Nhiều người khi gặp các triệu chứng đỏ mắt, xót mắt, chảy nước mắt thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền thay vì đi khám chuyên khoa. Trong số đó, vị thuốc mang tên Tăng thanh (bản chất là các dạng muối đồng khoáng chất tự nhiên hoặc đồng sunfat, đồng gỉ) từng được một số tài liệu cổ nhắc đến để "điều trị đau mắt", "sát trùng mắt". Tuy nhiên, việc tùy tiện nghiền hoặc hòa tan muối đồng để tra nhỏ trực tiếp vào mắt lại tiềm ẩn những mối họa khôn lường đối với thị lực.
Khoa học hiện đại khẳng định: tuyệt đối không được tự ý đưa Tăng thanh hay bất kỳ hợp chất đồng vô cơ nào vào bề mặt nhãn cầu. Muối đồng là chất có tính ăn mòn mạnh, dễ gây bỏng hóa chất, viêm giác mạc mủ và dẫn đến tổn thương biểu mô không thể hồi phục. Dưới góc nhìn y học thực chứng, phương pháp truyền miệng này nguy hiểm hơn rất nhiều so với mọi giả định về tính kháng khuẩn của nó.
Nguy cơ bỏng biểu mô giác mạc từ các hợp chất đồng
Mắt người là một trong những cơ quan nhạy cảm nhất của cơ thể, với lớp biểu mô giác mạc mỏng manh đóng vai trò như một màng chắn bảo vệ trong suốt. Khi tiếp xúc với các hóa chất ăn mòn, biểu mô này dễ dàng bị phá hủy, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào giác mạc và nội nhãn.
Đồng và các hợp chất chứa ion đồng tự do có khả năng phản ứng mạnh với mô sống, gây kết tủa protein và tổn thương tế bào nhanh chóng. Nồng độ quá cao của ion đồng có thể dẫn đến hàng loạt rối loạn nghiêm trọng như rối loạn chuyển hóa và các bệnh lý thoái hóa thần kinh [1]. Khi đưa trực tiếp vào mắt mà không qua bào chế chuẩn hóa dược phẩm, muối đồng đóng vai trò như một chất gây kích ứng cực mạnh, có thể gây bỏng hóa chất biểu mô và mô đệm giác mạc.
Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh độc tính ăn mòn mắt của hợp chất đồng
Độc tính ăn mòn mắt của các hợp chất đồng đã được ghi nhận rõ ràng qua các thử nghiệm độc tính tiêu chuẩn quốc tế. Cụ thể, một báo cáo khoa học năm 2021 đánh giá an toàn của hợp chất đồng (đồng chelate với ethylenediamine) thực hiện theo hướng dẫn OECD TG 405 về kích ứng mắt cấp tính trên thỏ [2].
Trong thử nghiệm này, sau một lần nhỏ hợp chất đồng vào mắt thỏ, hiện tượng đục giác mạc đã xuất hiện trên diện tích lớn hơn 1/4 bề mặt giác mạc ở cả mốc 24 giờ và 72 giờ [2]. Đi kèm với tình trạng đục giác mạc là hiện tượng tiết dịch mủ và các dấu hiệu đau đớn dữ dội (thể hiện qua việc thỏ giảm vận động tự nhiên và liên tục nhắm nghiền mắt) dù đã được áp dụng biện pháp giảm đau [2].
Kết quả đánh giá kết luận hợp chất đồng này gây ra tổn thương không thể hồi phục cho mắt thỏ và được xếp vào nhóm chất ăn mòn mắt [2]. Đáng chú ý, mặc dù thử nghiệm trên da thỏ theo hướng dẫn OECD TG 404 cho thấy hợp chất này không gây kích ứng da, nhưng khi tiếp xúc với niêm mạc mắt, nó lại thể hiện độc tính ăn mòn mô cực kỳ nghiêm trọng [2]. Điều này giải thích vì sao nhiều người lầm tưởng một vị thuốc có thể bôi ngoài da mà không rát thì cũng có thể dùng cho mắt.
