Dùng riềng rừng chung thuốc hạ áp: Nguy cơ tương tác ra sao?

Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc

Nhiều người Việt có thói quen dùng các loại thảo mộc, gia vị cay nóng như riềng rừng để nấu ăn, ngâm rượu hoặc uống trà dưỡng sinh. Với suy nghĩ cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không ít bệnh nhân đang điều trị huyết áp cao vẫn vô tư sử dụng chung loại củ này cùng thuốc kê đơn hàng ngày.

Tuy nhiên, việc dùng thảo dược chung với thuốc điều trị có thể tiềm ẩn những tương tác dược động học phức tạp ^[1]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá việc dùng chung riềng rừng với thuốc hạ áp, nhưng các dữ liệu thực nghiệm cho thấy chiết xuất loài thảo dược này có khả năng tác động đến men gan chuyển hóa thuốc và đào thải hoạt chất ^[2], ^[3].

Người bệnh tim mạch và huyết áp không nên tự ý dùng các chế phẩm riềng rừng liều cao mà không có sự tham vấn y khoa. Thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát huyết áp hoặc làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ ^[1].

Cơ chế tác động của riềng rừng lên men chuyển hóa thuốc

Các thảo dược khi đưa vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được bài tiết ^[1]. Trong đó, hệ thống enzyme cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) đóng vai trò then chốt trong việc phân giải phần lớn các loại thuốc Tây y hiện nay ^[1].

Khi một thảo dược ức chế enzyme CYP, tốc độ chuyển hóa thuốc sẽ bị chậm lại, khiến nồng độ thuốc tích tụ trong huyết tương và mô tăng cao, dễ gây ra độc tính ^[1]. Ngược lại, nếu thảo dược làm tăng hoạt động (cảm ứng) enzyme này, thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn bình thường, dẫn tới giảm hiệu quả điều trị và thất bại trong kiểm soát bệnh ^[1].

Các nghiên cứu dược lý cho thấy các hợp chất chiết xuất từ thân rễ các loài riềng rừng có khả năng can thiệp trực tiếp vào các enzyme thuộc hệ thống cytochrome P450 này ^[3]. Điều này tạo ra nguy cơ tương tác nếu người bệnh uống thảo dược cùng lúc với các thuốc phụ thuộc vào cùng con đường chuyển hóa ^[1].

Nghiên cứu phòng thí nghiệm: Hợp chất trong riềng rừng ức chế enzyme gan

Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động của dịch chiết thân rễ riềng rừng (Alpinia conchigera Griff.) và hoạt chất 1'-S-1'-acetoxychavicol acetate (ACA) phân lập từ nó lên 9 enzyme CYP của người ^[3]. Thử nghiệm sử dụng phương pháp đo huỳnh quang trên các enzyme CYP tái tổ hợp biểu hiện từ c-DNA ^[3].

Kết quả cho thấy dịch chiết thô của riềng rừng ức chế ở mức độ vừa phải đối với enzyme CYP3A4 với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 6,76 ± 1,88 microgam/ml ^[3]. Trong khi đó, hoạt chất ACA ức chế ở mức độ vừa phải đối với ba enzyme quan trọng gồm CYP1A2 (IC50 là 4,50 ± 0,10 micromol/l), CYP2D6 (IC50 là 7,50 ± 0,17 micromol/l) và CYP3A4 (IC50 là 9,50 ± 0,57 micromol/l) ^[3]. Đối với các enzyme khác như CYP2A6, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C19, CYP2E1 và CYP3A5, mức độ ức chế được ghi nhận là yếu ^[3].

Phân tích sâu hơn về động học, các nhà nghiên cứu nhận thấy ACA ức chế cạnh tranh đối với CYP1A2 và CYP3A4 với hằng số ức chế Ki lần lượt là 2,36 ± 0,03 micromol/l và 5,55 ± 0,06 micromol/l ^[3]. Riêng với CYP2D6, hoạt chất này thể hiện cơ chế ức chế hỗn hợp phụ thuộc vào cơ chế phản ứng ^[3]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm in vitro, chưa được thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể động vật sống hay người ^[3].

Bằng chứng trên động vật: Riềng làm thay đổi đào thải thuốc qua phân và mật

Không chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tế bào, tác động của chiết xuất loài riềng nhỏ (Alpinia officinarum Hance) cũng đã được kiểm chứng trên động vật sống qua một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống trắng ^[2]. Nghiên cứu này đánh giá tương tác dược động học khi cho chuột uống dung dịch thuốc chống viêm indomethacin đơn độc hoặc kết hợp cùng chiết xuất ethanol của riềng ^[2].

Các nhà khoa học đã dùng phương pháp sắc ký lỏng siêu nhanh ghép khối phổ (UFLC-MS/MS) để đo lường nồng độ thuốc và 3 chất chuyển hóa của nó trong huyết tương, phân bố mô và chất thải của chuột ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng việc uống chiết xuất riềng đã làm thay đổi đáng kể các thông số dược động học của thuốc ^[2]. Sự kết hợp này làm giảm mức độ phơi nhiễm toàn thân của indomethacin và làm tăng tốc độ đào thải thuốc khỏi cơ thể ^[2].

Đáng chú ý, kết quả phân bố mô cho thấy việc dùng cùng chiết xuất riềng không làm giảm lượng thuốc tích tụ tại mô dạ dày mục tiêu, nhưng lại thúc đẩy mạnh mẽ quá trình đào thải indomethacin cùng các chất chuyển hóa (gồm ODI, NDI và IDAbetaG) qua đường mật và phân của chuột ^[2]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng thảo dược chiết xuất từ riềng có thể làm thay đổi tốc độ thải trừ hoạt chất khác qua gan mật trên động vật ^[2].

