Nhiều người mắc bệnh gút thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây gối hạc với lời đồn thổi có thể hạ axit uric nhanh chóng và chữa dứt điểm căn bệnh khớp đau đớn này. Không ít bệnh nhân đã tự ý ngừng phác đồ của bác sĩ để chuyển hẳn sang dùng nước sắc cây cỏ tự nhiên với hy vọng thoát cảnh sống chung với thuốc tây. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thật sự mang lại hiệu quả thần kỳ như lời đồn?
Thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào chứng minh gối hạc hạ được axit uric hay điều trị khỏi bệnh gút trên người. Việc coi dược liệu này là thần dược chữa dứt điểm gút là quan niệm hoàn toàn sai lệch và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe xương khớp.
Axit uric tăng cao và cơ chế hình thành cơn đau gút
Tình trạng tăng axit uric máu đặc trưng bởi nồng độ axit uric trong máu vượt ngưỡng bình thường [1]. Khi hàm lượng này tăng cao kéo dài, nguy cơ phát triển bệnh gút gia tăng rõ rệt [1]. Đây là một dạng viêm khớp kích hoạt bởi sự lắng đọng các tinh thể urate tại các khớp xương, dẫn tới các phản ứng viêm và đau đớn dữ dội cho người bệnh [1].
Cơ chế sinh học trung tâm của hiện tượng này gắn liền với quá trình chuyển hóa purine trong cơ thể [1]. Trong đó, enzyme xanthine oxidase (XO) đóng vai trò then chốt bằng việc biến đổi hypoxanthine và xanthine thành axit uric [1]. Bệnh gút và tình trạng tăng axit uric máu liên quan trực tiếp đến sự gia tăng hoạt tính của enzyme này [1]. Do đó, việc ức chế enzyme XO là mục tiêu hàng đầu nhằm giảm sản sinh axit uric trong điều trị bệnh [1].
Hiện tại, trong điều trị nội khoa tiêu chuẩn, các thuốc ức chế xanthine oxidase thương mại được sử dụng rộng rãi gồm có allopurinol, febuxostat và topiroxostat [2]. Các loại thuốc này có vai trò kiểm soát nồng độ axit uric máu thông qua việc ức chế hoạt tính xúc tác tạo axit uric [2]. Dù vậy, các thuốc hiện hành đôi khi ghi nhận một số tác dụng không mong muốn hoặc hạn chế về hoạt tính sinh học ở một số cá thể, thúc đẩy giới khoa học tiếp tục sàng lọc các hợp chất mới [2].
Khoa học nói gì về các chất ức chế xanthine oxidase?
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ dân gian có thể ức chế enzyme để hạ axit uric tương tự thuốc tây. Để làm sáng tỏ điều này, cần nhìn vào cách các nhà khoa học đang thử nghiệm các phân tử tự nhiên và tổng hợp trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 về các hợp chất dị vòng chứa nitơ đã phân tích các chất ức chế XO trong việc quản lý tăng axit uric máu thông qua tổng hợp hóa học, mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính và mô phỏng gắn kết phân tử [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng đây là nhóm thuốc điều trị gút bằng cách giảm sinh axit uric, đồng thời tổng hợp các chất đã được FDA phê duyệt cũng như các hoạt chất đang trong thử nghiệm lâm sàng [1].
Năm 2023, một nghiên cứu tổng quan về tiến bộ của các chất ức chế xanthine oxidase đã tóm tắt các công trình từ năm 2015 [3]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng bên cạnh các hợp chất tổng hợp nhân tạo (như dẫn xuất pyrimidine, triazole, chalcone, furan), các hợp chất tự nhiên cũng được chiết tách nhằm phát triển chất ức chế XO mới [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu này phần lớn chỉ mang tính chất định hướng nghiên cứu phát triển phân tử thuốc, chưa thể đánh đồng với việc uống nước sắc thảo dược thô [3].
Các nghiên cứu tinh chế phân tử khác cũng được triển khai trên mô hình phòng thí nghiệm nhằm đo lường khả năng hạ axit uric máu:
Nghiên cứu công bố năm 2018 đã thiết kế và tổng hợp các dẫn xuất 2-arylbenzo[b]furan (gồm các chuỗi 3a-3d, 4a-4o và 6a-6d) [4]. Khi thử nghiệm ức chế XO và hoạt tính chống oxy hóa trên enzym ống nghiệm và mô hình tế bào, phần lớn hợp chất thể hiện tiềm năng, nổi bật là hợp chất 4a có giá trị IC50 đạt 4.45 muM [4]. Đo lường động học với enzyme XO từ sữa bò cho thấy 4a ức chế dạng hỗn hợp với Ki là 3.52 muM và Kis là 13.14 muM [4]. Trên mô hình chuột bị gây tăng axit uric máu bằng potassium oxonate, hợp chất 4a thể hiện hiệu quả hạ axit uric máu rõ rệt [4].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 khảo sát dẫn xuất chalcone tự nhiên đã tổng hợp 3 chất và nhận thấy hợp chất 1 (3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone) có tác dụng ức chế cạnh tranh XO với IC50 đạt 22.5 muM và Ki đạt 17.4 muM [5]. Khi thử nghiệm trên chuột bị tăng axit uric máu qua đường uống, hợp chất 1 làm giảm axit uric huyết thanh và ức chế hoạt tính XO tại gan phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời cho thấy độ an toàn cấp tính ở chuột lên tới 5 g/kg [5].
