Nhiều bậc phụ huynh thường lo lắng khi thấy con nhỏ đổ mồ hôi ướt đẫm vùng đầu và lưng khi ngủ, dân gian quen gọi là "mồ hôi trộm". Để khắc phục tình trạng này, một giải pháp truyền miệng được rất nhiều gia đình áp dụng là dùng lá đinh lăng phơi khô may vào ruột gối cho bé nằm với hy vọng giúp trẻ ngủ sâu giấc, hạ nhiệt và dứt hẳn mồ hôi đêm.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ y học và bằng chứng khoa học hiện nay, quan niệm dùng gối lá đinh lăng để trị mồ hôi trộm cho trẻ nhỏ là hoàn toàn không có cơ sở xác thực. Thậm chí, việc đặt đầu trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ lên một khối thảo mộc sấy khô chưa qua kiểm định vô trùng còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ dị ứng đường hô hấp và làm gián đoạn giấc ngủ của trẻ.
Quan niệm dân gian và lời đồn "thần dược" ru ngủ
Trong kho tàng y học cổ truyền Việt Nam, cây đinh lăng (tên khoa học là Polyscias fruticosa) thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae) vốn được xem là một loại thảo dược quý, đôi khi còn được ví von như "nhân sâm của người nghèo" nhờ tính phổ biến và giá thành tiếp cận dễ dàng [1]. Dân gian thường dùng rễ hoặc lá của loài cây này để bồi bổ sức khỏe, hỗ trợ giảm căng thẳng thần kinh, kích thích ăn ngon và cải thiện tình trạng mất ngủ [1].
Từ những kinh nghiệm truyền miệng sử dụng lá đinh lăng để an thần, nhiều người đã nảy sinh sáng kiến phơi khô lá non rồi nhồi làm ruột gối cho trẻ nhỏ. Lời đồn đại cho rằng mùi thơm tự nhiên của lá khô có thể đả thông kinh lạc, làm mát vùng đầu, hút ẩm và chấm dứt hiện tượng đổ mồ hôi trộm khi ngủ. Sản phẩm này sau đó được thương mại hóa rầm rộ trên thị trường mẹ và bé với những lời quảng cáo phóng đại như "chống giật mình", "trị dứt điểm mồ hôi trộm 100%".
Thực tế, hiện tượng ra mồ hôi trộm ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ phần lớn là hiện tượng sinh lý bình thường. Hệ thần kinh thực vật của trẻ chưa hoàn thiện hoàn toàn, cùng với mật độ tuyến mồ hôi ở vùng đầu khá cao khiến cơ thể bài tiết mồ hôi để tự làm mát khi bước vào giai đoạn ngủ sâu. Việc kỳ vọng một chiếc gối nhồi lá khô có thể tác động trực tiếp vào cơ chế điều hòa thân nhiệt bên trong cơ thể là điều phi lý.
Gối lá đinh lăng có thực sự trị được mồ hôi trộm?
Câu trả lời ngắn gọn và chính xác nhất dựa trên các y văn hiện tại là: Hoàn toàn không. Cho đến nay, chưa có bất kỳ một nghiên cứu lâm sàng nào trên thế giới cũng như tại Việt Nam chứng minh việc nằm trên gối nhồi lá đinh lăng phơi khô có khả năng ngăn chặn hoặc điều trị chứng đổ mồ hôi trộm ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Để một hoạt chất thảo dược phát huy tác dụng dược lý hạ nhiệt hay an thần, các phân tử thuốc cần được đưa vào cơ thể qua đường uống, đường tiêm hoặc hấp thu qua niêm mạc với liều lượng xác định. Khi nhồi lá đinh lăng khô vào ruột gối, các hợp chất có lợi hoàn toàn nằm lại bên trong sợi thực vật thô. Chúng không thể tự bốc hơi thành các hạt khí dung có hoạt tính sinh học xuyên qua lớp vỏ gối dày, thấm qua hàng rào da đầu để điều hòa tuyến mồ hôi của trẻ.
Thứ mùi thơm thảo mộc mà phụ huynh ngửi thấy thực chất chỉ là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi của lá cây khô. Mùi hương này không mang dược tính trị liệu ngăn tiết mồ hôi, ngược lại còn có thể gây kích ứng khứu giác mẫn cảm của trẻ sơ sinh nếu tiếp xúc ở cự ly quá gần trong suốt nhiều giờ ngủ mỗi đêm.
