Dó đất là một loài thực vật ký sinh quen thuộc trong y học cổ truyền dân gian. Thời gian gần đây, nhiều thông tin truyền miệng lan truyền rằng việc sử dụng củ dó đất có thể làm giảm đường huyết cấp tốc cho người bệnh tiểu đường. Thắc mắc này khiến không ít người tìm mua loại thảo mộc rừng này để đun sắc uống thay thuốc hạ đường huyết hàng ngày.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ khoa học thực nghiệm, hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh củ dó đất có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase hay hạ đường huyết trực tiếp. Các nghiên cứu hiện có về loài dó đất (Balanophora fungosa) mới chỉ tập trung vào việc ức chế enzyme tyrosinase liên quan đến việc sản sinh sắc tố da [1]. Những cơ chế can thiệp đường huyết bằng ức chế enzyme đường ruột chỉ mới được ghi nhận trên các nguồn nấm, tảo hoặc các loại thực vật khác [1, 2, 5].
Cơ chế kiểm soát đường huyết sau ăn qua enzyme alpha-glucosidase
Để hiểu rõ vì sao enzyme này được giới nghiên cứu săn lùng nhiều đến vậy, chúng ta cần xem xét quá trình tiêu hóa tinh bột. Enzyme alpha-glucosidase (EC 3.2.1.20) có vai trò xúc tác cho phản ứng thủy phân liên kết alpha-1,4-glucopyranoside trong các phân tử oligosaccharide và disaccharide [2]. Enzyme này nằm ở màng riềm bàn chải của các tế bào ruột non, chịu trách nhiệm xúc tác bước cuối cùng trong quá trình tiêu hóa carbohydrate phức tạp thành đường đơn [3].
Chính sự phân giải nhanh chóng này khiến đường đơn dễ dàng hấp thu qua thành ruột non vào máu, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết sau bữa ăn [1, 2]. Vì vậy, việc tìm ra các hợp chất có khả năng ức chế hoạt động của enzyme alpha-glucosidase được xem là một chiến lược điều trị hiệu quả nhằm làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate từ thức ăn tại ruột non [3]. Nhờ đó, lượng đường huyết sau ăn được kiểm soát ổn định hơn, giảm gánh nặng cho chuyển hóa của cơ thể [1, 2].
Chiến lược ức chế enzyme này đã được ứng dụng phổ biến trong điều trị dược lý đối với bệnh đái tháo đường típ 2 ở giai đoạn đầu [3]. Dù thuốc tân dược như acarbose đã được phát triển để ức chế enzyme này, các tác dụng phụ đi kèm vẫn thôi thúc các nhà nghiên cứu tìm kiếm nguồn ức chế tự nhiên an toàn và tiết kiệm chi phí hơn [3].
Thực nghiệm khoa học nói gì về củ dó đất?
Đối với loài củ dó đất (Balanophora fungosa), một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá chiết xuất của loài cây này nhưng hoàn toàn không khảo sát trên đích enzyme hạ đường huyết [1]. Thử nghiệm được thiết kế nhằm mục đích kiểm tra tác dụng ức chế sản sinh hắc tố melanin thông qua việc ức chế các enzyme tyrosinase, trypsin và tryptase [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết cồn 50% từ dó đất thể hiện hoạt tính ức chế enzyme tyrosinase từ nấm với giá trị IC50 đạt 15 microgam/mL [1]. Quá trình phân lập chiết đoạn hoạt tính đã thu được bốn hợp chất đã biết [1]. Trong đó, hai hợp chất là 1-O-(E)-caffeoyl-3-O-galloyl-4,6-(S)-HHDP-beta-d-glucopyranose và 1-O-(E)-caffeoyl-3,4,6-tri-O-galloyl-beta-d-glucopyranose thể hiện khả năng ngăn ngừa sự tích tụ sắc tố melanin trên mô hình nuôi cấy da người ba chiều [1].
Bên cạnh đó, hai hợp chất này cũng cho thấy hoạt tính ức chế đối với enzyme trypsin và tryptase [1]. Dữ liệu thực nghiệm của nghiên cứu năm 2011 này hoàn toàn chỉ hướng đến mục đích ứng dụng liên quan đến hắc sắc tố da người, hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ kiện nào đánh giá khả năng ức chế alpha-glucosidase của dịch chiết hay các hợp chất từ dó đất [1].
Bằng chứng ức chế alpha-glucosidase từ các nguồn sinh học khác
Trong khi dữ liệu trên củ dó đất còn thiếu vắng, nhiều nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên mô hình sống (in vivo) đã ghi nhận hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh mẽ từ các nguồn thực vật, nấm và tảo khác:
Nghiên cứu trên nấm: Một bài báo tổng quan công bố năm 2023 chỉ ra rằng nhiều chất chuyển hóa từ nấm thuộc các nhóm hóa học như xanthone, phenanthrene, terpenoid, coumarin, isocoumarin, naphthalene, piperazine và polyketide có khả năng ức chế alpha-glucosidase rõ rệt [2]. Một số chất trong số đó thậm chí có hoạt tính mạnh hơn gấp nhiều lần so với hoạt chất acarbose [2]. Cụ thể hơn, một nghiên cứu năm 2020 trên nấm nội sinh Alternaria destruens đã phân lập được hai phân đoạn AF1 và AF2 có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase [4]. Hai phân đoạn này còn cho thấy khả năng kháng khuẩn phổ rộng, phá vỡ màng sinh học và được chứng minh là không gây đột biến, không độc cho tế bào [4].