Năm 2014, một nghiên cứu cấu trúc tinh thể tia X giải mã phức hợp XO của động vật có vú với flavonoid tự nhiên quercetin ở độ phân giải 2.0 A [6]. Quercetin có khả năng gắn kết vào vùng xúc tác của XO nhờ tương tác liên kết hydro với các gốc Arg 880 và Glu 802, cho thấy các flavonoid tự nhiên có tiềm năng làm tiền chất cấu trúc để thiết kế chất điều trị gút và viêm [6].
Một nghiên cứu năm 2017 trên dịch chiết loài thực vật Salvia plebeia cho thấy dịch chiết này ức chế enzyme XO trong ống nghiệm và giảm axit uric máu ở mô hình động vật tăng axit uric [7]. Các hợp chất nepetin, scutellarein và luteolin trong cây này đóng góp hoạt tính chính với IC50 lần lượt là 2.35, 1.74 và 1.90 microM [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và chiết xuất từ loài Salvia plebeia, không đại diện cho cây gối hạc hay người bệnh gút lâm sàng [7].
Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng gối hạc có thể chữa dứt điểm bệnh gút. Bệnh gút là tình trạng rối loạn chuyển hóa mãn tính, việc kiểm soát bệnh đòi hỏi duy trì nồng độ axit uric ổn định trong thời gian dài để ngăn lắng đọng tinh thể urate [1, 7]. Không có loại thảo dược nào, bao gồm cả gối hạc, có khả năng làm biến mất hoàn toàn gốc rễ căn bệnh này.
Một sai lầm nguy hiểm khác là suy diễn kết quả từ ống nghiệm sang hiệu quả thực tế ở người. Các nghiên cứu hóa sinh cho thấy nhiều hợp chất tự nhiên có thể ức chế xanthine oxidase trong đĩa petri [3, 4, 5]. Tuy nhiên, nồng độ hoạt chất trong cây thô rất thấp, khó hấp thu qua hệ tiêu hóa và chưa được chuẩn hóa liều lượng an toàn trên người.
Hơn nữa, các cơ chế kiểm soát axit uric trong cơ thể sống vô cùng phức tạp. Đơn cử như nghiên cứu năm 2024 trên đoàn hệ lâm sàng gồm 891 người tham gia phát hiện nồng độ bilirubin huyết thanh tương quan nghịch với mức axit uric ở bệnh nhân tăng axit uric máu mới khởi phát và gút tiến triển [8]. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây tăng axit uric bằng potassium oxonate hoặc chế độ ăn giàu fructose chỉ ra bilirubin làm giảm axit uric máu thông qua kích hoạt thoái hóa tự thực XO tại gan phụ thuộc con đường AMPK [8]. Điều này cho thấy chuyển hóa purine chịu sự điều hòa đa tầng, không thể chỉ dựa vào một vị thuốc thô chưa rõ hoạt chất để giải quyết.
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược trị gút?
Bệnh nhân đang trong cơn gút cấp với các khớp ngón chân, cổ chân sưng nóng đỏ đau tuyệt đối không nên tự dùng cây cỏ thô thay thế thuốc chống viêm y tế. Trì hoãn điều trị đúng cách có thể khiến tổn thương khớp nghiêm trọng hơn.
Người có bệnh nền suy thận, suy gan hoặc tim mạch cần hết sức cẩn trọng. Các loại thảo dược chưa được định lượng rõ ràng có thể làm tăng gánh nặng lọc thải cho gan, thận.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của dược liệu này, do đó không được tùy ý sử dụng.
Người đang dùng các thuốc hạ axit uric như allopurinol hay febuxostat không nên tự ý ngưng thuốc đột ngột để uống nước cây gối hạc [2]. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể khiến axit uric máu dao động mạnh, kích hoạt cơn gút cấp bùng phát dữ dội hơn.
Hướng tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế
Khi được chẩn đoán tăng axit uric máu hoặc bệnh gút, điều quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc hạ axit uric và kiểm soát viêm từ bác sĩ chuyên khoa [1, 8]. Thuốc theo đơn là biện pháp duy nhất hiện nay có bằng chứng lâm sàng rõ ràng giúp giảm nồng độ axit uric huyết thanh về ngưỡng mục tiêu an toàn [1, 8].
Nếu muốn dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào như gối hạc để hỗ trợ sức khỏe xương khớp, người bệnh bắt buộc phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị. Không tự ý kết hợp bừa bãi hoặc dùng các bài thuốc ngâm rượu thảo dược vì cồn là yếu tố kích hoạt cơn gút cấp.
Bên cạnh đó, người bệnh cần điều chỉnh lối sống bằng cách uống đủ nước mỗi ngày, hạn chế các thực phẩm giàu purine như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và kiêng hoàn toàn rượu bia. Duy trì cân nặng hợp lý và vận động nhẹ nhàng cũng là chìa khóa giúp kiểm soát axit uric ổn định.
Gối hạc hay bất kỳ loại thảo dược dân gian nào đều chưa có bằng chứng khoa học chứng minh khả năng hạ axit uric hay chữa khỏi bệnh gút trên người. Bệnh nhân cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, duy trì thăm khám định kỳ và tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại để bảo vệ khớp xương lâu dài.