Nghiên cứu dược lý của đinh lăng: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến chiếc gối
Nhiều người bán gối đinh lăng thường trích dẫn các tài liệu khoa học nói về công dụng bổ dưỡng của đinh lăng để tăng độ tin cậy. Tuy nhiên, họ đã đánh tráo bản chất giữa các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm với việc dùng lá khô làm vật dụng gối đầu.
Theo một nghiên cứu công bố năm 2022, lá đinh lăng (Polyscias fruticosa) trong y học dân gian Việt Nam từng được ứng dụng để hỗ trợ điều trị một số bệnh lý thoái hóa thần kinh như Parkinson, Alzheimer nhờ khả năng cải thiện triệu chứng run, mất thăng bằng, mất ngủ và suy nhược thần kinh [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết từ lá đinh lăng bổ sung qua đường tiêu hóa trên mô hình ruồi giấm (Drosophila melanogaster) bị biến đổi gien mô phỏng bệnh Parkinson [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá đinh lăng làm chậm quá trình thoái hóa tế bào thần kinh dopaminergic ở cả giai đoạn ấu trùng lẫn ruồi trưởng thành, qua đó cải thiện khả năng vận động của chúng [1].
Phân tích hóa thực vật trong nghiên cứu năm 2022 cũng xác định lá đinh lăng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và chứa các nhóm chất quan trọng như saponin, polyphenol và flavonoid [1]. Những chất này được ghi nhận có các tác dụng dược lý tương tự một số loài nhân sâm, bao gồm tăng cường miễn dịch, bồi bổ, kích thích ngon miệng và hỗ trợ ngủ ngon [1].
Dù vậy, nghiên cứu trên được thực hiện bằng cách cho sinh vật ăn dịch chiết lá đã qua tinh chế trong mô hình phòng thí nghiệm [1]. Nghiên cứu không hề đánh giá việc sử dụng lá khô dạng vật lý làm gối ngủ, và càng không thể hiện bất kỳ tác động nào đối với chức năng bài tiết mồ hôi ở người, đặc biệt là trẻ sơ sinh. Suy diễn kết quả từ một nghiên cứu dịch chiết bổ sung qua đường ăn trên ruồi giấm để kết luận rằng gối đinh lăng trị được mồ hôi trộm cho trẻ nhỏ là một sai lầm nghiêm trọng về mặt khoa học.
Mồ hôi đêm và nguy cơ dị ứng từ mạt bụi giường chiếu
Thay vì giải quyết được vấn đề, việc cho trẻ nằm gối lá cây ẩm mốc thậm chí còn làm gia tăng nguy cơ dị ứng hô hấp và khiến tình trạng mồ hôi đêm trở nên trầm trọng hơn. Mối liên hệ giữa môi trường giường chiếu, mồ hôi đêm và dị ứng đã được y học làm sáng tỏ qua các công trình nghiên cứu cụ thể.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành khảo sát mối liên hệ giữa các loại dị nguyên mà trẻ bị mẫn cảm với tình trạng đổ mồ hôi đêm trên nhóm bệnh nhi từ 2 đến 18 tuổi có mẫn cảm dị ứng đơn lẻ [2]. Nghiên cứu sử dụng kết quả kiểm tra lẩy da (skin prick test) với kháng thể IgE đặc hiệu từ hồ sơ bệnh án, đồng thời yêu cầu gia đình đánh giá mức độ đổ mồ hôi của trẻ bằng thang điểm tương tự thị giác (VAS) từ 0 đến 10 và thang đánh giá rối loạn giấc ngủ ở trẻ em (SDSC) [2].
Kết quả nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng, tình trạng mẫn cảm với mạt bụi nhà (mites) xuất hiện phổ biến hơn đáng kể ở nhóm bệnh nhi có hiện tượng đổ mồ hôi ban đêm với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p<0.001) [2]. Ngược lại, dị ứng phấn hoa lại phổ biến hơn ở nhóm trẻ không có triệu chứng đổ mồ hôi đêm (p<0.001) [2]. Từ đó, các tác giả kết luận rằng lượng mạt bụi và tình trạng ẩm ướt trên ga trải giường có thể là nguyên nhân gây ra mẫn cảm dị ứng ở trẻ [2]. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc thay đổi quần áo và ga trải giường thường xuyên cho những trẻ ra nhiều mồ hôi có thể giúp cải thiện giấc ngủ và giảm bớt độ nghiêm trọng của các triệu chứng cơ địa dị ứng [2].
