Cây sơn tuế (chi Cycas) từ lâu đã quen thuộc với người dân Việt Nam như một loại cây cảnh tạo dáng trong khuôn viên hoặc xuất hiện rải rác trong một số bài thuốc dân gian truyền miệng. Nhiều người thường tò mò thu hái hạt của loài cây này để ngâm rượu, sắc nước uống bồi bổ sức khỏe hoặc dùng ngoài da mà không lường trước được nguy cơ tiềm ẩn.
Thực tế y khoa cảnh báo rằng hạt cây sơn tuế chứa các hợp chất cực độc có khả năng hủy hoại gan và tổn thương hệ thần kinh trung ương kéo dài. Y văn quốc tế ghi nhận hạt cây này chứa độc tố cycasin (tiền chất của methylazoxymethanol - MAM) và beta-N-methylamino-L-alanine (BMAA), hai tác nhân liên quan trực tiếp đến thoái hóa tế bào não và phá hủy tế bào gan.
Bản chất các hợp chất độc hại trong hạt sơn tuế
Các loài thuộc chi Cycas chứa hỗn hợp hóa chất tự nhiên có độc tính sinh học cao. Trong đó, cycasin là một dạng glucoside chiếm nồng độ từ 2% đến 4% (w/v) trong hạt sơn tuế [1]. Khi đi vào môi trường axit của dạ dày hoặc dưới tác động của enzyme beta-glucosidase từ vi khuẩn đường ruột, thực vật hay động vật có vú, cycasin nhanh chóng bị thủy phân để giải phóng methylazoxymethanol (MAM) [1].
Bên cạnh cycasin, một hợp chất độc hại khác tồn tại trong hạt là beta-N-methylamino-L-alanine (BMAA) [2]. Đây là một axit amin phi protein được tổng hợp bởi vi khuẩn lam (cyanobacteria) sinh sống hoặc xâm nhập vào hạt cây chi Cycas [2]. Mặc dù nồng độ BMAA trong hạt đã qua xử lý thấp hơn cycasin khoảng 10 lần, hai độc chất này cùng tồn tại và tạo nên nguy cơ độc hại kép cho người sử dụng [3].
Độc chất sơn tuế đi vào cơ thể và phá hủy tế bào như thế nào?
Cơ chế hấp thu và gây độc của các chất này trong cơ thể diễn ra qua nhiều giai đoạn phức tạp. Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã làm rõ cách cycasin vượt qua hàng rào ruột non nhờ chất đồng vận chuyển Na+/glucose (SGLT1) tại màng bờ bàn chải ruột [4]. Kết quả thử nghiệm trên túi màng ruột thỏ và tế bào noãn ếch Xenopus laevis cho thấy cycasin cạnh tranh vận chuyển với D-glucose, từ đó cho phép độc tố này hoặc dẫn xuất aglycone dễ dàng vượt qua niêm mạc ruột vào máu và tiếp cận hàng rào máu não [4].
Sau khi giải phóng, MAM phân rã tự phát tạo ra formaldehyde cùng các ion methyladiazonium hoạt tính cao và các gốc tự do gốc carbon [1]. Đây là những tác nhân alkyl hóa mạnh, trực tiếp methyl hóa axit nucleic tại các vị trí O6-, N7- và C8 của phân tử guanine trên DNA, gây đứt gãy cấu trúc di truyền [1]. Hoạt tính của enzyme cytosolic beta-glucosidase ở não bộ loài gặm nhấm cao gấp khoảng 500 lần so với các cơ quan khác, bao gồm cả gan, khiến cycasin khi lọt vào mô thần kinh sẽ nhanh chóng biến đổi thành MAM gây độc trực tiếp [1].
Song song đó, BMAA tác động lên các thụ thể glutamate dạng ionotropic và metabotropic [2]. Đây là một axit amin kích thích thần kinh (excitotoxic), gây quá tải tín hiệu và hủy hoại tế bào thần kinh cấp tính [2]. Một giả thuyết khác chỉ ra rằng BMAA có thể tích hợp nhầm vào chuỗi protein của cơ thể, làm sai lệch cấu trúc và khiến protein bị mất chức năng, tích tụ gây độc thần kinh kéo dài [2].
