Mỗi khi thời tiết thay đổi hay giao mùa, không ít người phải khổ sở vì những cơn hắt hơi liên tục, nghẹt mũi và ngứa mắt. Viêm mũi dị ứng dai dẳng là tình trạng viêm niêm mạc mũi qua trung gian kháng thể IgE, đặc trưng bởi các triệu chứng khó chịu xuất hiện hơn 4 ngày mỗi tuần [1]. Tình trạng này khiến sức khỏe thể chất, tinh thần sụt giảm và cản trở lớn đến sinh hoạt thường ngày [2].

Gần đây, trà tầm ma (Urtica dioica) được lan truyền như một "thần dược" tự nhiên có thể dập tắt nhanh các cơn dị ứng thời tiết nhờ đặc tính kháng histamine tự nhiên. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc dân dã này có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội như lời đồn, hay đây chỉ là sự kỳ vọng bị thổi phồng so với thực tế nghiên cứu lâm sàng?

Lời đồn về trà tầm ma và câu trả lời từ khoa học

Trong dân gian và các tài liệu thảo dược, tầm ma thường được nhắc đến như một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn để kiểm soát các triệu chứng viêm mũi dị ứng quanh năm [2]. Việc nhiều người tìm kiếm giải pháp từ thảo dược xuất phát từ mong muốn tránh các tác dụng phụ của thuốc tây y truyền thống như kháng histamine, thuốc thông mũi hay corticoid – vốn có thể gây buồn ngủ, suy giảm trí nhớ hoặc rối loạn nhịp tim [2].

Dù vậy, câu trả lời chính xác từ góc độ y học chứng cứ hiện nay là: Tác dụng trị dị ứng của tầm ma đang bị phóng đại so với các dữ liệu thực nghiệm. Các hoạt chất trong cây tầm ma thực sự có khả năng tương tác và ức chế các thụ thể gây viêm trên mô hình máy tính [3]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy hiệu quả thực tế của loại thảo mộc này rất khiêm tốn và chưa đủ vượt trội rõ rệt khi đối chứng với giả dược [1, 2].

Cơ chế tác động: Tiềm năng lớn trên mô hình mô phỏng

Để tìm hiểu lý do vì sao tầm ma được cho là có thể chống dị ứng, các nhà khoa học đã phân tích sâu các hợp chất thực vật có trong loài cây này. Viêm mũi dị ứng bùng phát khi các dị nguyên kích hoạt hàng loạt thụ thể gây viêm trong cơ thể, dẫn đến phản ứng sưng phù niêm mạc, tiết dịch mũi và ngứa ngáy [3, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá các hợp chất thực vật của Urtica dioica đối với các mục tiêu điều trị viêm mũi dị ứng thông qua mô hình tính toán sinh học (in silico) [3]. Nghiên cứu phân tích tác động lên các thụ thể gồm: thụ thể histamine 1 (HR1), thụ thể neurokinin 1 (NK1R), thụ thể cysteinyl leukotriene 1 (CLR1), phân tử thụ thể hóa ứng động trên tế bào T hỗ trợ loại 2 (CRTH2) và thụ thể bradykinin loại 2 (BK2R) [3].

Kết quả phân tích gắn kết (docking) và mô phỏng động lực học phân tử (MD) xác định các chất như amentoflavone, alpha-tocotrienol, neoxanthin và isorhamnetin 3-O-rutinoside có ái lực cao với toàn bộ các thụ thể trên [3]. Đáng chú ý, alpha-tocotrienol thể hiện ái lực cao và tạo ra những thay đổi cấu hình tích cực trên tất cả mục tiêu điều trị, cho thấy tiềm năng trở thành chất ức chế đa mục tiêu [3]. Amentoflavone tác động chủ yếu lên CRTH2, neoxanthin nhắm vào NK1R, CRTH2 và BK2R, trong khi isorhamnetin-3-O-rutinoside tác động lên NK1R [3]. Những dữ liệu mô phỏng này củng cố giả thuyết rằng tầm ma có khả năng ngăn chặn chuỗi phản ứng viêm dị ứng ở cấp độ phân tử [3].

