Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên vì tin rằng nguồn gốc thực vật luôn an toàn cho sức khỏe. Giam đẹp, tên gọi phổ biến khác là kratom (Mitragyna speciosa), thường được một số người dùng truyền tai để tăng cường năng lượng, giảm đau hoặc hỗ trợ cai nghiện [1], [2]. Tuy nhiên, các ghi nhận y văn thế giới gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính của loài cây này.
Liệu giam đẹp có thực sự an toàn hay tiềm ẩn nguy cơ phá hủy lá gan? Dữ liệu lâm sàng thực tế cho thấy thảo dược này có liên quan trực tiếp đến nhiều ca tổn thương gan do thảo dược, biểu hiện qua tình trạng ứ mật, tổn thương tế bào gan và thậm chí suy gan cấp [1], [3].
Giam đẹp là gì và tác động ra sao tới cơ thể?
Giam đẹp (kratom) là cây thân gỗ thường xanh phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á [2]. Trong lá cây có chứa nhiều hoạt chất, đặc biệt là các alkaloid có hoạt tính tâm thần như mitragynine và 7-hydroxymitragynine [1], [2]. Các chất này hoạt động như chất chủ vận một phần trên thụ thể mu opioid của hệ thần kinh [1].
Tùy theo lượng dùng, thảo dược này tạo ra các tác động sinh lý khác biệt rõ rệt. Khi dùng lượng nhỏ, cây phát huy tác dụng kích thích và tăng lực; ở lượng vừa phải, nó tạo hiệu ứng giảm đau tương tự opioid; còn khi dùng lượng lớn, nó gây an thần [2]. Dù vậy, Cơ quan Thực thi Pháp luật về Dược phẩm Hoa Kỳ (DEA) xếp kratom vào nhóm chất cần quan tâm, còn Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn đang tiếp tục xem xét độc tính của nó [1].
Bên cạnh tác động lên hệ thần kinh, các sản phẩm thảo dược bổ sung hiện nay đã trở thành nguyên nhân phổ biến thứ hai gây tổn thương gan do thuốc (DILI) tại Mỹ [3]. Giam đẹp ngày càng dễ tiếp cận nhưng lại thiếu vắng các quy định kiểm soát chặt chẽ ở nhiều quốc gia phương Tây, dẫn đến nguy cơ ngộ độc gia tăng [3].
Cơ chế gây hại gan: Sự tắc nghẽn dòng chảy của mật
Tổn thương gan do giam đẹp phần lớn biểu hiện dưới dạng bệnh cảnh ứ mật (cholestatic injury) hoặc tổn thương hỗn hợp [1], [4]. Bình thường, gan sản xuất dịch mật và vận chuyển qua hệ thống ống mật để tiêu hóa chất béo và đào thải độc chất. Khi các hoạt chất trong giam đẹp gây độc, quá trình bài tiết mật bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng mật tích tụ ngược lại trong mô gan và ngấm vào máu [4].
Một giả thuyết sinh học quan trọng được đưa ra là giam đẹp có khả năng ức chế hoạt động của một số enzyme chuyển hóa CYP450 tại gan [5]. Khi các enzyme này bị kìm hãm, quá trình chuyển hóa các thuốc hoặc độc chất dùng chung bị xáo trộn, làm tăng nguy cơ tương tác thuốc bất lợi và độc tính toàn thân [4], [5].
Ngoài ra, các nhà khoa học nhận định tổn thương gan do thảo mộc (HILI) nói chung và do giam đẹp nói riêng thường mang tính chất đặc ứng (idiosyncratic reaction) [6]. Điều này có nghĩa là phản ứng độc hại xuất hiện ở những cá nhân có cơ địa nhạy cảm riêng biệt, đôi khi ngay cả ở mức dùng được cho là thông thường [6].
Y văn quốc tế ghi nhận gì qua các báo cáo thực tế?
Để đánh giá mối liên hệ nhân quả, một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã kiểm tra toàn diện các ca bệnh bằng thang điểm chuẩn RUCAM (phương pháp đánh giá tổn thương gan chuyên biệt) [1], [6]. Nghiên cứu này ghi nhận 26 báo cáo ca và tóm tắt hội nghị, bổ sung thêm 7 ca từ Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc của Mỹ (DILIN), 25 trường hợp trong cơ sở dữ liệu của FDA và 27 ca trên các diễn đàn người dùng [1]. Kết quả phân tích cho thấy thời gian trung vị từ khi bắt đầu dùng đến khi phát bệnh là 20,6 ngày (trung bình 21 ngày, dao động 2-49 ngày) [1]. Về sinh hóa, tỷ số R trung vị là 3,4 và trung bình 4,6 (dao động 0,24-10,4), cho thấy tổn thương hỗn hợp nhưng mô học chủ yếu là ứ mật [1].
Số liệu cập nhật từ Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc Hoa Kỳ (DILIN) công bố năm 2022 cũng phân tích nhóm 26 bệnh nhân có 65% là nam giới, độ tuổi trung vị là 32 [7]. Thời gian trung vị khởi phát triệu chứng ghi nhận ở nhóm này là 22 ngày [7]. Đặc biệt, nghiên cứu di truyền sơ bộ phát hiện tần số alen HLA B57:01 và B44:03 cao hơn quần thể chung, cùng 10 trên 11 bệnh nhân đồng hợp tử về alen PTPN22 G, mở ra manh mối về yếu tố nhạy cảm di truyền [7].