Bằng chứng y khoa về mối liên hệ với bệnh thoái hóa thần kinh
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ hạt sơn tuế và hội chứng thoái hóa thần kinh kinh điển (ALS/PDC - xơ cứng cột bên teo cơ/hội chứng sa sút trí tuệ Parkinson) đã được giới khoa học điều tra trong nhiều thập kỷ tại các quần đảo Tây Thái Bình Dương như đảo Guam, bán đảo Kii (Nhật Bản) và New Guinea [5]. Tại đảo Guam, bột hạt sơn tuế từng là nguồn lương thực truyền thống của người bản địa Chamorro, trong khi tại bán đảo Kii, hạt khô của loài Cycas revoluta từng được dùng làm thuốc bổ cho trẻ nhỏ [5], [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận rằng tỷ lệ mắc bệnh ALS/PDC tại Guam suy giảm mạnh mẽ cùng thời điểm người dân dần từ bỏ thói quen dùng hạt sơn tuế làm thức ăn [5]. Dữ liệu cho thấy sở thích ăn thực phẩm chế biến từ hạt sơn tuế ở lứa tuổi thanh thiếu niên làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ, suy giảm nhận thức nhẹ và hội chứng Parkinson sau này [5]. Thậm chí, việc sử dụng cùi hạt sơn tuế làm thuốc đắp ngoài vết thương hở tại Papua cũng liên quan đến sự khởi phát của bệnh [5].
Khi so sánh giữa hai độc tố, nghiên cứu năm 2018 khẳng định bệnh lý thần kinh liên quan đến cây sơn tuế có mối tương quan chặt chẽ hơn với cycasin - độc tố thần kinh chính của loài hạt trần này, so với BMAA [6]. Một phân tích năm 2019 về mối liên hệ dịch tễ học tại các khu vực bầu cử khác nhau ở Guam cũng chỉ ra rằng nồng độ cycasin trong bột hạt sơn tuế tương quan thuận rõ rệt với tỷ lệ mắc ALS/PDC, trong khi các yếu tố môi trường khác không cho thấy sự tương quan có ý nghĩa [3].
Thử nghiệm tiêm MAM dưới da vùng vai ở chuột sơ sinh của nhóm nghiên cứu Kisby và cộng sự (2005) cho thấy sự mất tổ chức của các tế bào thần kinh tại tiểu não kèm theo đứt gãy sợi DNA và thay đổi biểu hiện của hàng loạt gen điều hòa chức năng thần kinh trung ương [3]. Nghiên cứu trên chuột trưởng thành tiếp tục chỉ ra tổn thương DNA kéo dài từ giai đoạn non nớt có thể kích hoạt quá trình thoái hóa thần kinh muộn ở tuổi trưởng thành [3].
Nguy cơ tổn thương gan do độc tố trong hạt sơn tuế
Không chỉ tàn phá hệ thần kinh, hạt sơn tuế còn là mối đe dọa nghiêm trọng đối với gan. Thử nghiệm trên chuột trưởng thành cho thấy việc phơi nhiễm với chất chuyển hóa MAM tạo ra đáp ứng biểu hiện gen rất mạnh tại mô gan [3]. Các nhà khoa học lý giải sự khác biệt này do gan là cơ quan có các tế bào phân chia nhanh chóng, dễ bị tổn thương DNA và biến đổi tín hiệu liên quan đến ung thư khi tiếp xúc với độc chất gây độc gen [3].
Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế BMAA gây tổn thương gan trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột) [7]. Nghiên cứu xác nhận BMAA kích thích hình thành quá mức các bẫy ngoại bào của bạch cầu trung tính (Neutrophil Extracellular Traps - NETs) trong gan thông qua việc điều hòa các con đường truyền tín hiệu ERK/p38 và cGAS/STING [7]. Sự xuất hiện ồ ạt của NETs làm trầm trọng thêm tình trạng stress oxy hóa và giải phóng ồ ạt các yếu tố gây viêm tại mô gan chuột, dẫn đến tổn thương hoại tử nhu mô [7].
Lợi ích giả định và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian trước đây, hạt sơn tuế từng được sử dụng làm thuốc bổ phế, hạ sốt, bồi bổ hoặc giã đắp vết thương ngoài da [5], [1]. Tuy nhiên, các lợi ích điều trị này hoàn toàn dựa vào truyền miệng và thói quen lịch sử, chưa hề có nghiên cứu lâm sàng hiện đại nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị bệnh của loài cây này.
