Quả mâm xôi được nhiều người ưa chuộng nhờ hương vị thơm ngon và hàm lượng dinh dưỡng phong phú. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều loại quả này có thể mang lại những tác động bất lợi cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ tích tụ oxalat đối với hệ tiết niệu. Không ít người băn khoăn liệu bản thân có nằm trong nhóm cần hạn chế loại quả này hay không.
Những người có tiền sử sỏi thận, suy giảm bài tiết chất chuyển hóa hoặc có cơ địa nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng khi ăn nhiều quả mâm xôi. Hoạt chất oxalat tự nhiên dồi dào trong các loại quả thực vật khi vào cơ thể với số lượng lớn có thể làm gia tăng áp lực lọc của thận [1]. Nếu cơ thể không chuyển hóa hoặc đào thải kịp thời, nguy cơ lắng đọng tinh thể dẫn tới sỏi canxi oxalat sẽ tăng cao [2], [3]. Riêng với phản ứng nhạy cảm salicylate, hiện các tài liệu khoa học đối sánh chưa ghi nhận nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp để đưa ra kết luận cụ thể.
Quả mâm xôi và nguy cơ tích tụ oxalat đối với thận
Oxalat là một axit dicarboxylic hữu cơ thường gặp trong nhiều loại thực phẩm có nguồn gốc thực vật [1]. Khi chúng ta nạp thức ăn, oxalat được hấp thu vào máu qua đường tiêu hóa và thận chịu trách nhiệm chính trong việc bài tiết chất này ra khỏi cơ thể [3], [1]. Khi lượng tiêu thụ tăng vọt, lượng oxalat dư thừa trong nước tiểu sẽ tạo điều kiện cho hiện tượng tăng oxalat niệu [3].
Bệnh sỏi thận hiện đang là một tình trạng y khoa nghiêm trọng, ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu [3]. Trong các dạng sỏi tiết niệu, sỏi canxi oxalat chiếm tỷ lệ phổ biến nhất hiện nay [2], [3]. Khi nồng độ oxalat trong nước tiểu quá cao, chúng kết hợp với canxi tạo ra mầm tinh thể, gây tắc nghẽn đường tiểu, đau đớn dữ dội và tiểu ra máu [4], [3]. Do đó, việc tiêu thụ thực phẩm giàu oxalat mất kiểm soát là yếu tố nguy cơ đáng lưu tâm.
Cơ chế oxalat tác động và gây tổn thương tế bào thận
Quá trình hình thành sỏi không chỉ đơn thuần là sự kết tủa vật lý mà còn liên quan chặt chẽ đến các phản ứng sinh học tại biểu mô ống thận. Việc tiếp xúc với nồng độ oxalat cao kích hoạt enzym phospholipase A2 (PLA2), làm gia tăng hai phân tử tín hiệu lipid là axit arachidonic và lysophosphatidylcholine [5]. Hiện tượng này gây rối loạn chức năng ty thể, tạo ra các gốc oxy hóa tự do và làm giảm khả năng sống của tế bào [5].
Ngoài ra, oxalat còn làm biến đổi đặc tính màng tế bào, điều hòa tăng cyclooxygenase-2 và thúc đẩy thoái biến phân tử ức chế IkappaBalpha, từ đó kích hoạt phản ứng viêm tại thận [5]. Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng oxalat gây suy giảm thụ thể sigma-1 (S1R) tại màng liên kết ty thể - lưới nội chất, dẫn đến căng thẳng lưới nội chất và thúc đẩy tế bào biểu mô ống thận tự chết theo chương trình [6].
