Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý e ngại phẫu thuật, tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng "đánh tan sỏi to" mà không cần can thiệp dao kéo. Thạch vĩ là một trong những vị thuốc thường được truyền tai nhau về công dụng bài sỏi thần kỳ này. Tuy nhiên, liệu một loại thảo mộc có thực sự làm tan biến những viên sỏi kích thước lớn như lời đồn?
Thực tế y học cho thấy, không có loại thảo dược nào có khả năng "làm tan" hoàn toàn các khối sỏi thận lớn hay sỏi san hô. Việc sỏi có thể tự đào thải ra ngoài hay không phụ thuộc rất lớn vào kích thước và vị trí của chúng trong hệ tiết niệu. Việc tự ý dùng thảo mộc để mong sỏi to biến mất có thể dẫn đến sự chậm trễ nguy hiểm trong điều trị ngoại khoa.
Thực hư về thảo dược bài sỏi và thạch vĩ
Trong dân gian, thạch vĩ (một loài dương xỉ) thường được sử dụng trong các bài thuốc lợi tiểu, hỗ trợ bài sỏi đường tiết niệu. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay chưa có dữ liệu xác nhận thạch vĩ có hoạt chất đặc hiệu giúp "đánh tan" được các khối sỏi kích thước lớn đã hình thành trong thận.
Cơ chế chính của các thảo dược lợi tiểu chủ yếu là tăng lượng nước tiểu và hỗ trợ sự co bóp nhẹ của cơ trơn niệu quản, qua đó giúp tống xuất những viên sỏi rất nhỏ. Khi viên sỏi có kích thước vượt quá đường kính tự nhiên của niệu quản, không một loại nước sắc thảo mộc nào có thể làm tiêu biến khối tinh thể khoáng chất cứng này.
Nghiên cứu về các bài thuốc thảo dược hỗ trợ đường tiết niệu cho thấy hiệu quả đào thải phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước hạt sỏi. Một nghiên cứu công bố năm 1983 trên 30 bệnh nhân với 37 viên sỏi tiết niệu đã đánh giá hiệu quả bài xuất sỏi tự nhiên khi dùng hai bài thuốc đông y Choreito (5 g/ngày) và Shakuyakukanzoto (5 g/ngày) [1]. Kết quả cho thấy trong vòng 2 tháng, 91% số sỏi nhỏ (kích thước 5 x 5 mm trở xuống) được tống xuất ra ngoài [1]. Tuy nhiên, với sỏi kích thước trung bình (từ 6 x 10 mm trở xuống), tỷ lệ đào thải thành công giảm mạnh xuống chỉ còn 33% [1]. Các tác giả ghi nhận kết quả này tương đương với các phương pháp điều trị bảo tồn thông thường khác [1].
Giới hạn kích thước sỏi có thể tống xuất tự nhiên
Kích thước là yếu tố quyết định hàng đầu xem sỏi có thể tự trôi ra ngoài được hay không. Theo các dữ liệu y khoa, khả năng đào thải tự nhiên của sỏi niệu quản liên quan trực tiếp đến cả vị trí (đoạn trên, đoạn giữa, đoạn dưới niệu quản) và kích thước của sỏi [2]. Sỏi niệu quản thường khởi đầu nhỏ nhưng có thể tăng dần kích thước do sự tắc nghẽn, lắng đọng thêm tinh thể hoặc do tắc nghẽn đoạn niệu quản phía dưới [2].
Khi sỏi phát triển đến kích thước từ 3 mm trở lên, chúng đã có thể gây tắc nghẽn niệu quản - nguyên nhân chính dẫn đến các triệu chứng lâm sàng như cơn đau quặn thận [2]. Báo cáo lâm sàng ghi nhận khoảng 80% sỏi tiết niệu có thành phần là canxi oxalat hoặc canxi photphat, phần còn lại là sỏi struvite, sỏi axit uric hoặc cystine [2]. Các khối sỏi cứng này khi đạt kích thước lớn sẽ bị mắc kẹt cơ học.
Trong phẫu thuật can thiệp lấy sỏi, các bác sĩ cũng phân loại can thiệp rất rõ ràng dựa trên kích cỡ sỏi. Một báo cáo can thiệp sỏi trên thận hiến năm 2017 chỉ ra rằng các viên sỏi nhỏ không gây tắc nghẽn có đường kính dưới 6 mm có thể được gắp trực tiếp qua nội soi niệu quản mềm, trong khi sỏi kích thước trung bình từ trên 6 mm đến dưới 1 cm phải cần đến tán sỏi bằng laser holmium [3]. Với sỏi lớn hoặc sỏi san hô, việc loại bỏ đòi hỏi phải mở bể thận, nội soi thận và tán sỏi chuyên sâu [3]. Một khối sỏi trên 1 cm hoàn toàn không thể tự trôi lọt qua đường niệu quản hẹp mà không cần can thiệp vỡ vụn.
