Cơn đau nhức răng có thể khiến người bệnh mất ăn, mất ngủ và gặp nhiều phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày. Khi gặp tình trạng này, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để làm dịu cơn ê buốt trước khi đi khám nha sĩ. Trong đó, kinh nghiệm dùng cây hạt sẻn ngậm hoặc chấm vào chỗ sâu răng là phương pháp được lưu truyền rất phổ biến.
Thực tế, chiết xuất từ hạt sẻn có chứa các hoạt chất giúp giảm đau và chống viêm thông qua cơ chế sinh học thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, người dân cần hiểu rõ rằng dữ liệu lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa đau răng trực tiếp trên cơ thể người hiện còn rất ít [1]. Việc tự ý sử dụng cây tươi không thể thay thế việc điều trị nha khoa chuyên khoa.
Cây hạt sẻn và kinh nghiệm trị đau răng trong dân gian
Cây hạt sẻn, còn có tên khoa học là Zanthoxylum nitidum (Roxb.) DC., thuộc họ Cam (Rutaceae), trong y học cổ truyền Trung Quốc thường được gọi là Lưỡng diện châm (Liang-Mian-Zhen) [1], [3]. Đây là loài thực vật phân bố nhiều tại các vùng rừng núi phía nam Trung Quốc và một số nước châu Á [1]. Trong kho tàng y học dân gian của các dân tộc như người Dao, người Choang, dược liệu này đã được ứng dụng hàng nghìn năm như một vị thuốc kháng viêm, giảm đau và cầm máu [4].
Theo truyền thống, các bộ phận của cây hạt sẻn, đặc biệt là phần rễ, thường được dùng để chữa đau dạ dày, đau nhức xương khớp do phong thấp, chấn thương tụ máu, vết cắn của rắn độc và đặc biệt là chứng đau răng [1], [3]. Người dân thường dùng rễ ngâm rượu ngậm hoặc giã nát đắp vào vùng răng bị sưng đau nhằm làm dịu cảm giác buốt nhức.
Hoạt chất chính tạo nên tác dụng giảm đau
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được hơn 150 hợp chất hóa học từ cây Zanthoxylum nitidum [1]. Trong đó, nhóm hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho các hoạt tính sinh học quan trọng là alkaloid [1], [5]. Đến nay, có tới 50 loại alkaloid khác nhau đã được chiết xuất và phân loại từ loài cây này, thuộc các phân nhóm như aporphine, benzylisoquinoline, protoberberine, protopine, benzophenanthridine và quinoline [3].
Trong số các alkaloid này, nitidine chloride là một trong những thành phần hoạt tính tiêu biểu nhất đã được khảo sát chuyên sâu [6]. Ngoài ra, các hoạt chất khác như magnoflorine, alpha-allocryptopine, skimmianine, chelerythrine hay dihydrochelerythrine cũng đóng vai trò quyết định trong việc hình thành tác dụng giảm đau, ức chế viêm nhiễm và kháng khuẩn [1], [3], [5]. Các bộ phận khác nhau như thân và rễ của cây đều chứa các hoạt chất mang lại tiềm năng sinh học tương đồng [7].
Cơ chế sinh học: Hạt sẻn làm dịu cơn đau như thế nào?
Cảm giác đau đớn khi sâu răng hoặc viêm tủy răng bắt nguồn từ phản ứng viêm tại mô mềm, kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác truyền tín hiệu lên não bộ. Chiết xuất từ hạt sẻn can thiệp vào quá trình này thông qua việc ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 về cơ chế giảm đau đã chỉ ra rằng chiết xuất hạt sẻn tác động trực tiếp vào các lộ trình tín hiệu ERK và NF-kappaB [2]. Khi các con đường truyền tin này bị ức chế, cơ thể sẽ giảm giải phóng các yếu tố tiền viêm quan trọng như yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) [2]. Đồng thời, chiết xuất cũng làm giảm sự tập trung của bạch cầu trung tính tại ổ viêm, từ đó giúp giảm sưng phù và nâng cao ngưỡng chịu đau [2].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm
Hiệu quả giảm đau của cây hạt sẻn đã được ghi nhận qua nhiều mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm:
Năm 2015, một nghiên cứu thực nghiệm so sánh tác dụng của rễ và thân cây Zanthoxylum nitidum đã được tiến hành trên chuột [7]. Để kiểm tra khả năng giảm đau, các nhà khoa học đã áp dụng thử nghiệm gây quặn đau (writhing test) và thử nghiệm mâm nhiệt (hot plate test) trên chuột nhắt [7]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết từ rễ và thân cây đều làm giảm rõ rệt số lần quặn đau ở chuột, đồng thời làm tăng ngưỡng chịu đau khi chuột tiếp xúc với nhiệt độ cao [7]. Bên cạnh đó, dịch chiết còn ức chế hiện tượng phù nề chân chuột do carrageenan gây ra và giảm u hạt thực nghiệm do viên bông trên chuột cống [7].
Đến năm 2019, một nghiên cứu khác đánh giá tác động của chiết xuất hạt sẻn trên chuột nhắt C57BL/6J bị gây đau viêm mãn tính bằng chất bổ trợ CFA (Complete Freund adjuvant) [2]. Sau khi tiêm chất gây viêm 1 ngày, chuột được cho uống chiết xuất hạt sẻn với liều lượng 100 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 7 ngày [2]. Kết quả kiểm tra hành vi và nhuộm mô bệnh học cho thấy liều dùng 100 mg/kg đã làm giảm đáng kể thể tích phù nề ở bàn chân chuột, giảm tổn thương viêm ở mô và ức chế sự biểu hiện của các cytokine gây viêm [2].