Ngược lại, mọi bằng chứng độc lý học đều chỉ ra rằng độc chất trong hạt sơn tuế có thời gian ủ bệnh rất dài. Một người có thể tiếp xúc với độc tố khi còn trẻ nhưng triệu chứng thoái hóa thần kinh hay tổn thương nội tạng chỉ phát tác sau hàng chục năm [3], [5]. Hơn nữa, việc sơ chế hạt bằng cách ngâm rửa qua nước để loại bỏ độc tố không thể loại bỏ hoàn toàn các phân tử BMAA hay cycasin đã liên kết sâu trong cấu trúc hạt [2]. Các nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh chi tiết đến nay phần lớn được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột, thỏ) và nuôi cấy tế bào, nhưng các khảo sát dịch tễ học thực địa trên người đã đủ sức nặng để khẳng định độc tính không thể xem nhẹ của loại hạt này [3], [7], [4], [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc sử dụng hạt sơn tuế
Nhiều người lầm tưởng rằng cây trồng trong vườn nhà hoặc dùng trong đông y đều lành tính, không chứa độc tố nguy hiểm. Một số người cho rằng chỉ cần phơi khô, sao vàng hoặc ngâm rượu là có thể khử hết độc tính của hạt sơn tuế.
Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Cấu trúc glucoside của cycasin chỉ bị thủy phân để sinh ra MAM - chất thậm chí còn có độc tính alkyl hóa mạnh hơn, dễ gây đột biến DNA [1]. Rượu hay nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể vô hiệu hóa hoàn toàn các độc chất này [3], [2]. Tại một số vùng ở châu Á và châu Phi, các bộ phận của cây sơn tuế từng được dùng làm thuốc gây nôn mửa hoặc chế phẩm độc lực cao, cho thấy kinh nghiệm dân gian cũng từng ghi nhận độc tính chết người của chúng [1].
Ai cần tuyệt đối tránh xa hạt sơn tuế?
Mọi đối tượng đều không nên tiêu thụ hạt sơn tuế dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, một số nhóm đặc biệt nhạy cảm cần cảnh giác cao độ:
Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng mô thần kinh đang phát triển rất nhạy cảm với MAM, việc tiếp xúc sớm có thể để lại di chứng đứt gãy DNA vĩnh viễn gây thoái hóa não về sau [3], [5].
Người có bệnh lý gan, suy giảm chức năng gan: Độc tố MAM và BMAA trực tiếp gây stress oxy hóa, kích hoạt viêm gan và làm suy giảm chức năng gan nhanh chóng [3], [7].
Người cao tuổi hoặc người có nguy cơ thoái hóa thần kinh: BMAA tác động lên các thụ thể glutamate kích thích thần kinh, làm gia tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và các bệnh lý như Parkinson hay sa sút trí tuệ [2], [5].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng vì các hợp chất gây độc gen có thể đi qua nhau thai hoặc sữa mẹ, đe dọa sự phát triển não bộ của thai nhi và trẻ sơ sinh [3], [1].
Cách ứng xử an toàn trong thực tế đời sống
Để phòng tránh các nguy cơ ngộ độc đáng tiếc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
Không tự ý thu hái: Không hái hạt, quả hay bất kỳ bộ phận nào của cây sơn tuế cảnh để ăn sống, luộc, nấu chè hay sắc thuốc uống.
Cẩn thận với cây cảnh trong nhà: Khi trồng sơn tuế làm cảnh, cần cắt tỉa các buồng hạt khi chúng bắt đầu hình thành nếu gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi, nhằm tránh việc nuốt nhầm.
Không dùng đắp vết thương: Tuyệt đối không giã nát cùi hạt hoặc lá cây sơn tuế để đắp lên các vết thương hở ngoài da, vì độc tố có thể thẩm thấu qua mao mạch vào máu [5].
Xử lý khi nghi ngờ ngộ độc: Nếu chẳng may ăn phải hạt sơn tuế hoặc xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa, nôn mửa, co giật hoặc suy nhược thần kinh sau khi tiếp xúc, cần nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu thực vật đã sử dụng để bác sĩ có hướng xử trí giải độc kịp thời. Nếu có bất kỳ vấn đề bệnh lý nào, luôn luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý áp dụng các phương pháp dân gian.
Tóm lại, hạt cây sơn tuế là nguồn chứa các độc tố nguy hiểm như cycasin và BMAA, có khả năng gây đột biến gen, hủy hoại gan và khởi phát các bệnh thoái hóa thần kinh không thể phục hồi. Việc loại bỏ hoàn toàn thói quen tiêu dùng loại hạt này làm thực phẩm hay thuốc uống là biện pháp bảo vệ sức khỏe thiết yếu nhất. Hãy luôn lựa chọn những dược liệu và thực phẩm an toàn đã được Bộ Y tế cùng khoa học thực chứng kiểm nghiệm.