Nguy cơ tiềm ẩn đối với người dùng thuốc tim mạch và chống đông

Dù các nghiên cứu trên chưa thử nghiệm trực tiếp trên các loại thuốc hạ huyết áp hay chống đông cụ thể, nhưng cơ chế ức chế CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và sự thay đổi đào thải dược chất là điều đáng báo động ^[2], ^[3]. Rất nhiều nhóm thuốc tim mạch và huyết áp chuyển hóa qua các con đường men gan này ^[1].

Nếu dùng đồng thời các chiết xuất đậm đặc từ riềng rừng, hoạt tính của enzyme CYP3A4 hoặc CYP2D6 có thể bị suy giảm ^[3]. Hệ quả là thuốc điều trị có thể bị chậm chuyển hóa, làm tăng nồng độ thuốc trong máu vượt mức kiểm soát, dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp quá mức hoặc làm tăng độc tính của thuốc ^[1]. Mặt khác, nếu riềng thúc đẩy quá trình đào thải thuốc như từng ghi nhận ở mô hình chuột, hiệu lực hạ áp có thể bị giảm sút, khiến huyết áp người bệnh dao động thất thường ^[2], ^[1].

Đối với người bệnh tim mạch đang điều trị phối hợp thuốc chống đông máu hoặc thuốc huyết áp, việc nồng độ dược chất bị biến động bất thường có thể gây nguy hiểm ^[1]. Do đó, sự thận trọng là hoàn toàn cần thiết khi sử dụng các chế phẩm từ dược liệu này song song với đơn thuốc hàng ngày ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của riềng rừng

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng riềng rừng là thực phẩm quen thuộc nên dùng bao nhiêu và dùng dạng nào cũng an toàn. Thực tế, khi thảo dược được bào chế dưới dạng cao đặc, cồn thuốc, ngâm rượu liều cao hoặc chiết xuất đậm đặc, lượng hoạt chất cay như ACA hấp thu vào cơ thể sẽ lớn hơn rất nhiều so với lượng gia vị nêm nếm trong bữa ăn ^[3].

Nhiều người cũng tin rằng thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ nên không thể gây tương tác thuốc. Tuy nhiên, y văn đã ghi nhận sự tương tác giữa thảo mộc và thuốc Tây y qua hệ thống enzyme gan là cơ chế rất phổ biến ^[1]. Bất kỳ sự thay đổi nào về ức chế hay cảm ứng enzyme đều có thể dẫn đến việc tăng độc tính hoặc thất bại trong phác đồ điều trị ^[1].

Cần hiểu rõ rằng các dữ liệu hiện có về sự ức chế men gan mới chỉ ghi nhận trên tế bào trong ống nghiệm hoặc trên mô hình chuột cống trắng, chưa có nghiên cứu lâm sàng khẳng định mức độ tương tác trực tiếp trên người đang dùng thuốc hạ áp ^[2], ^[3]. Do đó, người bệnh không nên quá hoang mang nhưng tuyệt đối không được chủ quan coi thường ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc Tây y là đối tượng đầu tiên cần thận trọng, bởi sự biến thiên nồng độ thuốc trong máu có thể làm mất kiểm soát huyết áp ^[1]. Người mắc các bệnh lý tim mạch, người đang dùng thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng các bài thuốc hay viên uống chứa riềng rừng liều cao khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn.

Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan cần đặc biệt lưu ý vì khả năng chuyển hóa thuốc qua hệ CYP vốn dĩ đã bị tổn thương ^[3], ^[1]. Bên cạnh đó, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn từ các nghiên cứu hiện có, tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này để trị bệnh.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị đa bệnh lý mạn tính bằng nhiều loại thuốc kê đơn cùng lúc cũng cần dừng ngay thói quen dùng thảo dược bừa bãi để tránh tương tác bất lợi ^[1].

Cách dùng an toàn trong đời sống hàng ngày

Nếu bạn chỉ sử dụng riềng rừng như một loại gia vị thông thường để kho cá, nấu ăn với một lượng nhỏ thì mức độ ảnh hưởng đến men gan là không đáng kể. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc huyết áp cần tuân thủ các nguyên tắc sau để đảm bảo an toàn:

Không tự ý mua và dùng các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cao chiết, cồn thuốc từ riềng rừng liều cao mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị ^[1]. Không tự ý phối hợp các bài thuốc dân gian truyền miệng chứa riềng rừng cùng thời điểm uống thuốc hạ áp ^[2], ^[1].

Nếu cần sử dụng riềng rừng dạng bổ sung, hãy uống cách xa thời điểm uống thuốc huyết áp tối thiểu vài giờ để hạn chế tối đa nguy cơ tương tác tại đường tiêu hóa và quá trình chuyển hóa ^[2]. Luôn theo dõi chỉ số huyết áp hàng ngày bằng máy đo tại nhà và báo ngay cho bác sĩ nếu thấy huyết áp dao động bất thường hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, chóng mặt lạ.

Việc kết hợp y học cổ truyền và Tây y mang lại nhiều lợi ích, nhưng sự tương tác giữa các hoạt chất thảo dược và tân dược luôn là rủi ro tiềm ẩn ^[1]. Đối với riềng rừng, các dữ liệu khoa học đã chỉ ra nguy cơ ức chế enzyme chuyển hóa và thay đổi thải trừ thuốc ^[2], ^[3]. Hãy luôn là người bệnh thông thái, trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào vào quá trình điều trị của mình.