3]. Kết quả cho thấy liều thử nghiệm không gây biến đổi hành vi, sinh lý hay mô bệnh học, nhưng lại xuất hiện một số bất thường về huyết học cần được làm rõ thêm và nghiên cứu chưa đủ cung cấp bằng chứng an toàn trên người [3].
Nghiên cứu năm 1987 trên chuột cống và chuột nhắt với chất lợi tiểu besulpamide ghi nhận độc tính cấp đường uống rất thấp với LD50 vượt quá 12.800 mg/kg [4]. Khi thử nghiệm độc tính bán cấp và bán trường diễn trên chuột cống ở các liều 0, 125, 500 và 2.000 mg/kg/ngày, nghiên cứu phát hiện có sự gia tăng đáng kể nồng độ canxi, phosphatase kiềm, men gan GPT và GOT, dù mức tăng không phụ thuộc liều [4]. Trọng lượng gan của chuột cái cũng giảm so với nhóm đối chứng [4].
Ngược lại, một số chế phẩm thảo dược khác không ghi nhận độc tính bán trường diễn ở các liều nghiên cứu. Nghiên cứu năm 2017 trên nấm Amauroderma rude cho thấy liều cấp tính trên chuột nhắt có LD50 > 15.000 mg/kg; thử nghiệm 90 ngày trên chuột cống ở các mức liều 0,1, 0,2 và 0,4 g/chuột không làm biến đổi thể trọng, huyết học hay mô bệnh học [5]. Nghiên cứu năm 2012 trên bài thuốc Tud-Rak-Ka-Sai-Puu (TR) dùng liều cấp 5.000 mg/kg và liều lặp lại 2, 20, 200 và 2.000 mg/kg/ngày suốt 90 ngày trên chuột cống không ghi nhận độc tính bán trường diễn [6]. Nghiên cứu năm 2012 với bài thuốc Chantaleela dùng liều cấp 5.000 mg/kg (5 đực, 5 cái) và liều 600, 1.200, 2.400 mg/kg/ngày suốt 90 ngày (10 đực, 10 cái) cũng không gây độc tính cấp hay bán trường diễn [7]. Nghiên cứu năm 2020 trên chất ức chế FAAH URB937 ở chuột cống với các liều 100, 300, 1.000 mg/kg trong 14 ngày chỉ ghi nhận biến đổi nhỏ về lượng thức ăn, nước uống và tăng đường huyết ở chuột đực mà không gây tổn thương mô bệnh học [8].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng cây cỏ tự nhiên thì "lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Quan niệm này dẫn đến việc tự ý thu hái các cây thuốc nam như đuôi chồn chân thỏ đem phơi khô và đun nước uống thay nước lọc quanh năm. Nhiều người nghĩ rằng uống một vài ngày không thấy đau bụng hay chóng mặt tức là cây thuốc hoàn toàn vô hại.
Thực tế từ các nghiên cứu cho thấy, một chất có thể hoàn toàn an toàn khi uống một lần nhưng lại gây biến đổi men gan, xơ hóa mô phổi hoặc loét niêm mạc khi dùng liên tục trong 90 ngày [1]. Không có phản ứng cấp tính không đồng nghĩa với an toàn bán trường diễn. Dùng nước sắc thảo mộc không rõ định lượng mỗi ngày dễ khiến gan, thận bị quá tải và tổn thương không thể hồi phục.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Chưa có nghiên cứu độc tính nào được thực hiện trên người đối với cây đuôi chồn chân thỏ, vì vậy dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm hoàn toàn bị bỏ trống. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng loại nước sắc này để tránh nguy cơ sảy thai hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc tim mạch cần hết sức cảnh giác. Chức năng đào thải của các cơ quan này vốn đã suy giảm, nếu tiếp nạp thêm các hoạt chất lạ chưa rõ liều lượng có thể khiến men gan tăng vọt hoặc suy thận cấp. Người đang dùng các thuốc điều trị tây y cũng cần tránh uống thảo mộc tùy tiện vì nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và liều lượng
Do trích đoạn nghiên cứu khoa học không cung cấp bất kỳ liều lượng cụ thể hay hướng dẫn chế biến nào dành riêng cho cây đuôi chồn chân thỏ, người dân tuyệt đối không tự ý áp dụng các công thức truyền miệng. Không được coi nước sắc thảo dược như nước uống giải khát để sử dụng hằng ngày.
Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc nam nào, người dân cần đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch và kê đơn cụ thể. Nếu cơ thể khỏe mạnh, nguồn nước uống tốt nhất mỗi ngày vẫn là nước đun sôi để nguội hoặc nước lọc tiêu chuẩn. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ uống thảo mộc dài ngày đều phải thông qua tư vấn y khoa chuyên nghiệp.
Việc bảo vệ sức khỏe bắt đầu từ sự hiểu biết đúng đắn và tỉnh táo trước các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng. Thảo dược tự nhiên có thể mang lại lợi ích nhưng cũng chứa đựng nhiều rủi ro tiềm ẩn đối với gan và thận nếu thiếu dữ liệu độc tính rõ ràng. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc lạ nào vào thói quen sinh hoạt hằng ngày.