Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Dương đào, hay còn được biết đến phổ biến với tên gọi kiwi, là loại trái cây nhiệt đới và cận nhiệt đới được ưa chuộng nhờ hương vị chua ngọt và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử sỏi đường tiết niệu, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, thường lo ngại khi sử dụng loại quả này. Mối băn khoăn lớn nhất là liệu hàm lượng oxalate tự nhiên trong quả có làm tăng nguy cơ tái phát sỏi thận hay không.
Chế độ ăn cho bệnh nhân sỏi thận thường được các bác sĩ khuyến cáo hạn chế natri, đạm động vật và thực phẩm chứa nhiều oxalate [1]. Do đó, việc hiểu rõ hàm lượng oxalate thực tế trong từng phần của quả dương đào giúp người bệnh đưa ra lựa chọn thực phẩm an toàn và hợp lý hơn.
Người bị sỏi thận có nên ăn dương đào không?
Người có tiền sử sỏi thận vẫn có thể ăn dương đào, nhưng cần chú ý đến liều lượng, loại giống và phần sử dụng của quả [2]. Dương đào không nằm trong nhóm thực phẩm có lượng oxalate cực cao đến mức phải kiêng khem tuyệt đối.
Trên thực tế, phần thịt quả chứa lượng oxalate từ thấp đến trung bình, trong khi phần lớn oxalate nằm ở vỏ và hạt [2]. Chế độ ăn giàu rau quả nói chung còn mang lại nhiều yếu tố bảo vệ giúp giảm nguy cơ tạo sỏi, bù trừ cho lượng oxalate hấp thụ [3]. Tuy vậy, những người có cơ địa tăng hấp thu oxalate qua đường ruột hoặc tiền sử tái phát sỏi canxi oxalat nhiều lần vẫn cần thận trọng [4].
Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat và vai trò của oxalate
Sỏi thận hình thành khi các khoáng chất trong nước tiểu bị cô đặc và kết tinh thành các tinh thể rắn [7, 8]. Sỏi canxi oxalat là dạng sỏi phổ biến nhất hiện nay, chiếm tỷ lệ lớn trong các ca bệnh sỏi đường tiết niệu [5]. Sự kết hợp giữa ion canxi và ion oxalate tự do trong đường tiết niệu dẫn đến hiện tượng kết tủa tinh thể canxi oxalat [1, 8].
Oxalate (dưới dạng axit oxalic) là một hợp chất tự nhiên có trong nhiều loài thực vật, thường liên kết với các khoáng chất như canxi và kali [6]. Tiêu thụ quá mức thực phẩm chứa oxalate có thể làm tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu (chứng tăng oxal niệu), từ đó thúc đẩy quá trình tạo sỏi [6]. Tuy nhiên, sự xuất hiện của sỏi không chỉ phụ thuộc vào oxalate mà còn bị chi phối bởi độ pH nước tiểu, thể tích dịch bài tiết và nồng độ các chất ức chế tạo sỏi tự nhiên như citrate [3, 8]. Citrate tạo phức với canxi trong nước tiểu, làm giảm nồng độ canxi tự do và ngăn chặn các tinh thể phát triển [3, 7].
Bằng chứng khoa học về hàm lượng oxalate trong dương đào
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành phân tích chi tiết hàm lượng oxalate trong các phần khác nhau của hai giống dương đào chín gồm kiwi xanh (Actinidia deliciosa L.) và kiwi vàng (Actinidia chinensis L.) [2]. Mẫu nghiên cứu được chia thành ba phần: thịt quả (chiếm 90,4% phần ăn được), vỏ (8,0%) và hạt (1,6%) [2]. Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng trao đổi ion (HPLC) để định lượng oxalate tổng số và oxalate hòa tan [2].
Kết quả cho thấy phần thịt quả của kiwi vàng chứa hàm lượng oxalate tổng số thấp hơn so với kiwi xanh (15,7 mg/100 g trọng lượng tươi so với 19,3 mg/100 g trọng lượng tươi) [2]. Tuy nhiên, lượng oxalate hòa tan trong thịt kiwi vàng lại cao hơn một chút so với kiwi xanh (8,5 mg/100 g tươi so với 7,6 mg/100 g tươi) [2]. Oxalate hòa tan là dạng dễ hấp thu vào máu và đào thải qua thận hơn, nên đây là chỉ số đáng lưu tâm đối với người bệnh sỏi thận [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt rất lớn giữa các bộ phận của quả: vỏ kiwi xanh chứa 36,9 mg/100 g oxalate không hòa tan, trong khi vỏ kiwi vàng chứa 43,6 mg/100 g [2]. Đáng chú ý nhất, hạt kiwi xanh chứa tới 106,7 mg/100 g và hạt kiwi vàng chứa 84,7 mg/100 g oxalate không hòa tan [2]. Phần lớn oxalate không hòa tan tồn tại dưới dạng tinh thể canxi oxalat hình kim (raphide), cũng là nguyên nhân gây cảm giác ngứa rát niêm mạc miệng khi ăn quả tươi [2]. Nghiên cứu này có giới hạn là chỉ phân tích hàm lượng hóa học trên mẫu quả thương mại, chưa theo dõi sự thay đổi sinh hóa nước tiểu thực tế trên người sau khi ăn [2].
Trái cây và nguy cơ sỏi thận: góc nhìn đa chiều
Mặc dù trái cây cung cấp oxalate, các dữ liệu dinh dưỡng tổng hợp cho thấy chế độ ăn giàu rau quả tươi nói chung lại liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi thận [3]. Nghiên cứu EPIC ghi nhận chế độ ăn nhiều trái cây tươi, chất xơ và magie giúp hạ thấp nguy cơ sỏi thận so với chế độ ăn nhiều thịt [3]. Nghiên cứu của Sorensen và cộng sự cũng chỉ ra rằng việc bổ sung chất xơ, trái cây và rau củ liên quan đến việc giảm nguy cơ sỏi thận mới ở phụ nữ mãn kinh, dù tác dụng này không rõ rệt ở những người đã có tiền sử sỏi [3].