Cùng năm 2024, các nhà khoa học phát hiện oxalat thúc đẩy biểu hiện gen JPT2 thông qua quá trình huy động canxi [1]. Sự kích hoạt con đường tín hiệu JPT2/PI3K/AKT làm tăng độ bám dính của tinh thể vào tế bào và điều hòa chuyển hóa đại thực bào theo hướng viêm, trực tiếp đẩy nhanh quá trình khoáng hóa sỏi thận [1].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Cơ chế vận chuyển oxalat qua tế bào biểu mô thận đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Nghiên cứu công bố năm 1991 khảo sát sự hấp thu oxalat trên dịch huyền phù tế bào vỏ và tủy thận ở động vật đối chứng và động vật tạo sỏi [7]. Kết quả cho thấy sự hấp thu oxalat diễn ra theo thời gian, phụ thuộc độ pH ngoại bào (tăng khi môi trường axit pH 6.0 và giảm khi kiềm hóa pH 8.0) [7]. Đáng chú ý, ở động vật tạo sỏi, sự hấp thu oxalat giảm đáng kể ở tế bào vỏ thận nhưng lại tăng mạnh tại tế bào tủy thận, cho thấy sự thay đổi vận chuyển qua tế bào góp phần thúc đẩy hình thành sỏi canxi oxalat [7].
Để chẩn đoán các rối loạn chuyển hóa oxalat, một nghiên cứu đã tối ưu hóa kháng nguyên điều chế enzym oxalyl-CoA decarboxylase (OXC) có nguồn gốc từ vi khuẩn ruột Oxalobacter formigenes [2]. Thử nghiệm ELISA trên mẫu huyết thanh của 40 người khỏe mạnh và 6 bệnh nhân mắc chứng rối loạn liên quan đến oxalat xác định giá trị ngưỡng là 0.656750, đạt độ nhạy 97.5% và độ đặc hiệu 83.3% [2]. Sự thiếu hụt enzym chuyển hóa này khiến oxalat tích tụ nhiều, làm tăng nguy cơ sỏi thận [2].
Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành phân tích nước tiểu 24 giờ trên 13.155 bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi thận và 143 người không tạo sỏi [8]. Kết quả ghi nhận ở người bình thường, bài tiết oxalat cao đi kèm với sự bài tiết chất bảo vệ citrate tăng tương ứng ở mức 3.0 mmol citrate/creatinine trên mỗi đơn vị oxalat [8]. Trái lại, ở nhóm bệnh nhân tạo sỏi thận, mức tăng citrate bảo vệ chỉ đạt khiêm tốn 0.3 mmol citrate/creatinine, cho thấy sự suy giảm khả năng tự bảo vệ chống lại sỏi oxalat ở người bệnh [8].
Nghiên cứu năm 2021 trên 30 bệnh nhân sỏi canxi oxalat và 30 người khỏe mạnh cũng phát hiện hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng [4]. Các chi vi khuẩn Phascolarctobacterium và Faecalibacterium hỗ trợ tổng hợp axit béo chuỗi ngắn để giảm rủi ro tạo sỏi [4]. Đặc biệt, vi khuẩn Lactobacillus đóng góp tới 79% trong việc ngăn ngừa sỏi do tiêu thụ chế độ ăn giàu oxalat, và 3 chủng Lactobacillus phân lập từ phân người khỏe mạnh có khả năng phân hủy khoảng 50% axit oxalic trong mô hình mô phỏng đại tràng [4].
Ý nghĩa lâm sàng và giới hạn của các bằng chứng
Tổng hợp các bằng chứng cho thấy mối đe dọa từ sự tích lũy oxalat là hoàn toàn có thật và gây tổn thương tế bào thận rõ nét qua nhiều tầng cơ chế [3], [5]. Nắm bắt được các nguy cơ này giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về tính hai mặt của các loại thực phẩm thực vật giàu axit hữu cơ, từ đó chủ động phòng ngừa các biến chứng niệu học [1].
Dẫu vậy, cần lưu ý rằng đa phần các cơ chế viêm sâu, căng thẳng tế bào và huy động ion canxi qua thụ thể mới chỉ được khảo sát trên tế bào và mô hình động vật thí nghiệm [6], [1]. Việc chuyển giao liều lượng chính xác từ mô hình thí nghiệm sang ngưỡng dung nạp thực tế ở từng cá thể người cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn. Về phản ứng nhạy cảm salicylate, hiện chưa có dữ liệu đối sánh trực tiếp từ các nghiên cứu được cung cấp, do đó không thể đưa ra kết luận khẳng định.
