Nhiều người tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ với hy vọng cải thiện trí nhớ, ngăn ngừa chứng hay quên của tuổi già. Trong số các loài thực vật được chú ý, thạch toán (tên khoa học Lycoris radiata, hay còn gọi là hoa bỉ ngạn) thường được nhắc đến như một nguồn chứa hoạt chất galantamine quý giá giúp phục hồi não bộ [1], [2]. Tuy nhiên, liệu dùng trực tiếp loài cây này có mang lại sự minh mẫn như lời đồn?
Thực tế, galantamine tinh khiết đúng là một loại thuốc điều trị sa sút trí tuệ được y học hiện đại công nhận rộng rãi [1], [3]. Dù vậy, cây thạch toán thô lại là một loại dược liệu chứa độc tính cao, có khoảng cách an toàn cực kỳ hẹp, hoàn toàn không thích hợp để tự ý sắc uống hay sử dụng tùy tiện tại nhà.
Galantamine và bài toán suy giảm trí nhớ
Trong hệ thần kinh, acetylcholine là một chất dẫn truyền quan trọng chịu trách nhiệm điều khiển các hoạt động nhận thức, học tập và ghi nhớ [2]. Khi mắc bệnh Alzheimer, hệ thống các tế bào thần kinh sử dụng acetylcholine bị suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng suy sụp chức năng nhận thức dần dần theo thời gian [1], [3]. Tình trạng này khiến người bệnh mất dần khả năng ghi nhớ, chú ý và gặp khó khăn trong sinh hoạt cá nhân [3].
Cơ thể sử dụng một loại enzyme mang tên acetylcholinesterase để phân hủy acetylcholine sau khi dẫn truyền tín hiệu [1], [4]. Khi nồng độ acetylcholine vốn đã ít ỏi lại tiếp tục bị men này phá hủy, các triệu chứng mất trí nhớ sẽ ngày càng trầm trọng hơn [1], [3]. Để can thiệp vào quá trình này, các nhà khoa học đã tìm ra các chất có khả năng ức chế acetylcholinesterase, giúp giữ lại lượng acetylcholine quý giá trong não [1], [4].
Galantamine chính là một trong những chất ức chế men acetylcholinesterase tự nhiên nổi bật [1], [3]. Bằng cách ngăn chặn enzyme này, hoạt chất giúp nồng độ acetylcholine tại các khe tiếp hợp thần kinh tăng lên, từ đó cải thiện sự liên lạc giữa các tế bào não còn sống sót [2], [4].
Cơ chế tác động kép độc đáo của hoạt chất
Không chỉ dừng lại ở việc ức chế enzyme phân hủy, galantamine còn sở hữu một cơ chế đặc biệt khác ít thấy ở các thuốc cùng nhóm [5], [6]. Hoạt chất này đóng vai trò là một chất điều hòa dị lập thể đối với thụ thể nicotinic acetylcholine trên màng tế bào thần kinh [7], [5].
Nói một cách đơn giản, galantamine gắn vào một vị trí phụ trên thụ thể nicotinic, làm thụ thể này trở nên nhạy cảm hơn với lượng acetylcholine tự nhiên có sẵn [5], [8]. Sự kết hợp giữa ức chế acetylcholinesterase và điều hòa thụ thể nicotinic tạo nên hiệu ứng kép, vừa bảo toàn số lượng vừa tăng cường độ nhạy của tín hiệu thần kinh [5], [6].
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng còn cho thấy việc điều hòa thụ thể này có thể thúc đẩy giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh và hỗ trợ bảo vệ tế bào thần kinh thông qua cơ chế chống lại quá trình chết theo chương trình [3], [4]. Đây là lý do galantamine được đánh giá cao trong nhóm các thuốc can thiệp sa sút trí tuệ hiện nay [3], [8].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả trên người
Lợi ích của galantamine tinh khiết đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng bài bản trên bệnh nhân mắc hội chứng sa sút trí tuệ [7], [8]. Hoạt chất này đã chính thức được cấp phép tại châu Âu và nhiều nơi trên thế giới vào khoảng năm 2000 để điều trị bệnh Alzheimer mức độ nhẹ đến trung bình [1], [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược kéo dài 6 tháng đã chứng minh galantamine giúp cải thiện chức năng nhận thức rõ rệt [7]. Ngoài nhận thức, các bệnh nhân dùng thuốc còn ghi nhận sự tiến triển tích cực trong các hoạt động sống cơ bản thường ngày và làm chậm lại sự phát triển của các rối loạn hành vi [7].