Cơ chế bảo vệ của trái cây đến từ việc cung cấp nước, magie, kali và tạo môi trường kiềm giúp làm giảm tính axit của nước tiểu [3]. Đặc biệt, tiêu thụ trái cây làm tăng bài tiết citrate qua nước tiểu một cách mạnh mẽ, giúp trung hòa tác động tiêu cực của lượng oxalate hấp thụ [3]. Ngoài ra, phytate - một chất thường có trong thực vật - cũng được Curhan và cộng sự ghi nhận là có liên quan đến việc giảm nguy cơ tạo sỏi do khả năng ức chế tinh thể canxi oxalat phát triển [1, 3].
Một nghiên cứu năm 2024 trên mô hình chuột bị sỏi thận cho thấy chế độ ăn mô phỏng tải lượng kiềm từ hỗn hợp rau và trái cây giúp cải thiện nhiễm toan chuyển hóa nước tiểu, tăng bài tiết citrate, phục hồi bài tiết canxi, magie, kali, đồng thời giảm oxalate và bảo vệ cấu trúc mô thận khỏi lắng đọng tinh thể hoại tử [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm, cần thêm thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng hễ mắc sỏi thận là phải cắt bỏ hoàn toàn các loại trái cây có vị chua hoặc chứa oxalate như dương đào. Đây là quan điểm chưa chính xác vì chế độ ăn quá kiêng khem rau quả có thể làm mất đi nguồn citrate và kiềm tự nhiên cần thiết để bảo vệ đường tiết niệu [3]. Chế độ ăn chay hoặc giàu thực vật thậm chí ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi chỉ bằng một nửa so với người ăn nhiều thịt [3].
Một hiểu lầm khác là loại quả nào chứa oxalate cũng làm tăng tạo sỏi ở mức độ như nhau. Thực tế, oxalate chỉ là một trong nhiều yếu tố cấu thành nguy cơ; nồng độ canxi niệu, lượng nước tiểu và độ pH nước tiểu mới là những yếu tố tác động mạnh nhất đến sự kết tinh canxi oxalat [7, 8]. Thêm vào đó, dạng oxalate hòa tan mới là yếu tố dễ hấp thu qua đường tiêu hóa [2].
Ai nên thận trọng khi ăn dương đào?
Những người được chẩn đoán có hội chứng tăng hấp thu oxalate qua đường ruột hoặc nồng độ oxalate niệu cao kéo dài cần kiểm soát chặt chẽ lượng tiêu thụ [4]. Những trường hợp đã từng phẫu thuật hoặc tán sỏi canxi oxalat nhiều lần nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để cân đối khẩu phần [1].
Trẻ em mắc sỏi đường tiết niệu cũng là đối tượng cần lưu ý đặc biệt. Nghiên cứu trên 135 bệnh nhi mắc sỏi cho thấy canxi oxalat chiếm tới 73% các ca sỏi, trong đó oxal niệu, canxi niệu và tình trạng toan hóa nước tiểu có mối liên hệ mật thiết với cấu trúc sỏi [5]. Do thận của trẻ còn nhạy cảm, phụ huynh không nên cho trẻ ăn dồn dập lượng lớn thực phẩm chứa oxalate mà cần điều chỉnh theo hướng dẫn y tế [5].
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Để thưởng thức dương đào một cách an toàn mà không ảnh hưởng tiêu cực đến đường tiết niệu, người dùng có thể áp dụng các biện pháp sau:
Chọn giống quả và sơ chế đúng cách: Thịt quả kiwi vàng có tổng hàm lượng oxalate thấp hơn kiwi xanh [2]. Khi ăn, nên gọt bỏ hoàn toàn lớp vỏ ngoài vì vỏ chứa lượng lớn oxalate không hòa tan [2].
Kiểm soát khẩu phần: Tránh ăn quá nhiều cùng một lúc; chỉ nên tiêu thụ lượng vừa phải trong ngày rải đều cùng các bữa ăn.
Cung cấp đủ nước cho cơ thể: Bổ sung lượng dịch dồi dào là biện pháp dinh dưỡng cốt lõi và quan trọng nhất để điều trị cũng như phòng ngừa tiên phát sỏi tiết niệu, giúp làm loãng nồng độ khoáng chất trong nước tiểu [4].
Cân bằng dinh dưỡng: Bệnh nhân sỏi thận nên duy trì chế độ ăn giàu rau quả tự nhiên, giảm natri và đạm động vật, đồng thời cung cấp một lượng canxi vừa phải từ chế độ ăn để canxi liên kết với oxalate ngay trong ruột, ngăn cản hấp thu vào máu [2, 3]. Người có bệnh thận mạn tính hoặc sỏi thận phức tạp cần tham khảo bác sĩ điều trị trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.
Lời kết
Quả dương đào chứa một lượng oxalate nhất định tập trung chủ yếu ở vỏ và hạt, trong khi phần thịt quả có hàm lượng từ thấp đến trung bình [2]. Người có tiền sử sỏi canxi oxalat không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối mà có thể ăn phần thịt quả với lượng vừa phải, kết hợp gọt vỏ kỹ [2]. Điều quan trọng nhất vẫn là uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau quả đa dạng và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng dưới sự tư vấn của nhân viên y tế [2, 3, 7].