Nhiễm độc đồng nội nhãn và mối đe dọa mất thị lực vĩnh viễn
Khi các hợp chất đồng vượt qua hàng rào biểu mô bị tổn thương để thâm nhập sâu vào các cấu trúc bên trong mắt, hậu quả để lại có thể kéo dài suốt đời. Trong nhãn khoa, hiện tượng lắng đọng đồng trong mắt dẫn đến tình trạng bệnh lý gọi là "ocular chalcosis" (nhiễm độc đồng ở mắt) [3].
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2017 mô tả trường hợp bệnh nhân nam 35 tuổi bị suy giảm thị lực tiến triển trong mắt phải suốt 3 năm sau khi bị chấn thương liên quan đến dây đồng [3]. Mặc dù đã phẫu thuật cắt dịch kính và lấy dị vật đồng ra ngoài, kiểm tra chụp cắt lớp quang học cố kết (OCT) sau mổ vẫn phát hiện các hạt tinh thể đồng phản quang lấp lánh lắng đọng tại vùng hoàng điểm [3]. Thị lực có chỉnh kính tốt nhất của mắt tổn thương chỉ đạt 6/60 so với 6/6 ở mắt lành [3].
Báo cáo lâm sàng này cũng nêu rõ các dị vật hoặc vật thể chứa trên 85% đồng có thể gây ra viêm nội nhãn dữ dội và mất thị lực nghiêm trọng [3]. Trong khi các hợp kim đồng pha loãng ít độc hơn do lượng ion đồng sẵn có bị giảm bớt, việc đưa muối đồng nguyên chất dạng Tăng thanh vào mắt tương đương với việc phơi nhiễm trực tiếp giác mạc với lượng lớn ion đồng độc hại [3].
Tác động phá hủy tế bào thần kinh cảm giác của ion đồng
Cơ chế gây độc của ion đồng đối với các tế bào cảm giác ngoại biên cũng đã được nghiên cứu chi tiết trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2009 khảo sát độc tính của đồng đối với hệ thống thần kinh cảm giác cơ học ngoại biên (tế bào lông) trên ấu trùng cá ngựa vằn (Danio rerio) [4].
Nghiên cứu cho thấy nồng độ đồng từ 0 đến 40 microg/L trong thời gian ngắn (3 giờ) gây mất các tế bào thần kinh cảm giác [4]. Nồng độ đồng hữu hiệu làm mất 50% tế bào lông (EC50) dao động từ khoảng 12 microg/L đến khoảng 50 microg/L tùy thuộc vào hàm lượng carbon hữu cơ hòa tan trong nước [4].
Mô hình nghiên cứu chỉ ra rằng các thông số hóa học thông thường của nước ít có khả năng làm giảm độc tính tế bào của ion đồng đối với hệ thống cảm giác cơ học [4]. Điều này cho thấy tính nhạy cảm đặc biệt của các mô cảm giác trước sự hiện diện của kim loại đồng tự do, củng cố thêm cảnh báo rằng bề mặt nhãn cầu với mạng lưới đầu mút thần kinh dày đặc rất dễ bị hủy hoại khi tiếp xúc với muối đồng.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng khoáng chất và dược liệu cổ truyền nhỏ mắt
Nhiều người quan niệm rằng các dược liệu hay khoáng vật được ghi chép trong sách cổ như Tăng thanh đều là chất tự nhiên nên an toàn, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một hiểu lầm hết sức tai hại trong chăm sóc sức khỏe thị giác.
Về mặt sinh lý học, đồng quả thực là một khoáng chất vi lượng thiết yếu đối với sức khỏe con người, nhưng sự mất cân bằng hoặc nồng độ quá cao sẽ dẫn đến hàng loạt vấn đề nguy hiểm [1], [5]. Tình trạng ngộ độc đồng mạn tính ở người thường được ghi nhận trong bệnh Wilson hoặc các trường hợp xơ gan ở trẻ nhỏ do nạp quá nhiều đồng [5]. Việc cơ thể cần một lượng vi lượng đồng trong chế độ ăn uống hoàn toàn khác với việc bôi hoặc nhỏ muối đồng đậm đặc lên mắt [5], [2].