Các báo cáo ca bệnh lẻ cũng cung cấp chi tiết giải phẫu bệnh giá trị. Năm 2022, một nghiên cứu tổng hợp cho biết mới chỉ có 5 báo cáo ca bệnh có hình ảnh mô học chi tiết [4]. Sinh thiết gan thường thấy ứ mật vi quản mật là đặc điểm phổ biến nhất, viêm khoảng cửa hỗn hợp, tổn thương ống mật nhẹ và lần đầu tiên ghi nhận hoại tử quanh tĩnh mạch nổi bật [4]. Triệu chứng thường khởi phát trong vòng 1-8 tuần ở người dùng thường xuyên [4].
Năm 2019, một ca lâm sàng ở bệnh nhân nữ 40 tuổi cho thấy tổn thương gan dạng ứ mật kết hợp viêm gan hạt và tổn thương ống mật nổi bật, triệu chứng giả dạng bệnh viêm đường mật mật tiên phát (PBC) âm tính với kháng thể kháng ty thể (AMA) [2]. Bệnh nhân chỉ hồi phục khi ngừng hẳn giam đẹp [2]. Đặc biệt nguy hiểm, một báo cáo năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân dùng giam đẹp có thời gian ủ bệnh kéo dài tới ít nhất 1 năm, diễn tiến suy gan cấp kết hợp viêm đại tràng tối cấp và suy thận cấp, cuối cùng phải thực hiện ghép gan chỉnh vị để giữ tính mạng [5].
Lợi ích giả định và hạn chế của bằng chứng hiện có
Nhiều người tin rằng thảo dược này giúp giảm đau tự nhiên và giải tỏa mệt mỏi mà không gây nghiện như thuốc kê đơn [2]. Dù vậy, dữ liệu độc tính trên người hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, chuỗi ca bệnh hoặc dữ liệu báo cáo tự nguyện từ người dùng [1], [4].
Các bằng chứng hiện tại có chất lượng tổng thể chưa cao do thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [1]. Nhiều báo cáo trước đây thiếu phương pháp chuẩn hóa để xác định nguyên nhân [1]. Y văn vẫn chưa thể làm rõ nhóm người dùng nào mang nguy cơ cao nhất hoặc ngưỡng liều lượng chính xác có thể gây độc cho gan [1]. Tuy nhiên, tổng hợp các dữ liệu lâm sàng, dịch tễ học và cơ chế sinh học đều chỉ ra rằng thảo dược này có khả năng thực sự gây hại gan [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược giam đẹp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ từ rừng thì không thể gây ngộ độc gan". Thực tế, tổn thương gan do thảo dược xảy ra khá tương đồng với tổn thương do tân dược tổng hợp [6]. Việc sản phẩm được dán nhãn "tự nhiên" hoàn toàn không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối.
Một sai lầm khác là cho rằng nếu cơ thể dung nạp tốt trong vài ngày đầu thì sẽ an toàn lâu dài. Các nghiên cứu chỉ ra rằng tổn thương gan thường có thời gian ủ bệnh âm thầm, trung bình từ 3 tuần đến 8 tuần sau khi bắt đầu dùng thường xuyên [1], [4]. Cá biệt, có trường hợp dùng kéo dài cả năm mới khởi phát biến chứng suy gan nặng nề [5].
Người dùng cũng thường nhầm lẫn giam đẹp chỉ gây nghiện tâm thần chứ không hủy hoại nội tạng. Các ghi nhận lâm sàng đã chỉ rõ ngoài tác động an thần kinh, cây này còn liên quan đến co giật, suy hô hấp, ứ mật, suy gan cấp, hôn mê và tử vong [4], [3].
Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo dược này?
Bất kỳ ai đang có ý định tìm kiếm thảo dược hỗ trợ sức khỏe đều cần thận trọng trước giam đẹp, đặc biệt là những người có bệnh lý nền về gan hoặc đang dùng các thuốc điều trị mạn tính [4]. Sự ức chế men gan CYP450 có thể tạo ra các tương tác khó lường với thuốc điều trị [5].
Hiện nay, y văn chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ em. Do nguy cơ ngộ độc đa cơ quan tiềm tàng, các nhóm nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng.
Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, buồn nôn, khó chịu vùng bụng, nước tiểu sẫm màu, ngứa ngáy dữ dội hoặc vàng da vàng mắt sau khi dùng giam đẹp, người bệnh cần lập tức đến cơ sở y tế chuyên khoa [1], [4].
Cách bảo vệ sức khỏe và lời khuyên thực tế
Thảo dược giam đẹp chưa được công nhận là một liệu pháp điều trị chính thống, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro về độ tinh khiết và hàm lượng alkaloid [3], [6]. Do đó, người dân không nên tự ý tìm mua hay sử dụng các chế phẩm trôi nổi qua mạng internet để tự chữa đau nhức hoặc tự cai nghiện [2].
Nếu đang điều trị bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, người bệnh cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý bổ sung các sản phẩm chưa qua kiểm duyệt. Khi đi khám bệnh gan mật không rõ nguyên nhân, hãy chủ động thông báo đầy đủ với bác sĩ về tất cả các loại trà thảo mộc, bột lá cây hoặc thực phẩm chức năng đã dùng gần đây [2].
Việc giấu giếm lịch sử sử dụng thảo dược có thể làm sai lệch chẩn đoán, khiến bác sĩ nhầm lẫn với các bệnh lý tự miễn phức tạp và trì hoãn việc điều trị hồi phục [2]. Ngừng tiếp xúc với thảo dược nghi ngờ là bước tiên quyết để chức năng gan có cơ hội cải thiện [2].
Giam đẹp (kratom) chứa các alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng tiềm ẩn nguy cơ cao gây ứ mật và suy giảm chức năng gan [1], [4]. Người dân cần tỉnh táo trước các trào lưu thảo dược truyền miệng và không nên mạo hiểm lá gan của mình cho các sản phẩm chưa được kiểm chứng khoa học.