Nghiên cứu trên cây Aristolochia longa: Một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm các dịch chiết từ loài cây này ở dải nồng độ từ 0,5 đến 5 mg/mL [3]. Kết quả chỉ ra rằng ở nồng độ 1,5 mg/mL, phân đoạn ethyl acetate đạt mức ức chế enzyme alpha-glucosidase lên tới 76,56 ± 2,54%, đồng thời ức chế enzyme beta-galactosidase ở mức 12,70 ± 1,27% [3]. Ngược lại, phân đoạn methanolic chỉ cho thấy mức độ ức chế khiêm tốn với 21,94 ± 1,34% đối với alpha-glucosidase [3].
Nghiên cứu trên loài tảo nâu biển: Nghiên cứu thực nghiệm tiến hành từ năm 2017 đến năm 2019 trên sáu loài tảo nâu ở Vịnh Ba Tư cho thấy dịch chiết methanol 80% của loài Iyengaria stellata (IC50 = 0,33 ± 0,15 microgam/mL) và loài Colpomenia sinuosa (IC50 = 3,50 ± 0,75 microgam/mL) có khả năng ức chế alpha-glucosidase mạnh hơn đáng kể so với acarbose (IC50 = 160,15 ± 27,52 microgam/mL, p < 0,001) [5]. Thử nghiệm in vivo trên chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin cho thấy dịch chiết methanol 80% từ loài tảo Sirophysalis trinodis giúp giảm nồng độ đường huyết sau ăn so với nhóm đối chứng (p = 0,037) [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2012 trên tảo Eisenia bicyclis cũng phân lập được hai hợp chất phlorotannin là fucofuroeckol A và dioxinodehydroeckol, cả hai đều thể hiện cơ chế ức chế không cạnh tranh với alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 131,34 nmol/L và 93,33 nmol/L [6].
Nghiên cứu trên quả sơn thù du và lá cây Grewia optiva: Nghiên cứu năm 2021 phân lập các hợp chất secoiridoid từ quả Cornus officinalis ghi nhận hoạt tính ức chế alpha-glucosidase, kháng viêm và chống oxy hóa tiềm năng [7]. Tương tự, nghiên cứu trên lá cây Grewia optiva đã phân lập được hợp chất gnaphaffine A có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh gấp 7 lần so với acarbose (giá trị IC50 là 8,2 microgam/mL so với 57,8 microgam/mL của acarbose) và hoàn toàn không gây độc trên dòng tế bào cơ tim bình thường AC16 [8].
Hiểu lầm thường gặp về tác dụng của củ dó đất
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc gộp chung các loại thảo dược rừng có vị chát hoặc được y học dân gian sử dụng bồi bổ thành bài thuốc trị tiểu đường. Nhiều người lầm tưởng rằng dịch chiết củ dó đất đã được khoa học xác nhận khả năng làm hạ đường huyết tương đương thuốc Tây [1].
Trên thực tế, dữ liệu khoa học về dó đất (Balanophora fungosa) mới dừng ở mô hình ức chế enzyme da tyrosinase và chưa hề có nghiên cứu xác nhận khả năng ức chế men tiêu hóa carbohydrate [1]. Việc nhầm lẫn giữa tác dụng làm sáng da hoặc giảm hắc tố với hạ đường huyết là do thiếu kiểm chứng thông tin thực nghiệm khoa học [1]. Việc tự ý dùng dó đất với hy vọng đưa chỉ số đường huyết về mức ổn định hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học xác thực [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận các bài thuốc từ củ dó đất?
Người mắc bệnh đái tháo đường típ 1 và típ 2 tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ để chuyển sang dùng củ dó đất. Đái tháo đường là bệnh lý đặc trưng bởi lượng đường huyết tăng cao kéo dài, có thể dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không duy trì được mức kiểm soát đường huyết gần mức bình thường [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền về gan hoặc thận cần đặc biệt thận trọng. Do chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính chuyên sâu hay dữ liệu thử nghiệm an toàn trên người của củ dó đất cho mục đích hạ đường huyết, việc tự ý tiêu thụ các dạng sắc nước, ngâm rượu có thể gây ra những nguy cơ khó lường cho sức khỏe. Khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược mới nào, người bệnh phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế.
Áp dụng đúng cách trong chăm sóc sức khỏe hàng ngày
Hiện tại trích đoạn nghiên cứu không cung cấp liều lượng, cách sắc nấu hay công thức sử dụng cụ thể của củ dó đất đối với bệnh tiểu đường. Do đó, người tiêu dùng không nên tự ý định lượng hay chế biến loại củ này nhằm mục đích hạ đường huyết.
Thay vì dựa vào các bài thuốc chưa được kiểm chứng, việc kiểm soát đường huyết sau ăn cần dựa trên lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ điều trị. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế nạp quá nhiều carbohydrate hấp thu nhanh trong một bữa ăn, kết hợp tập luyện thể dục thường xuyên và uống đủ nước mỗi ngày. Nếu muốn bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi với thuốc điều trị tiểu đường hiện dùng [3].
Việc tìm kiếm hoạt chất hạ đường huyết từ các nguồn tự nhiên là hướng đi triển vọng trong y học [3]. Tuy nhiên, củ dó đất chưa được chứng minh khả năng ức chế alpha-glucosidase hay hỗ trợ điều trị đái tháo đường trong các tài liệu khoa học [1]. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
