Bối cảnh và mối lo ngấm độc sang thực phẩm

Cây cỏ dại mọc lẫn trong đồng cỏ hoặc nguồn thức ăn chăn nuôi luôn là mối nguy tiềm ẩn đối với sức khỏe đàn gia súc. Một trong những loài thực vật thuộc chi Crotalaria (thường được biết đến là lục lạc lá ổi tròn hoặc Crotalaria spectabilis) gần đây được trồng phổ biến để cố định đạm sinh học hoặc phòng trừ tuyến trùng [1, 8]. Nhiều nông dân và người tiêu dùng thắc mắc: liệu vật nuôi ăn phải loài cây này có bị ngộ độc và độc tố có nguy cơ tồn dư sang thịt, sữa hay không?

Dữ liệu khoa học cho thấy các loài lục lạc chứa lượng lớn alkaloid pyrrolizidine, đặc biệt là hoạt chất monocrotaline, gây tổn thương gan nặng nề và dẫn tới tử vong ở gia súc [2, 6, 8]. Tuy nhiên, về câu hỏi tồn dư vào sữa và thịt thương phẩm, hiện tại chưa có nghiên cứu đánh giá trực tiếp hàm lượng bài tiết qua sữa hoặc tích tụ trong khối cơ thịt của bò hay dê từ các tài liệu được công bố [1, 3, 7]. Bằng chứng mới chỉ ghi nhận chất chuyển hóa của độc tố tích tụ trong gan gia cầm sau khi ăn hạt [1].

Người chăn nuôi cần phân biệt rõ mức độ độc hại trên cơ thể con vật với nguy cơ thực phẩm đối với người tiêu dùng. Dù nguy cơ ngấm vào thịt và sữa chưa được xác nhận đầy đủ, sự hiện diện của lục lạc lá ổi tròn trong thức ăn chắc chắn đe dọa trực tiếp đến tính mạng của đàn gia súc [3, 4].

Cơ chế tác động của độc tố alkaloid pyrrolizidine

Lục lạc lá ổi tròn cùng các loài thực vật họ Đậu cùng chi tổng hợp hợp chất tự nhiên gọi là alkaloid pyrrolizidine nhằm tự vệ [2, 5, 8]. Hoạt chất chính được tìm thấy ở loài này là monocrotaline, tập trung nhiều nhất ở hạt và phân bố một lượng nhỏ hơn ở lá [7, 8].

Sau khi gia súc ăn vào, alkaloid pyrrolizidine được chuyển hóa sinh học tại gan bởi hệ thống enzyme cytochrome P450 [2]. Quá trình này tạo ra các dẫn xuất pyrrole có độc tính cao [2]. Pyrrole nhanh chóng phản ứng và liên kết với protein nội bào, DNA và RNA, hình thành các liên kết cộng hóa trị (adduct) gây phá hủy tế bào [2].

Độc tố này kích hoạt phản ứng xơ hóa, gây teo và hoại tử tế bào gan, đồng thời làm tắc nghẽn các mạch máu nhỏ ở gan và phổi [3, 4, 6]. Nếu lượng độc tố tích tụ đủ lớn, các tổn thương này là vĩnh viễn và không thể phục hồi, khiến chức năng gan suy sụp hoàn toàn [3, 4].

Các nghiên cứu độc học trên từng nhóm vật nuôi

Độc tính của lục lạc lá ổi tròn cùng các cây cùng chi đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm trên bò, ngựa, chuột và gia cầm [3, 4, 6, 7].

Một báo cáo năm 2024 tại Brazil theo dõi 200 con bò đực giống Nellore vô tình thả vào bãi cỏ nhiễm Crotalaria spectabilis [3]. Chỉ sau 20 ngày gặm cỏ, 6 con bò phát bệnh và chết [3]. Dù 194 con còn lại được chuyển ngay sang đồng cỏ sạch, 45 ngày sau vẫn có thêm 15 con tiếp tục phát bệnh và chết [3]. Mổ khám 3 cá thể cho thấy tổn thương đặc trưng ở gan: gan viêm xơ hóa, phì đại tế bào gan, tắc tĩnh mạch và tăng sinh ống mật [3]. Bò biểu hiện triệu chứng chán ăn, sút cân, vàng da, nằm liệt và suy kiệt [3].

Năm 2021, một nghiên cứu ghi nhận vụ ngộ độc ở 80 con ngựa ăn yến mạch bị lẫn 10 g hạt C. spectabilis trên mỗi kilôgam thức ăn (chứa 0,46% alkaloid pyrrolizidine) [4]. Hậu quả là 21 con ngựa chết trong vòng 6 tháng [4]. Các cá thể bị ngộ độc xuất hiện dấu hiệu vàng da, mất điều hòa vận động, lưỡi mất trương lực, sút cân, đi lang thang vô định và suy gan nặng [4]. Ngoài tổn thương hoại tử trung tâm tiểu thùy gan, các nhà khoa học còn ghi nhận tế bào hình sao Alzheimer type II trong não, phù phổi và hoại tử ống thận [4].