Một hiểu lầm khác là mắt bị đau thì dùng thuốc sát trùng càng mạnh càng tốt. Trên thực tế, dung dịch nhỏ mắt đòi hỏi tiêu chuẩn vô trùng nghiêm ngặt và tính tương thích sinh học tối đa. Việc tự chế dung dịch từ Tăng thanh không chỉ gây bỏng hóa chất bởi ion đồng mà còn dẫn đến nhiễm trùng thứ phát nặng nề do dung dịch không vô khuẩn, khiến biểu mô giác mạc hoại tử nhanh chóng.
Ai cần đặc biệt tránh xa các bài thuốc muối đồng dân gian?
Tất cả mọi người đều không được sử dụng Tăng thanh hay các chế phẩm muối đồng tự chế để nhỏ mắt. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ mù lòa cấp tính cao hơn nếu tiếp xúc:
Người đang bị đau mắt đỏ, xước giác mạc hoặc viêm loét giác mạc sẵn có: Lúc này hàng rào bảo vệ biểu mô đã bị rách hoặc suy yếu. Muối đồng sẽ ngấm sâu vào nhu mô giác mạc chỉ trong vài phút, gây viêm mủ, thủng giác mạc và hủy hoại nhãn cầu [2].
Trẻ em: Mắt trẻ nhỏ có bề mặt biểu mô rất non nớt và phản xạ né tránh chưa hoàn thiện, dễ dẫn đến mù lòa vĩnh viễn nếu bị bỏng hóa chất ăn mòn [2].
Người có tiền sử bệnh lý chuyển hóa đồng như bệnh Wilson: Bất kỳ nguồn phơi nhiễm đồng dư thừa nào cũng cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm độc mô [5].
Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu về độc tính ăn mòn của hợp chất đồng trực tiếp trên mắt hiện chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm (thỏ) và các báo cáo ca bệnh tai nạn lâm sàng, do việc thử nghiệm lâm sàng gây tổn hại trực tiếp trên mắt người là phi đạo đức [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng này là quá đủ để khẳng định tính chất ăn mòn cực kỳ nguy hiểm của muối đồng đối với mô mắt [2].
Xử trí đúng cách khi bị đau mắt và khuyến cáo thực tế
Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát, cộm xốn, đỏ mắt, chảy nước mắt hoặc nhìn mờ, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:
Ngừng ngay mọi bài thuốc truyền miệng: Tuyệt đối không dùng bột Tăng thanh, nước lá, nước muối tự pha hoặc bất kỳ loại khoáng chất kim loại nào để đắp hoặc nhỏ vào mắt.
Đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt: Bác sĩ nhãn khoa sẽ sử dụng kính hiển vi sinh học (đèn khe) để soi đáy mắt và biểu mô giác mạc, chẩn đoán chính xác nguyên nhân (vi khuẩn, virus, dị vật hay dị ứng) để kê đơn thuốc nhỏ mắt phù hợp đã qua kiểm định an toàn dược phẩm.
Nếu lỡ để Tăng thanh hoặc hóa chất dính vào mắt: Cần rửa mắt ngay lập tức dưới vòi nước sạch chảy nhẹ liên tục trong ít nhất 15-20 phút, giữ cho mi mắt luôn mở trong lúc rửa để loại bỏ tối đa hóa chất, sau đó đến ngay phòng cấp cứu nhãn khoa gần nhất.
Đau mắt là biểu hiện của nhiều bệnh lý khác nhau, đòi hỏi phương pháp điều trị chính xác dựa trên chẩn đoán y khoa. Việc tự ý sử dụng Tăng thanh hay các muối đồng theo kinh nghiệm dân gian không những không chữa khỏi bệnh mà còn biến một viêm nhiễm nhẹ thành tổn thương bỏng giác mạc ăn mòn, đục giác mạc vĩnh viễn [2]. Hãy bảo vệ đôi mắt bằng cách thăm khám chuyên khoa kịp thời và chỉ dùng các sản phẩm nhãn khoa được cấp phép.