Khi trẻ nằm gối lá đinh lăng, mồ hôi tiết ra từ vùng đầu sẽ nhanh chóng thấm sâu vào lớp lá khô vụn bên trong ruột gối. Lá cây hữu cơ là môi trường giữ ẩm cao, rất khó giặt sạch hay sấy khô định kỳ. Môi trường ẩm ướt kết hợp với chất hữu cơ thực vật phân hủy sẽ biến chiếc gối thành "ổ" sinh sôi hoàn hảo cho mạt bụi nhà và nấm mốc. Trẻ hít phải các dị nguyên mạt bụi này hàng đêm sẽ dễ rơi vào vòng xoắn luẩn quẩn: mạt bụi làm tăng mẫn cảm dị ứng hô hấp, khiến trẻ ngột ngạt, khó chịu và càng đổ mồ hôi đêm nhiều hơn [2].
Tác động của dị ứng đối với giấc ngủ của trẻ nhỏ
Dị ứng không chỉ gây ra các phản ứng ngoài da hay sổ mũi đơn thuần, mà còn tác động trực tiếp và nặng nề đến cấu trúc giấc ngủ của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng từ môi trường ngủ hoặc chế độ ăn, chất lượng giấc ngủ sẽ bị phân mảnh nghiêm trọng.
Minh chứng cho điều này, một nghiên cứu kinh điển công bố năm 1988 đã phân tích đặc điểm giấc ngủ ở các nhũ nhi bị gián đoạn giấc ngủ liên quan đến dị ứng protein sữa bò [3]. Nghiên cứu thực hiện theo dõi điện toán đa ký giấc ngủ (polygraphy) trên 9 nhũ nhi (độ tuổi trung bình lần lượt là 18,3 ± 13,3 tuần và 25,4 ± 12,7 tuần qua hai đợt ghi nhận) trước và sau khi loại bỏ hoàn toàn sữa bò khỏi khẩu phần ăn [3]. Kết quả ghi nhận trước khi đổi chế độ ăn, giấc ngủ của các bé bị phân mảnh dữ dội với số lần thức giấc trong đêm rất cao, dao động từ 8 đến 22 lần, chu kỳ ngủ ngắn và tỷ lệ giấc ngủ sóng chậm nông NREM giai đoạn 1 (NREM1) chiếm phần lớn [3]. Nghiên cứu khẳng định hiện tượng phân mảnh giấc ngủ này hoàn toàn không phải do trào ngược dạ dày thực quản hay ngưng thở khi ngủ gây ra [3].
Đáng chú ý, sau khi loại trừ dị nguyên sữa bò trong 7 tuần, chất lượng giấc ngủ của các bé đã cải thiện ngoạn mục: số lần thức giấc giảm mạnh 41,7%, tổng thời gian ngủ tăng 22,7%, thời lượng giấc ngủ sâu NREM giai đoạn 2 và 3 tăng vọt tới 387,9%, trong khi giai đoạn ngủ chập chờn NREM1 giảm 42,1% [3]. Những chỉ số này sau điều trị đã đạt mức tương đương với nhóm 40 trẻ đối chứng khỏe mạnh cùng độ tuổi [3].
Dù nghiên cứu năm 1988 tập trung vào dị nguyên thức ăn, cơ chế gây rối loạn giấc ngủ do đáp ứng miễn dịch dị ứng là bằng chứng rõ ràng cho thấy trẻ nhỏ rất nhạy cảm với các dị nguyên [3]. Nếu phụ huynh để trẻ tiếp xúc kéo dài với dị nguyên mạt bụi phát triển từ những chiếc gối lá đinh lăng ẩm ướt, hệ thống miễn dịch của trẻ có thể bị kích hoạt liên tục, dẫn đến giấc ngủ nông trằn trọc, thức giấc nhiều lần tương tự như phản ứng dị ứng tổng thể [2], [3].
Hiểu lầm phổ biến và những nguy cơ tiềm ẩn cho đường hô hấp
Nhiều phụ huynh mang tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một hiểu lầm tai hại trong chăm sóc trẻ sơ sinh. Một chiếc gối lá đinh lăng tự làm hoặc mua trôi nổi tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe hơn là lợi ích:
Hiểu lầm thứ nhất: Lá đinh lăng phơi khô là sạch khuẩn và an toàn. Quá trình thu hái và phơi lá thủ công ngoài trời dễ bám bụi bẩn, ấu trùng côn trùng và bào tử nấm mốc. Khi đóng kín vào ruột gối, trẻ nằm đè lên sẽ làm vỡ vụn các phiến lá, tạo ra các hạt bụi mịn hữu cơ. Trẻ sơ sinh với đường thở hẹp và lớp niêm mạc nhạy cảm khi hít phải các hạt bụi này rất dễ bị viêm mũi dị ứng, khò khè hoặc khởi phát cơn hen suyễn.