Cũng trong năm 2021, nghiên cứu trên 42 con ngựa ngộ độc tự nhiên bởi hạt C. spectabilis đã phân tích máu để đánh giá tiên lượng sống sót sau 12 tháng theo dõi [2]. Nhóm ngựa chết có chỉ số men gan GGT và bilirubin trực tiếp tăng vọt so với nhóm sống sót [2]. Ngựa có hoạt độ GGT huyết thanh trên 95 U/l có nguy cơ tử vong cao gấp 14 lần; nồng độ bilirubin trực tiếp trên 0,6 mg/dl (tương đương 10,26 micromol/L) làm tăng nguy cơ tử vong lên 5,78 lần [2].

Ở loài gặm nhấm, nghiên cứu thực nghiệm năm 1981 cho thấy monocrotaline chiết xuất từ C. spectabilis gây tăng áp động mạch phổi, làm dày thành cơ các mạch máu phổi nhỏ và dẫn tới phì đại tâm thất phải theo thời gian [5]. Tác động này khẳng định độc tố không chỉ phá hủy gan mà còn làm hỏng hệ tuần hoàn và hô hấp [5].

Đối với gia cầm, nghiên cứu năm 1983 trên 180 gà tây con (1 ngày tuổi, chia làm 12 nhóm, mỗi nhóm 15 con) đánh giá độc tính của hạt lục lạc và monocrotaline [1]. Thức ăn chứa lục lạc làm giảm trọng lượng cơ thể, giảm trọng lượng gan và giảm nồng độ protein toàn phần, albumin trong huyết thanh [1]. Đặc biệt, nghiên cứu này đã phát hiện dehydroretronecine (chất chuyển hóa của monocrotaline) đọng lại trong mô gan của gà tây được cho ăn hạt Crotalaria spectabilis [1].

Bằng chứng về tích lũy và chuyển dịch vào chuỗi thực phẩm

Khả năng truyền độc tố từ vật nuôi sang thực phẩm tiêu dùng như thịt và sữa là mối quan tâm hàng đầu của người tiêu dùng. Dựa trên dữ liệu hiện có, việc khẳng định thịt hay sữa nhiễm độc từ lục lạc lá ổi tròn vẫn chưa đủ căn cứ thực nghiệm trực tiếp [1, 3, 7].

Nghiên cứu trên gà tây con xác nhận chất chuyển hóa dehydroretronecine lưu lại trong mô gan [1]. Gan là cơ quan trực tiếp xử lý chất độc nên hiện tượng tích tụ chất chuyển hóa tại đây phản ánh cơ chế liên kết pyrrole vào tế bào [5, 7]. Dẫu vậy, nghiên cứu này không phân tích mẫu cơ bắp (thịt nạc) hay dịch tiết [1].

Trên gia súc cho sữa như bò hoặc dê, các nghiên cứu mới chỉ tập trung vào tỷ lệ mắc bệnh, tổn thương vi thể gan, phổi và các chỉ số sinh hóa máu [1, 3, 5]. Hoàn toàn chưa có số liệu đo lường nồng độ alkaloid pyrrolizidine hay dẫn xuất pyrrole đào thải qua tuyến sữa ở bò gặm phải loài cây này [3]. Vì vậy, kết luận rằng uống sữa từ bò nhiễm cây sẽ gây ngộ độc cho người là điều chưa được khoa học chứng minh bằng số liệu cụ thể.

Hiểu lầm thường gặp về độc tính của cây lục lạc

Nhiều người lầm tưởng rằng toàn bộ các bộ phận của cây lục lạc đều có độc tính giống nhau. Phân tích định lượng bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC-MS/MS) công bố năm 2020 cho thấy hàm lượng monocrotaline trong hạt cao gấp 123 lần so với lá cây [6]. Do đó, việc gia súc ăn phải hạt lẫn trong ngũ cốc mang lại rủi ro ngộ độc cấp tính cao hơn nhiều so với việc chỉ ăn lá non [4, 8].

Một hiểu lầm khác là loài gia súc nào cũng phản ứng giống nhau khi ăn phải cây chứa độc tố. Thực tế, tính nhạy cảm giữa các loài rất khác biệt [1, 4]. Ngựa và bò rất dễ tổn thương gan khi ăn phải Crotalaria spectabilis hoặc Crotalaria incana [1, 3, 4]. Ngược lại, cừu có khả năng kháng độc đáng kinh ngạc [7].