Sau thử nghiệm 6 tháng ban đầu, các bệnh nhân tiếp tục bước vào giai đoạn mở rộng thêm 6 tháng với liều galantamine 24 mg/ngày [7]. Kết quả sau tròn 12 tháng theo dõi cho thấy, những bệnh nhân được dùng galantamine liều 24 mg/ngày liên tục từ đầu vẫn duy trì được chức năng nhận thức và khả năng tự phục vụ hàng ngày tốt hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược trong 6 tháng đầu rồi mới chuyển sang thuốc [7]. Điều này cho thấy việc can thiệp bằng hoạt chất sớm mang lại hiệu quả bảo tồn khả năng nhận thức vượt trội [7].
Ngoài bệnh Alzheimer thể kinh điển, các tổng quan dược lý còn thảo luận về tiềm năng của galantamine trên cả bệnh nhân sa sút trí tuệ thể hỗn hợp giữa mạch máu và Alzheimer [3]. Bằng chứng cũng ủng hộ việc kết hợp galantamine với hoạt chất đối kháng thụ thể NMDA là memantine để vừa kiểm soát acetylcholine vừa điều hòa glutamate ở giai đoạn bệnh tiến triển [6].
Thạch toán: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm nói gì?
Cây thạch toán (Lycoris radiata) là một trong những loài thực vật tự nhiên chứa hoạt chất galantamine [1], [2]. Từ những năm giữa thế kỷ trước, các nhà khoa học đã phân lập được hợp chất này từ củ của cây thạch toán dưới tên gọi là lycoremine [2].
Trong một nghiên cứu công bố năm 2013, các nhà khoa học đã dùng mô hình giun biến đổi gen Caenorhabditis elegans dòng CL4176 biểu hiện protein amyloid beta người để thử nghiệm [1]. Khi nhiệt độ môi trường tăng lên, protein amyloid beta tích tụ khiến đàn giun bị liệt dần [1]. Nghiên cứu tiến hành tách chiết hai alkaloid benzylphenethylamine tự nhiên từ thạch toán là galantamine và haemanthidine, cùng hai dẫn xuất tổng hợp gồm 1,2-Di-O-acetyllycorine và 1-O-acetyllycorine [1].
Kết quả cho thấy các hợp chất chiết xuất từ thạch toán giúp trì hoãn đáng kể tình trạng tê liệt và kéo dài tuổi thọ cho đàn giun biến đổi gen [1]. Về mặt cơ chế, nhóm hợp chất này ức chế rõ rệt sự biểu hiện của các gen ace-1 và ace-2 liên quan đến acetylcholinesterase, đồng thời có thể điều hòa các gen liên quan đến viêm và phản ứng căng thẳng để chống lại độc tính của amyloid beta [1].
Mặc dù thí nghiệm trên giun biến đổi gen cho thấy triển vọng sinh học, kết quả này chỉ là bằng chứng tiền lâm sàng bước đầu [1]. Việc hợp chất làm chậm tê liệt ở loài giun không thể đồng nghĩa với việc người uống nước sắc củ thạch toán sẽ phục hồi được trí nhớ [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ cây thạch toán thô
Sự thật quan trọng cần phân biệt rõ ràng: galantamine là một loại thuốc chiết xuất tinh khiết, còn thạch toán là một loài cây cỏ thô chứa hỗn hợp nhiều chất [1], [2]. Toàn thân cây thạch toán, đặc biệt là phần thân củ, chứa hàm lượng alkaloid đa dạng với độc tính cao [1].