Hiểu lầm thứ hai: Đổ mồ hôi đầu là dấu hiệu còi xương hoặc bệnh lý cần trị gấp. Đa phần mồ hôi trộm ở trẻ dưới 1 tuổi chỉ là sự điều nhiệt sinh lý khi ngủ say. Trẻ bài tiết mồ hôi nhiều ở vùng gáy và trán để giải phóng bớt nhiệt năng dư thừa. Miễn là trẻ vẫn tăng cân đều đặn, bú tốt, vui chơi linh hoạt vào ban ngày thì hiện tượng này không cần can thiệp bằng bất cứ loại thuốc hay mẹo dân gian nào.
Nguy cơ ngạt thở và đột tử ở trẻ nhỏ: Cơ quan y tế cảnh báo trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi không nên nằm gối quá mềm, gối nhồi lún hoặc có quá nhiều dị vật xung quanh khu vực ngủ. Các hạt thảo mộc thô cứng bên trong gối đinh lăng có thể tạo bề mặt không bằng phẳng, gây ảnh hưởng đến đốt sống cổ non nớt của bé, hoặc tiềm ẩn nguy cơ gây ngạt nếu trẻ vô tình úp mặt vào gối khi lật lẫy.
Nhóm trẻ cần thận trọng và cách xử lý mồ hôi trộm an toàn
Các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ huynh tuyệt đối không nên sử dụng gối lá đinh lăng hoặc bất kỳ loại gối nhồi hạt, thảo mộc khô nào cho các nhóm đối tượng sau:
- Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 12 tháng tuổi.
- Trẻ có cơ địa dị ứng, chàm sữa (viêm da cơ địa).
- Trẻ có tiền sử viêm mũi dị ứng, gia đình có người mắc bệnh hen phế quản hoặc các bệnh lý hô hấp mãn tính.
Thay vì tìm kiếm các biện pháp truyền miệng thiếu căn cứ, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc môi trường ngủ khoa học đã được chứng minh hiệu quả:
Đảm bảo vệ sinh và giữ khô ráo khu vực ngủ: Dựa trên khuyến nghị từ nghiên cứu về mạt bụi và mồ hôi đêm, việc thay đổi quần áo và giặt giũ ga trải giường, vỏ gối thường xuyên là yếu tố then chốt để hạn chế sự tích tụ của mạt bụi và mầm bệnh dị ứng [2]. Nên sử dụng vỏ gối và ga trải giường làm bằng chất liệu 100% cotton thoáng khí, thấm hút mồ hôi tốt và dễ giặt sấy ở nhiệt độ cao để tiêu diệt mạt bụi.
Điều chỉnh nhiệt độ phòng ngủ hợp lý: Duy trì nhiệt độ phòng ngủ thoáng mát, lý tưởng khoảng 20-24 độ C tùy theo độ tuổi và thời tiết. Không nên quấn quá nhiều chăn hoặc mặc quần áo quá dày cho trẻ khi ngủ.
Lau khô mồ hôi kịp thời: Dùng khăn xô mềm lau nhẹ vùng đầu, lưng và gáy của trẻ khi thấy mồ hôi tiết ra để tránh làm mồ hôi thấm ngược gây lạnh cơ thể hoặc làm ướt đẫm drap giường tạo điều kiện cho mạt bụi phát triển [2].
Khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường: Nếu trẻ đổ mồ hôi trộm kèm theo các dấu hiệu bất thường như chậm tăng cân, rụng tóc hình vành khăn kèm quấy khóc liên tục, sốt về chiều, ho kéo dài hoặc khó thở, phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa nhi thăm khám và chẩn đoán chính xác, tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
Tóm lại, chiếc gối lá đinh lăng hoàn toàn không phải là giải pháp y khoa giúp trị mồ hôi trộm cho trẻ nhỏ như những lời đồn thổi. Việc duy trì môi trường ngủ thông thoáng, sạch sẽ, kiểm soát tốt các dị nguyên mạt bụi giường chiếu mới là chìa khóa vàng giúp bảo vệ hệ hô hấp và mang lại cho con trẻ một giấc ngủ trọn vẹn, khỏe mạnh.