Yếu tố thúc đẩy sỏi lớn dần trong thận
Sỏi thận không đứng yên mà liên tục phát triển nếu các rối loạn chuyển hóa không được kiểm soát. Một nghiên cứu năm 1994 theo dõi sự phát triển của sỏi trên 136 quả thận trong hơn 6 tháng ghi nhận nhiều yếu tố thúc đẩy tăng kích thước sỏi [4]. Trong số này, có 36 trường hợp sỏi canxi oxalat, 54 trường hợp sỏi hỗn hợp canxi oxalat và canxi photphat, 3 trường hợp sỏi canxi oxalat và axit uric, cùng 43 trường hợp chưa rõ thành phần (nghiên cứu đã loại trừ sỏi axit uric thuần, cystine và sỏi nhiễm trùng) [4].
Kết quả nghiên cứu này cho thấy tốc độ phát triển của sỏi ở nam giới nhanh hơn ở nữ giới [4]. Sỏi nằm ở vùng bể thận có tốc độ phát triển nhanh hơn sỏi nằm ở các đài thận [4]. Khi phân loại bệnh nhân theo tốc độ tăng trưởng (nhóm tăng trên 10%/năm) hoặc thể tích tăng trưởng (nhóm tăng trên 0,005 cm3/năm), mức độ bài tiết canxi niệu ở nhóm sỏi phát triển cao hơn rõ rệt [4]. Ngược lại, tỷ lệ magie/canxi trong nước tiểu ở nhóm sỏi phát triển lại thấp hơn nhóm sỏi không phát triển [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận sỏi đường tiết niệu ảnh hưởng đến khoảng 12% dân số trong suốt cuộc đời và tỷ lệ nam giới mắc bệnh cao gấp đôi nữ giới [5]. Sự khác biệt này được giải thích là do hormone androgen ở nam giới làm tăng bài tiết oxalat và tăng lắng đọng canxi oxalat tại thận, trong khi estrogen ở nữ giới làm giảm bài tiết oxalat [5]. Khối lượng cơ bắp lớn hơn ở nam giới cũng tạo ra nhiều chất thải chuyển hóa hơn, cùng với cấu tạo đường tiết niệu phức tạp hơn [5]. Tình trạng nước tiểu có nồng độ axit cao (pH thấp) cũng là yếu tố thúc đẩy sỏi axit uric ở nam giới [5].
Về mặt kiểm soát chuyển hóa, một số nghiên cứu điều trị nội khoa chuyên biệt cho thấy khả năng kiểm soát bài tiết chất tạo sỏi. Một nghiên cứu năm 1988 dùng pyridoxine (vitamin B6) liều cao từ 250 đến 500 mg mỗi ngày cho 12 bệnh nhân bị sỏi canxi oxalat tái phát kèm tăng oxalat niệu vô căn [6]. Liệu pháp này đã giúp giảm bài tiết oxalat niệu có ý nghĩa thống kê trong thời gian theo dõi lên tới 18 tháng [6]. Trong giai đoạn này, 8 bệnh nhân không còn dấu hiệu sỏi hoạt động, 3 bệnh nhân sỏi cũ chỉ tăng nhẹ kích thước và 1 bệnh nhân hình thành sỏi mới [6]. Tuy vậy, đây là can thiệp kiểm soát nồng độ sinh hóa ở người tăng oxalat niệu, hoàn toàn không phải là giải pháp làm tan sỏi cơ học.
Nguy cơ tiềm ẩn khi trì hoãn can thiệp ngoại khoa
Nhiều người vì tin vào các bài thuốc "đánh tan sỏi" đã âm thầm chịu đựng cơn đau hoặc không tái khám định kỳ, dẫn đến sỏi phát triển quá mức gây biến chứng nặng nề. Sự tắc nghẽn kéo dài của sỏi ở niệu quản dẫn đến giãn thận ứ nước và làm suy giảm chức năng thận [2].
Nghiêm trọng hơn, sự bế tắc dòng tiểu kết hợp với nhiễm trùng có thể dẫn đến ứ mủ thận (pyonephrosis). Một nghiên cứu lâm sàng trên chuỗi 40 ca bệnh ứ mủ thận ghi nhận đỉnh điểm mắc bệnh ở độ tuổi 50-59, với 32 nữ và 8 nam [7]. Triệu chứng thường gặp nhất là đau vùng hông lưng, 48% có triệu chứng đường tiểu dưới và 58% có khối u vùng thận sờ thấy được [7]. Phim chụp X-quang bụng cho thấy sỏi đường tiết niệu xuất hiện ở 60% các trường hợp ứ mủ thận này [7].
