Nhiều người tiêu dùng chuyển từ đường kính sang các sản phẩm tạo ngọt tự nhiên với mong muốn kiểm soát cân nặng và bảo vệ tim mạch. Trong số đó, các gói gia vị mang nhãn "đường la hán" rất được ưa chuộng nhờ lời quảng cáo chiết xuất thảo mộc lành tính. Tuy nhiên, sự thật là phần lớn các sản phẩm "đường la hán" dạng hạt trên kệ hàng hiện nay chỉ chứa một lượng rất nhỏ chiết xuất quả la hán, còn lại hơn 99% khối lượng là erythritol – một loại rượu đường tổng hợp công nghiệp.
Việc lầm tưởng mình đang dùng thảo dược tự nhiên khiến người tiêu dùng vô tư sử dụng lượng lớn mỗi ngày. Điều này tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe khôn lường, bởi hàng loạt công trình y khoa lớn vừa công bố đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về mối liên hệ nguy hiểm giữa erythritol và các biến cố tim mạch chết người [1].
Bản chất gói "đường la hán" trên thị trường
Chiết xuất từ quả la hán có độ ngọt cao gấp hàng trăm lần đường mía nhưng khó kết tinh thành hạt rời. Để tạo cảm giác tiện dụng, tương đồng với đường ăn thông thường, các nhà sản xuất buộc phải trộn chất ngọt từ la hán với một chất độn tạo khối. Erythritol – một loại polyol (rượu đường) tự nhiên có trong thực vật nhưng chủ yếu được sản xuất thương mại qua quá trình lên men – là lựa chọn phổ biến nhất [2].
Chất này có độ ngọt bằng khoảng 70% đường kính mía, cung cấp mức năng lượng không đáng kể và gần như được hấp thu toàn bộ rồi đào thải qua nước tiểu [2]. Về mặt sinh học, cơ thể con người cũng có thể tự tổng hợp nội sinh một lượng erythritol nhất định thông qua con đường pentose phosphate [2]. Do không làm tăng đường huyết hay giải phóng insulin, erythritol từng được coi là giải pháp thay thế đường lý tưởng cho người thừa cân, tiểu đường [2].
Tuy nhiên, mặt trái nằm ở chỗ người dùng nhìn vào mặt trước bao bì in hình quả la hán xanh tươi mà không đọc kỹ bảng thành phần phía sau. Khi nghĩ rằng mình đang dùng một loại thảo mộc thanh mát, người dùng thường có tâm lý lạm dụng liều lượng mà không hay biết mình đang nạp vào cơ thể một lượng lớn hóa chất tạo ngọt đã được cảnh báo nguy cơ tim mạch [1], [3].
Cơ chế kích hoạt cục máu đông của phụ gia erythritol
Cơ chế sinh học nào khiến một chất làm ngọt không calo lại có thể gây hại cho hệ tuần hoàn? Câu trả lời nằm ở tác động trực tiếp của chất này lên tiểu cầu – những tế bào máu chịu trách nhiệm đông máu.
Các thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình sinh vật sống phát hiện ra rằng ở nồng độ sinh lý tương đương với mức hấp thu từ thực phẩm, erythritol làm gia tăng đáng kể phản ứng kích hoạt của tiểu cầu và thúc đẩy sự hình thành huyết khối [1]. Tiểu cầu khi tiếp xúc với erythritol sẽ trở nên nhạy cảm hơn trước các tín hiệu tổn thương, dễ kết tập lại với nhau và tạo thành những cục máu đông bất thường chắn ngang lòng mạch [1], [4].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2025 ứng dụng học sâu trên ấu trùng cá ngựa vằn tiếp tục làm rõ cơ chế bệnh học này ở cấp độ phân tử [5]. Khi tiếp xúc với nồng độ erythritol (3, 5, 7 mg/mL) từ giai đoạn 2 giờ sau thụ tinh đến 120 giờ, cá ngựa vằn bị rối loạn nhịp sinh học và biến đổi biểu hiện gen rev-erba [5]. Sự rối loạn này trực tiếp dẫn đến hiện tượng hình thành huyết khối, đi kèm với tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) và phản ứng viêm mạch máu lan tỏa [5]. Ngoài ra, chất này còn làm chậm phát triển bóng hơi, dẫn đến suy giảm hành vi vận động ở ấu trùng [5].
Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ với nhồi máu cơ tim và đột quỵ
Nghiên cứu mang tính bước ngoặt công bố năm 2023 đã phân tích chuyển hóa ở 1.157 bệnh nhân trải qua đánh giá nguy cơ tim mạch [1]. Kết quả cho thấy nồng độ lưu hành của các chất làm ngọt polyol, đặc biệt là erythritol, liên quan chặt chẽ tới nguy cơ biến cố tim mạch chính (MACE, bao gồm tử vong, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ không tử vong) trong vòng 3 năm [1].
Mối liên hệ này lập tức được xác thực trên hai đoàn hệ độc lập gồm 2.149 bệnh nhân tại Mỹ và 833 bệnh nhân tại châu Âu [1]. So sánh nhóm có nồng độ erythritol cao nhất (phân vị thứ 4) với nhóm thấp nhất (phân vị thứ nhất), nguy cơ gặp biến cố tim mạch tăng gấp 1,80 lần ở nhóm Mỹ (khoảng tin cậy 95%: 1,18-2,77) và tăng gấp 2,21 lần ở nhóm châu Âu (khoảng tin cậy 95%: 1,20-4,07) [1].
Thêm vào đó, một thử nghiệm can thiệp thí điểm trên 8 người tình nguyện khỏe mạnh cho thấy sau khi nạp erythritol, nồng độ chất này trong huyết tương tăng vọt và duy trì ở mức rất cao trong hơn 2 ngày (>2 ngày) [1]. Mức nồng độ kéo dài này vượt xa ngưỡng kích hoạt tính phản ứng của tiểu cầu và tiềm năng tạo huyết khối [1].
Đến năm 2024, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp tiến cứu có đối chứng đã trực tiếp so sánh tác động của erythritol và glucose trên người tình nguyện khỏe mạnh (10 người mỗi nhóm) [4]. Kết quả cho thấy việc tiêu thụ 30 g erythritol đường uống làm nồng độ chất này trong huyết tương tăng hơn 1.000 lần (từ mức nền 3,75 micromol/L lên mức trung vị 6.480 micromol/L) [4].
Sự gia tăng đột biến này kéo theo việc tăng phản ứng kết tập tiểu cầu cấp tính trước mọi chất chủ vận kích thích ở toàn bộ người tham gia [4]. Nạp 30 g chất này cũng làm tăng giải phóng serotonin từ hạt đặc tiểu cầu và tăng giải phóng CXCL4 từ hạt alpha tiểu cầu [4]. Ngược lại, việc uống 30 g glucose không làm tăng phóng thích các chất chỉ dấu đông máu nói trên [4].
Dữ liệu dịch tễ học dài hạn năm 2025 từ nghiên cứu ARIC (Atherosclerosis Risk In Communities) theo dõi 4.006 người lớn tuổi không có bệnh tim mạch từ trước củng cố thêm nguy cơ này [6]. Trong thời gian theo dõi trung vị 8,41 năm, nồng độ erythritol và chất chuyển hóa hạ nguồn là erythronate ở nhóm cao nhất liên quan chặt chẽ đến nguy cơ nhập viện vì suy tim, suy tim bảo tồn phân suất tống máu, tử vong tim mạch và tử vong do mọi nguyên nhân [6]. Riêng chất chuyển hóa erythronate còn làm tăng 30% nguy cơ bệnh mạch vành (tỷ số nguy cơ HR: 1,30), tăng 40% nguy cơ đột quỵ (HR: 1,40) và tăng 38% nguy cơ suy tim giảm phân suất tống máu (HR: 1,38) [6]. Đáng lưu ý, tình trạng mắc bệnh tiểu đường không làm thay đổi mối liên quan này [6].
Phương pháp phân tích ngẫu nhiên Mendel hai mẫu năm 2025 sử dụng biến thể di truyền từ 8.167 cá thể châu Âu tiếp tục khẳng định tính nhân quả: nồng độ erythritol dự đoán theo di truyền làm tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ (tỷ số chênh OR = 1,077) và đột quỵ do thiếu máu cục bộ (OR = 1,157) [7]. Một nghiên cứu phân tích di truyền tương tự khác vào năm 2025 cũng đưa ra kết quả khẳng định erythritol có liên quan dương tính với bệnh tim mạch vành, nhồi máu cơ tim và đột quỵ [8].
Hiểu lầm và góc nhìn hai chiều từ khoa học
Trước những phát hiện chấn động, người tiêu dùng thường rơi vào trạng thái hoang mang hoặc hiểu sai lệch bản chất vấn đề. Cần phân biệt rõ: bản thân chiết xuất từ quả la hán không phải là thủ phạm gây hại cho tim mạch trong các nghiên cứu trên, mà hiểm họa xuất phát từ lượng erythritol chiếm đa số khối lượng sản phẩm [1], [2].