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng quả mâm xôi
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng thực phẩm tự nhiên, giàu chất chống oxy hóa thì có thể ăn thoải mái mà không lo tác dụng phụ. Dù quả mâm xôi cung cấp nhiều vitamin, việc nạp một lượng quá lớn trong thời gian ngắn vẫn có thể đưa vào cơ thể lượng oxalat vượt ngưỡng xử lý của hệ tiết niệu [3], [1]. Thực phẩm lành mạnh chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi dùng ở mức độ điều độ.
Nhiều người cũng tin rằng hễ ăn quả chứa oxalat là chắc chắn sẽ bị sỏi thận. Thực tế, sự hình thành tinh thể phụ thuộc vào cân bằng bài tiết oxalat và citrate của thận, tình trạng đủ nước cũng như sức khỏe của hệ vi sinh đường ruột [4], [8]. Nếu hệ thống men tiêu hóa và vi khuẩn đường ruột như Lactobacillus hoạt động tốt, lượng lớn oxalat từ thức ăn có thể được phân giải trước khi kịp hấp thu vào cơ thể [2], [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là những người có tiền sử từng mắc sỏi thận canxi oxalat hoặc đang điều trị sỏi tiết niệu [4], [3]. Bệnh nhân tạo sỏi thường có khiếm khuyết trong mối liên kết bài tiết citrate bảo vệ khi oxalat tăng cao, khiến nước tiểu dễ rơi vào tình trạng bão hòa tinh thể [8]. Việc ăn nhiều quả mâm xôi có thể làm tăng lượng oxalat đào thải, dẫn tới nguy cơ tái phát bệnh [3].
Nhóm thứ hai là người suy giảm chức năng thận hoặc có các rối loạn liên quan đến chuyển hóa oxalat [2], [1]. Khi hoạt động bài tiết tại tế bào ống thận đã có tổn thương hoặc suy giảm các enzym phân hủy như OXC, sự lắng đọng tinh thể sẽ thúc đẩy nhanh quá trình viêm nhiễm và xơ hóa mô thận [2], [6].
Đối với những người có cơ địa nhạy cảm salicylate, do chưa có dữ liệu nghiên cứu đối chứng trực tiếp trong tài liệu hiện tại, nhóm này nên thận trọng theo dõi phản ứng của cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi dùng số lượng lớn quả mâm xôi.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống
Để tận hưởng lợi ích dinh dưỡng mà không gây hại cho thận, người tiêu dùng chỉ nên ăn quả mâm xôi với lượng vừa phải, tránh ăn liên tục dồn dập nhiều ngày. Việc phân bổ khẩu phần rải rác giúp thận có thời gian bài tiết oxalat hiệu quả, không bị quá tải đột ngột [3], [1].
Uống đủ nước mỗi ngày là biện pháp căn bản giúp làm loãng nồng độ oxalat trong nước tiểu, hạn chế nguy cơ kết tinh sỏi [4]. Đồng thời, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hỗ trợ hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh bằng các thực phẩm phù hợp sẽ góp phần tăng cường khả năng phân giải oxalat từ bữa ăn tự nhiên [4]. Đối với những người đang có bệnh lý sỏi thận, việc kiểm tra nước tiểu định kỳ và tham vấn bác sĩ điều trị là điều vô cùng cần thiết.
Quả mâm xôi là loại trái cây bổ dưỡng nhưng cần được tiêu thụ một cách chừng mực và hợp lý. Những người có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh lý bài tiết cần cẩn trọng để bảo vệ chức năng thận tối ưu. Xây dựng thực đơn đa dạng và lắng nghe tư vấn từ nhân viên y tế sẽ giúp bạn chăm sóc sức khỏe an toàn nhất.