Khi sử dụng nguyên liệu thô chưa qua tinh chế, người dùng không thể xác định được lượng galantamine thực tế đưa vào cơ thể là bao nhiêu. Nếu dùng quá liều, các tác dụng kích thích cholinergic quá mức sẽ dẫn đến tình trạng nguy kịch như co thắt phế quản, nhịp tim chậm, tụt huyết áp, nôn mửa dữ dội và co giật.
Bên cạnh galantamine, trong thạch toán còn chứa nhiều alkaloid khác như haemanthidine hay các hợp chất họ lycorine [1]. Những thành phần này có độc tính rất mạnh đối với hệ tiêu hóa và tế bào, có thể gây ngộ độc cấp tính, bỏng rát niêm mạc miệng, nôn ra máu, tiêu chảy nặng và tổn thương nội tạng. Khoảng an toàn giữa liều tác dụng và liều gây độc của dược liệu này vô cùng hẹp.
Những hiểu lầm thường gặp về "thảo dược bổ não"
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả chết người khi áp dụng với các loài cây chứa độc tố mạnh như thạch toán [1]. Hoạt chất galantamine chỉ an toàn khi đã được chiết xuất tinh khiết, loại bỏ hoàn toàn tạp chất và được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [7], [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng galantamine có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh Alzheimer. Y văn khoa học chỉ rõ, Alzheimer là căn bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn [1], [3]. Các thuốc như donepezil, rivastigmine hay galantamine chỉ có tác dụng điều trị triệu chứng, làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức và trì hoãn diễn tiến của bệnh chứ không thể khôi phục các tế bào não đã chết [7], [3], [4].
Ngoài ra, người khỏe mạnh muốn "tăng cường trí nhớ" để học tập hoặc làm việc không nên tự ý tìm kiếm galantamine hay thạch toán. Hiệu quả và mức độ an toàn của hoạt chất chủ yếu được ghi nhận trên bệnh nhân suy giảm nhận thức do bệnh lý như Alzheimer, không có bằng chứng chứng minh dược liệu thô an toàn cho người bình thường sử dụng [7], [8].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, phơi khô hoặc sắc nước từ củ, lá cây thạch toán hay bất kỳ bộ phận nào của cây để uống [1]. Dược liệu thô này có thể gây ngộ độc cấp tính nguy hiểm đến tính mạng ngay cả ở liều lượng nhỏ.
Các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng các sản phẩm tự chế từ loài thực vật này. Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch, hen suyễn, viêm loét dạ dày - tá tràng hay rối loạn nhịp tim cần hết sức cẩn trọng với các tác động cường giao cảm phó giao cảm của nhóm alkaloid này [2].
Người nghi ngờ có dấu hiệu suy giảm trí nhớ hoặc người nhà mắc sa sút trí tuệ cần đến bệnh viện chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác. Việc sử dụng thuốc điều hòa cholinergic phải hoàn toàn tuân theo chỉ định, hướng dẫn theo dõi sát sao của bác sĩ điều trị [7], [4].
Lời khuyên và định hướng áp dụng an toàn
Khoa học ghi nhận galantamine là một thành tựu y học quan trọng trong việc hỗ trợ làm chậm sự tiến triển của bệnh Alzheimer [7], [2]. Tuy nhiên, giá trị điều trị đó thuộc về viên thuốc chuẩn độ y tế, không thuộc về việc tự ý dùng cây thạch toán theo kinh nghiệm truyền miệng [1], [7].
Để bảo vệ và duy trì chức năng nhận thức một cách khoa học, mọi người nên tập trung vào lối sống lành mạnh đã được chứng minh. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, thường xuyên vận động thể chất, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan và tích cực tham gia các hoạt động rèn luyện trí não mỗi ngày.
Khi xuất hiện các dấu hiệu hay quên bất thường làm ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc đi khám tại các cơ sở y tế là bước đi đúng đắn nhất. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược trôi nổi hay tự chế thuốc từ cây thạch toán để tránh rước họa vào thân.