Bên cạnh đó, cộng đồng khoa học vẫn đang thảo luận về nguồn gốc nồng độ erythritol trong máu. Một số quan điểm cho rằng mối liên hệ giữa erythritol huyết tương với bệnh tim mạch và béo phì trong các nghiên cứu quan sát có thể không hoàn toàn do lượng ăn vào từ thực phẩm, mà phản ánh sự rối loạn con đường pentose phosphate nội sinh do cơ thể nạp quá nhiều đường hoặc rối loạn đường huyết [2]. Erythritol vẫn có những ưu điểm không thể phủ nhận ở khía cạnh hỗ trợ kiểm soát cân nặng, tăng cảm giác no và không tác động đến đường huyết ở người tiểu đường [3], [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng can thiệp trực tiếp năm 2024 đã chứng minh thực tế rằng chính việc ăn 30 g erythritol từ bên ngoài đã đủ sức đẩy nồng độ trong máu lên gấp hàng nghìn lần và kích hoạt kết tập tiểu cầu ngay tức thì [4]. Nghiên cứu dài hạn về độ an toàn của chất làm ngọt nhân tạo trên người vẫn đang tiếp tục được tiến hành để làm rõ ranh giới an toàn [1], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Từ các bằng chứng dịch tễ và lâm sàng, một số nhóm người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng các sản phẩm đường thay thế chứa erythritol:
Người cao tuổi, người có tiền sử hoặc nguy cơ cao mắc bệnh xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành, từng bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ [1], [6]. Nhóm này có lòng mạch tổn thương sẵn, việc tiểu cầu bị kích thích tăng kết tập rất dễ dẫn tới biến cố tắc mạch thứ phát [1], [4].
Người mắc bệnh tiểu đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, béo phì hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận [6]. Dữ liệu từ nghiên cứu ARIC cho thấy những người có nồng độ erythritol và erythronate cao nhất thường tập trung ở nhóm có các bệnh nền này [6].
Người đang mắc hoặc có nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu [7].
Riêng với phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu can thiệp tim mạch lâm sàng của erythritol trên các nhóm đối tượng đặc biệt này. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên mô hình phát triển phôi động vật ghi nhận erythritol có thể ảnh hưởng tiêu cực đến nhịp sinh học và phát triển thể chất [5]. Do đó, các nhóm này tuyệt đối không nên tự ý lạm dụng phụ gia tạo ngọt khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Lời khuyên lựa chọn và sử dụng đúng cách
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn đáp ứng nhu cầu giảm ngọt, người tiêu dùng nên điều chỉnh thói quen hàng ngày:
Kiểm tra kỹ nhãn mác sản phẩm: Đừng vội tin dòng chữ lớn "Đường la hán" ngoài bao bì. Hãy lật mặt sau đọc kỹ danh sách thành phần. Nếu thấy từ "Erythritol" đứng đầu tiên, điều đó có nghĩa chất này chiếm tỷ lệ trọng lượng cao nhất trong gói đường [2].
Tìm kiếm sản phẩm nguyên chất hoặc chuyển đổi nguồn ngọt: Nếu muốn dùng vị ngọt từ quả la hán, hãy chọn quả khô tự nhiên nấu lấy nước hoặc chiết xuất la hán lỏng nguyên chất không phối trộn hóa chất độn.
Không lạm dụng: Với người khỏe mạnh thỉnh thoảng dùng gói tạo ngọt chứa erythritol, chỉ nên dùng lượng vừa phải; không nên tiêu thụ liên tục lượng lớn mỗi ngày (như mức 30 g trong thử nghiệm lâm sàng đã đủ gây biến động phản ứng đông máu kéo dài) [1], [4].
Người có bệnh nền tim mạch, rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay thế đường thông thường bằng bất kỳ chất tạo ngọt tổng hợp nào [3].
Thay đổi thói quen vị giác là giải pháp bền vững nhất cho sức khỏe tuần hoàn. Thay vì lệ thuộc vào các chất tạo ngọt nhân tạo để thỏa mãn cơn thèm ngọt, hãy giảm dần vị ngọt trong khẩu phần ăn hàng ngày, kết hợp lối sống năng động và dinh dưỡng cân bằng.