Thử nghiệm lâm sàng: Kết quả còn nhiều khoảng trống

Dù mô phỏng máy tính cho thấy tiềm năng rất lớn, các thử nghiệm thực tế trên người bệnh lại chưa thể mang lại kết quả thuyết phục như mong đợi [3]. Các nghiên cứu lâm sàng về tầm ma đối với viêm mũi dị ứng hiện còn khá hạn chế về số lượng lẫn quy mô mẫu [1].

Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược được thực hiện vào năm 1990 trên 98 người mắc viêm mũi dị ứng sử dụng chế phẩm Urtica dioica đông khô [4]. Trong số này, 69 người đã hoàn thành nghiên cứu kéo dài 1 tuần [4]. Đánh giá được thu thập qua nhật ký triệu chứng hàng ngày và đánh giá tổng thể khi tái khám [4]. Kết quả cho thấy Urtica dioica được đánh giá cao hơn giả dược trong thang điểm tổng thể, nhưng khi so sánh chi tiết số liệu từ nhật ký theo dõi hàng ngày, mức độ cải thiện của tầm ma chỉ nhỉnh hơn giả dược một chút [4].

Đến năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược khác được tiến hành nhằm xác định lợi ích của chiết xuất rễ tầm ma (Urtica dioica) trong việc hỗ trợ điều trị viêm mũi dị ứng [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 74 bệnh nhân có triệu chứng viêm mũi dị ứng và có kết quả xét nghiệm lẩy da dương tính, chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: dùng viên nén Urtidin F.C chứa 150 mg Urtica dioica hoặc dùng giả dược trong vòng một tháng [1]. Các chỉ số theo dõi bao gồm triệu chứng lâm sàng, tỷ lệ bạch cầu ái toan trên phết tế bào niêm mạc mũi, nồng độ IgE huyết thanh, interleukin IL-4, IL-5 và interferon-gamma (IFN-gamma) [1].

Có 40 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm này [1]. Dựa trên thang điểm SNOT-22 (bộ câu hỏi khảo sát kết quả mũi xoang gồm 22 mục), cả hai nhóm dùng tầm ma và nhóm dùng giả dược đều ghi nhận mức độ cải thiện triệu chứng lâm sàng có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) [1]. Nhóm dùng tầm ma có sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê về số lượng bạch cầu ái toan trung bình trên phết mũi (P < 0,01) [1]. Ngoài ra, có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thay đổi nồng độ IFN-gamma trung bình sau điều trị giữa nhóm can thiệp và nhóm giả dược (P = 0,017) [1].

Tuy nhiên, nồng độ trung bình của IgE, IL-4 và IL-5 trước và sau điều trị ở nhóm dùng tầm ma không có sự thay đổi đáng kể (P > 0,1) [1]. Quan trọng hơn, dù tầm ma có ghi nhận tác động tích cực trong việc kiểm soát triệu chứng theo thang điểm SNOT-22, nhóm dùng giả dược cũng đạt được hiệu quả tương tự [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những hạn chế này đòi hỏi phải có các nghiên cứu lớn hơn, thời gian dài hơn để xác định giá trị của tầm ma trong điều trị viêm mũi dị ứng [1].

Đánh giá bằng chứng: Lợi ích thực sự và những hạn chế

Nhìn nhận một cách khách quan, chiết xuất tầm ma là một trong những liệu pháp tự nhiên có tính an toàn cao, có thể cân nhắc như một biện pháp hỗ trợ kết hợp cùng các phương pháp thông thường nhằm giảm bớt sự khó chịu do viêm mũi dị ứng gây ra [2]. Những biến đổi sinh học như giảm tế bào bạch cầu ái toan tại chỗ hay điều biến chỉ số IFN-gamma cho thấy thảo dược này thực sự có hoạt tính sinh học trên cơ thể người chứ không hoàn toàn là hiệu ứng tâm lý [1].

Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại là rất rõ ràng. Cả hai nghiên cứu lâm sàng tiêu biểu đều có tỷ lệ người bỏ cuộc khá cao (từ 98 còn 69 người [4], từ 74 còn 40 người [1]) và thời gian theo dõi tương đối ngắn (1 tuần đến 1 tháng) [1, 2]. Triệu chứng lâm sàng ở nhóm uống tầm ma không vượt trội hơn nhóm dùng viên giả dược một cách rõ rệt [1]. Do đó, việc xem tầm ma là giải pháp thay thế hoàn toàn cho các phác đồ chuẩn y khoa là chưa có cơ sở thực tế vững chắc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà tầm ma

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính mô phỏng trên máy tính với hiệu quả chữa bệnh trong đời thực. Mô hình in silico chỉ ra các chất như alpha-tocotrienol hay amentoflavone có khả năng gắn kết mạnh với thụ thể histamine [3], nhưng khi uống dưới dạng trà, nồng độ các chất này hấp thu vào máu và tiếp cận được niêm mạc mũi có thể rất khác biệt. Tác giả nghiên cứu tính toán năm 2024 cũng khẳng định cần thêm các nghiên cứu in vitro và in vivo để xác thực [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống trà thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thuốc theo toa". Dị ứng thời tiết và viêm mũi dị ứng mạn tính kéo dài nếu không được điều trị đúng cách có thể làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống [2]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống trà tầm ma có thể khiến bệnh không thuyên giảm, thậm chí làm nặng thêm các đợt bùng phát viêm niêm mạc mũi.

Những ai nên thận trọng?

Dù được xem là liệu pháp tự nhiên tương đối an toàn trong các tổng quan y khoa [2], việc dùng tầm ma vẫn cần sự cẩn trọng ở một số đối tượng. Hiện nay chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về tính an toàn của tầm ma trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên người trưởng thành mắc viêm mũi dị ứng [1, 2].

Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ tầm ma. Đặc biệt, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc kháng histamine, corticoid xịt mũi hoặc liệu pháp điều trị chuẩn mà chuyên gia y tế đã kê đơn [2].

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị thảo mộc và muốn dùng thử tầm ma để hỗ trợ đường hô hấp khi thời tiết chuyển mùa, hãy tiếp cận với tâm thế tỉnh táo:

  • Sử dụng với lượng vừa phải: Uống trà tầm ma như một thức uống thảo mộc thông thường, không lạm dụng hoặc uống quá đậm đặc để tránh gây rối loạn tiêu hóa.
  • Không kỳ vọng thay thế thuốc: Chỉ nên xem trà tầm ma là một biện pháp hỗ trợ thư giãn, làm dịu cảm giác khó chịu ở mức độ nhẹ.
  • Kết hợp các biện pháp khoa học: Giữ ấm cơ thể khi trời lạnh, đeo khẩu trang khi ra ngoài để tránh tiếp xúc với bụi bẩn, phấn hoa, đồng thời duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin và nghỉ ngơi hợp lý [2].
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi các triệu chứng viêm mũi dị ứng như hắt hơi, nghẹt mũi, chảy nước mũi xuất hiện liên tục và ảnh hưởng đến công việc, bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng hoặc tai mũi họng để được chẩn đoán và điều trị đúng hướng.

Tầm ma là một loài thảo dược chứa nhiều hợp chất tự nhiên có tiềm năng kháng viêm và kháng histamine trên mô hình mô phỏng [3]. Dù vậy, hiệu quả thực tế trong các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn nhiều hạn chế và chưa vượt trội rõ so với giả dược [1, 2]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn cân bằng, tận hưởng trà thảo mộc như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng và luôn tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa đối với các bệnh lý dị ứng đường hô hấp.