Thực nghiệm cho thấy liều đơn từ 205,2 đến 273,6 mg monocrotaline/kg thể trọng lấy từ hạt Crotalaria retusa gây hoại tử trung tâm tiểu thùy cấp tính ở cừu và dê [7]. Tuy nhiên, nếu cho cừu ăn liều hàng ngày ở mức 136,8 mg/kg thể trọng liên tục trong 70 ngày trở lên, cừu hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng và tự hình thành khả năng đề kháng [7]. Đáng chú ý, khả năng đề kháng này sẽ biến mất nhanh chóng chỉ sau 7 đến 15 ngày dừng ăn [7].

Bên cạnh đó, không phải tất cả các loài cây thuộc chi lục lạc đều chứa độc tính gây hoại tử gan [8]. Nghiên cứu tại miền bắc nước Úc trên 24 đơn vị phân loại cho thấy các loài như C. goreensis, C. aridicola subsp. densifolia, và C. medicaginea var. neglecta không có cấu trúc este hóa 1,2-không no cần thiết để tạo phức pyrrole, nên chúng không gây độc cho gan [8]. Ngược lại, các loài như C. novae-hollandiae, C. retusa, C. spectabilis lại là những loài chứa alkaloid độc hại cần cảnh giác [8].

Nhóm vật nuôi nào dễ bị tổn thương nhất?

Gia súc chăn thả tự do như ngựa và bò nuôi thịt hoặc bò sữa là đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu tổn thương nặng nề từ lục lạc lá ổi tròn [3, 4]. Hệ tiêu hóa và cơ chế chuyển hóa gan của ngựa đặc biệt nhạy cảm với alkaloid pyrrolizidine [4]. Ngựa chỉ cần ăn phải thức ăn tinh hoặc yến mạch nhiễm tạp hạt lục lạc với tỷ lệ nhỏ cũng có thể dẫn đến suy gan, biến chứng não và chết hàng loạt [4].

Bò thả trên những đồng cỏ bị xâm lấn bởi lục lạc lá ổi tròn cũng đối mặt với nguy cơ viêm gan bán cấp và mạn tính [3]. Kể cả khi bò được đưa ra khỏi vùng đồng cỏ nhiễm độc, tổn thương gan vẫn tiếp tục tiến triển âm thầm dẫn đến tử vong sau nhiều tuần [3].

Cừu và dê có ngưỡng chịu đựng tốt hơn nếu tiếp xúc với lượng nhỏ không độc trong thời gian dài [7]. Tuy nhiên, nếu ăn phải liều hạt quá cao đột ngột, cừu và dê vẫn bị ngộ độc cấp tính và tổn thương gan nghiêm trọng [7].

Biện pháp kiểm soát và bảo vệ đàn vật nuôi

Đối với nhà nông, việc loài cây này phát tán mạnh do được trồng làm phân xanh cố định đạm hoặc trừ tuyến trùng đòi hỏi quy trình canh tác và thu hoạch phải hết sức cẩn trọng [1, 8]. Khi thu hoạch ngũ cốc làm thức ăn gia súc (như ngô, yến mạch, cỏ khô), cần sàng lọc kỹ để không bị lẫn hạt lục lạc [4].

Cần thường xuyên kiểm tra đồng cỏ chăn thả. Nếu phát hiện sự xuất hiện dày đặc của Crotalaria spectabilis, phải di dời vật nuôi ngay lập tức để tránh tình trạng gia súc ăn tích lũy [3]. Không nên thả bò, ngựa vào những bãi chăn thả có mật độ cây lục lạc cao [2, 3].

Khi phát hiện gia súc có biểu hiện chán ăn, sút cân, vàng mắt, vàng da hoặc có dấu hiệu thần kinh như đi loạng choạng, mất phương hướng, người nuôi cần cách ly ngay cá thể ốm và mời bác sĩ thú y thăm khám [3, 4]. Xét nghiệm men gan GGT và bilirubin trực tiếp là những công cụ hữu hiệu giúp bác sĩ thú y đánh giá mức độ tổn thương gan và tiên lượng khả năng sống sót của con vật [2].

Lời khuyên cân bằng cho người chăn nuôi và người tiêu dùng

Cây lục lạc lá ổi tròn chứa độc tố alkaloid pyrrolizidine và monocrotaline rất nguy hiểm, đe dọa trực tiếp tính mạng của gia súc, nhất là bò và ngựa [3, 4, 8]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu hiện nay chưa xác nhận nguy cơ tồn dư trực tiếp của độc tố này trong sữa tươi hay các thớ thịt thương phẩm bán ra thị trường [3, 7].

Để bảo vệ đàn vật nuôi, người nông dân cần quản lý chặt chẽ đồng cỏ, loại bỏ hạt cỏ lẫn trong thức ăn chăn nuôi và liên hệ bác sĩ thú y khi nghi ngờ ngộ độc [3, 4]. Người tiêu dùng nên giữ tâm lý bình tĩnh, lựa chọn các nguồn thực phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ những trang trại áp dụng quy trình kiểm soát thức ăn an toàn.