Về mặt dược động học, các nghiên cứu năm 2019 và 2020 trên chuột cống sau khi uống nước sắc hoặc chiết xuất hạt sẻn đã nhận diện được các alkaloid hấp thu vào huyết tương [3], [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ trong máu của một số alkaloid quan trọng thuộc nhóm benzophenanthridine (như nitidine chloride, chelerythrine) vẫn ở mức thấp, trong khi chỉ có một số ít alkaloid như skimmianine đạt nồng độ cao trong huyết tương [5].
Dữ liệu lâm sàng trên người còn rất hạn chế
Mặc dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn, nhưng bằng chứng lâm sàng trực tiếp đánh giá khả năng cắt cơn đau răng ở người hiện vẫn chưa đầy đủ [1]. Đa số các công bố y khoa hiện đại về hạt sẻn chỉ mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu ống nghiệm (in vitro) hoặc trên cơ thể động vật (in vivo) [1].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiếm hoi trên người liên quan đến sức khỏe răng miệng được thực hiện vào năm 2005 nhằm đánh giá loại kem đánh răng chứa 2% chiết xuất Zanthoxylum nitidum [8]. Nghiên cứu này thiết kế mù đôi, phân tầng và đối chứng song song trên 200 người trưởng thành khỏe mạnh, chia đều làm 2 nhóm: 100 người dùng kem đánh răng chứa chiết xuất dược liệu và 100 người dùng kem đánh răng thông thường [8]. Đánh giá sau 3 tháng và 6 tháng cho thấy nhóm dùng kem đánh răng chứa dược liệu có chỉ số mảng bám răng Quigley-Hein giảm lần lượt 18,7% và 22,6% so với nhóm đối chứng [8]. Chỉ số nướu Loe-Silness cũng ghi nhận giảm 9,1% sau 3 tháng và giảm 13,9% sau 6 tháng sử dụng [8]. Nghiên cứu này kết luận chiết xuất hạt sẻn có thể hỗ trợ nâng cao sức khỏe nướu và giảm tích tụ mảng bám, nhưng không kiểm chứng khả năng chữa khỏi các bệnh lý tủy răng gây đau cấp tính [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt sẻn chữa đau răng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngậm rễ hoặc hạt sẻn thấy hết đau buốt là bệnh sâu răng đã khỏi hoàn toàn. Đây là một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Đau răng thường xuất phát từ việc vi khuẩn tấn công làm sâu men răng, ngà răng, dẫn đến viêm tủy hoặc áp xe quanh chóp răng. Hoạt chất trong hạt sẻn nếu có tác dụng chỉ là làm tê liệt tạm thời dây thần kinh cảm giác hoặc giảm bớt phản ứng viêm bề mặt [1], [2].
Cấu trúc răng bị tổn thương hoặc ổ vi khuẩn sâu bên trong ống tủy không thể tự phục hồi chỉ nhờ việc ngậm thảo dược. Nếu chỉ ức chế triệu chứng đau mà không giải quyết nguyên nhân gốc rễ, tình trạng nhiễm trùng có thể lan rộng vào xương hàm, gây áp xe nghiêm trọng và dẫn đến nguy cơ mất răng vĩnh viễn.
Những ai cần thận trọng và cảnh báo độc tính
Các đánh giá tổng quan chỉ ra rằng những nghiên cứu chuyên sâu về độc tính học của cây hạt sẻn vẫn còn tương đối ít và cần được tiếp tục làm rõ trước khi ứng dụng vào y học lâm sàng [1]. Đáng chú ý, hoạt chất nitidine chloride chiết xuất từ hạt sẻn đã được ghi nhận là thể hiện độc tính nhất định đối với gan, thận và tim trong các thử nghiệm chuyên biệt [6].
Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái cây tươi để sắc uống với liều lượng lớn. Những đối tượng có cơ địa nhạy cảm, người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc có bệnh lý tim mạch cần hết sức cẩn trọng [6]. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, vì vậy nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng thử.
Cách ứng dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn tận dụng đặc tính kháng khuẩn và bảo vệ nướu của hạt sẻn, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm chăm sóc răng miệng đã qua chế biến, kiểm định như kem đánh răng chứa tỷ lệ chiết xuất chuẩn hóa (khoảng 2%) theo các khuyến nghị khoa học [8]. Việc chải răng đều đặn bằng các sản phẩm này giúp hỗ trợ ngăn ngừa mảng bám và duy trì sức khỏe của mô nướu [8].
Khi bị đau nhức răng cấp tính, giải pháp an toàn và chuẩn xác nhất là đến cơ sở nha khoa để bác sĩ thăm khám, xác định rõ nguyên nhân do sâu răng, viêm tủy hay mọc răng khôn. Trong trường hợp sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để hỗ trợ giảm đau tại nhà, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, tuyệt đối không lạm dụng thảo dược để thay thế các can thiệp y tế cần thiết.
Tóm lại, hạt sẻn là một dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng viêm và giảm đau đã được chứng minh qua các thử nghiệm trên động vật [1], [7], [2]. Tuy nhiên, do bằng chứng điều trị trên người còn rất hạn chế [1], người bệnh cần có cái nhìn khoa học, tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược thay thế chỉ định nha khoa để bảo vệ sức khỏe răng miệng dài lâu.