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bệnh càng diễn tiến kéo dài thì tỷ lệ phát hiện sỏi càng cao, đường bờ cơ thắt lưng chậu và bóng thận càng mờ, đồng thời chức năng thận càng suy giảm nghiêm trọng [7]. Hậu quả của việc trì hoãn điều trị sỏi gây tắc nghẽn có thể chuyển từ thận ứ nước nhiễm trùng sang viêm đài bể thận xơ teo hạt vàng (xanthogranulomatous pyelonephritis) và mất hoàn toàn chức năng quả thận [7]. Thậm chí có những trường hợp sỏi niệu quản khổng lồ dài tới 14 cm, nặng 106 g do không được can thiệp kịp thời gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ tiết niệu [2].
Can thiệp ngoại khoa: Giải pháp thực tế cho sỏi phức tạp
Khi sỏi đã có kích thước lớn hoặc nằm ở những vị trí giải phẫu đặc biệt, can thiệp ngoại khoa chuyên khoa tiết niệu là chỉ định bắt buộc để bảo tồn chức năng thận. Không một bài thuốc thảo dược nào có thể giải quyết được các khối sỏi này.
Chẳng hạn, đối với những bệnh nhân có dị tật thận móng ngựa bị sỏi tiết niệu, việc điều trị đòi hỏi kỹ thuật tán sỏi qua da rất phức tạp. Một nghiên cứu năm 2008 trên 8 bệnh nhân (với 9 quả thận móng ngựa có sỏi) có kích thước sỏi trung bình là 21 mm (dao động từ 12 đến 45 mm) được điều trị bằng phẫu thuật tán sỏi qua da [8]. Kết quả sạch sỏi đạt 75% khi xuất viện và nâng lên 87,5% sau 3 tháng theo dõi [8]. Quá trình phẫu thuật cũng có những rủi ro nhất định như chảy máu cần truyền máu (xảy ra ở 2 bệnh nhân) hoặc chấn thương màng phổi (1 bệnh nhân) nhưng đều được xử trí an toàn [8].
Điều này chứng minh rằng với các viên sỏi trên 10-20 mm, phương pháp y học hiện đại như nội soi tán sỏi qua da, tán sỏi laser mới là giải pháp thực tế để loại bỏ khối tắc nghẽn [3] [8]. Trì hoãn các can thiệp này bằng cách tự uống thạch vĩ chỉ làm sỏi tích tụ thêm tinh thể và tăng nguy cơ biến chứng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người bệnh có các dấu hiệu hoặc tình trạng sau đây tuyệt đối không được tự ý trì hoãn phẫu thuật để dùng thảo dược tại nhà:
- Người có kích thước sỏi lớn hơn 6 mm hoặc sỏi đã gây tắc nghẽn niệu quản [3] [2].
- Người có cơn đau quặn thận dồn dập, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau vùng thắt lưng dữ dội [7] [2].
- Bệnh nhân có dấu hiệu nhiễm trùng tiết niệu: sốt, nước tiểu đục có mủ, thiếu máu, tốc độ máu lắng tăng cao [7].
- Người có bất thường giải phẫu hệ tiết niệu như thận móng ngựa hoặc hẹp niệu quản [3] [8].
- Nam giới có nồng độ canxi niệu cao hoặc tiền sử sỏi phát triển nhanh trên 10% mỗi năm [4] [5].
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn và hiệu quả của dược liệu thạch vĩ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Nhóm đối tượng này khi phát hiện sỏi cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Thảo dược như thạch vĩ chỉ nên được nhìn nhận như một biện pháp hỗ trợ lợi tiểu nhẹ trong các trường hợp sỏi cặn nhỏ li ti (dưới 5 mm) khi đường tiết niệu hoàn toàn thông thoáng, không bị ứ nước hay viêm nhiễm [1]. Việc sử dụng thảo dược cần có sự tư vấn của thầy thuốc y học cổ truyền uy tín, không dùng các bài thuốc trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Người bệnh cần chủ động uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ lưu thông dòng tiểu và làm giảm nồng độ các chất hòa tan gây sỏi. Cần đi khám chuyên khoa Tiết niệu định kỳ, thực hiện siêu âm ổ bụng hoặc chụp X-quang, cắt lớp vi tính theo chỉ định để theo dõi chính xác kích thước và thể tích viên sỏi [4] [3].
Tóm lại, thạch vĩ hay bất kỳ loại thảo mộc nào đều không thể thay thế cho các can thiệp ngoại khoa khi sỏi thận đã phát triển đến kích thước lớn. Hiểu đúng giới hạn của việc đào thải sỏi tự nhiên giúp người bệnh tránh được những biến chứng nặng nề như ứ mủ thận hay suy giảm chức năng thận không thể phục hồi. Luôn thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn phương án điều trị an toàn và phù hợp nhất.