Nhiều người có thói quen đun các loại thảo dược dân gian uống thay toàn bộ nước lọc mỗi ngày để thanh nhiệt, giải độc. Trong số đó, cây xạ vàng được truyền tai là vị thuốc quý giúp bồi bổ cơ thể, mát gan và tăng cường chức năng thận. Thói quen sử dụng này xuất phát từ tâm lý tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại nên uống càng nhiều càng tốt.
Tuy nhiên, việc uống nước thảo dược liên tục thay thế nước lọc hàng ngày không hề mang lại tác dụng bổ thận như nhiều người lầm tưởng, mà ngược lại có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên thận và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cơ quan bài tiết. Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học cụ thể nào khẳng định tính an toàn và hiệu quả của riêng cây xạ vàng; các bằng chứng y khoa hiện có cảnh báo nguy cơ độc tính đối với thận khi lạm dụng các loại trà và dược liệu thảo mộc không rõ nguồn gốc hoặc dùng sai cách.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc thay nước lọc
Nhiều người lầm tưởng rằng nước thảo mộc cứ uống vào thấy đi tiểu nhiều tức là thận đang được làm việc tốt và độc tố đang được tống ra ngoài. Trên thực tế, hiện tượng đi tiểu liên tục phản ánh sự bài tiết thụ động do các hợp chất kích thích phản ứng lợi tiểu, thậm chí là dấu hiệu thận đang quá tải đào thải các hợp chất ngoại lai. Khi một loại nước thảo dược được uống với lượng lớn kéo dài, các chất điện giải cần thiết có thể bị thất thoát ra ngoài.
Tâm lý thảo dược "tự nhiên luôn lành tính" cũng khiến người dùng lơ là về liều lượng và thời gian sử dụng. Nước lọc tự nhiên đóng vai trò thiết yếu duy trì môi trường nội môi và áp suất thẩm thấu bình thường của cơ thể. Thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước thảo mộc đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể hàng loạt hoạt chất sinh học phức tạp mà gan và thận phải liên tục xử lý, loại bỏ.
Cơ chế tác động lên chức năng lọc và điện giải của thận
Khoảng 20% các ca tổn thương thận cấp tính có nguyên nhân bắt nguồn từ các hợp chất ngoại lai đưa từ ngoài vào cơ thể [1]. Dược tính thảo dược có thể gây hại cho thận qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm độc tính trực tiếp lên tế bào ống thận hoặc gây phản ứng miễn dịch dẫn đến viêm thận kẽ [1]. Trong tình trạng viêm thận kẽ cấp do thảo dược, biểu mô ống thận là đích tấn công chủ yếu và quá trình tổn thương này có thể tiến triển âm thầm thành bệnh thận mạn tính [1].
Đáng chú ý, các tổn thương thận do thảo dược còn bao gồm bệnh thận oxalate, gây lắng đọng tinh thể trong nhu mô thận và hủy hoại dần khả năng lọc [2]. Khi lạm dụng nước thảo mộc nhuận tràng hoặc lợi tiểu trong thời gian dài, cơ thể có nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng qua đường tiêu hóa hoặc đường tiểu [3]. Một số dẫn xuất thảo dược có thể tích tụ trong mô thận, gây toan hóa ống thận gần đi kèm tình trạng đa niệu đề kháng với hormone chống bài niệu vasopressin [3]. Thêm vào đó, nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc kim loại nặng trong các sản phẩm thảo mộc trôi nổi cũng là mối đe dọa trực tiếp làm suy giảm chức năng lọc của cầu thận [3].
Bằng chứng y khoa: Các báo cáo về tổn thương cơ quan do thảo dược
Để hiểu rõ hơn về nguy cơ, các nghiên cứu và ghi nhận lâm sàng đã chỉ ra nhiều hệ lụy từ việc lạm dụng trà thảo mộc:
Năm 2023, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp suy đa cơ quan nghiêm trọng bao gồm suy tủy xương, rối loạn chức năng gan và suy thận cấp do uống trà thảo mộc hỗn hợp [1]. Khi theo dõi ở tháng thứ 4, bệnh nhân không có đái máu hay protein niệu nhưng creatinine huyết thanh vẫn ở mức 2,45 mg/dl và urê là 62 mg/dl; phải mất tới một năm, mức creatinine huyết thanh mới phục hồi về 1,18 mg/dl [1]. Trong khi tủy xương và chức năng gan cải thiện nhanh chóng, rối loạn chức năng thận lại kéo dài dai dẳng [1]. Báo cáo cũng trích dẫn phân tích hệ thống của Lee và cộng sự cho thấy tỷ lệ biến cố bất lợi liên quan đến thảo dược là 3,1%, trong đó triệu chứng tiêu hóa chiếm 44,3% và triệu chứng thần kinh chiếm 17,3% [1].
Năm 2005, một báo cáo ca bệnh khác mô tả một phụ nữ 52 tuổi bị suy gan cấp kèm suy giảm chức năng thận cần điều trị hồi sức tích cực sau khi uống mỗi ngày một lít trà thảo mộc đun từ 70g quả senna khô liên tục trong hơn 3 năm [3]. Tình trạng suy gan nghiêm trọng với chỉ số INR lớn hơn 7 và xuất hiện bệnh não gan [3]. Suy giảm chức năng thận ở bệnh nhân này biểu hiện dưới dạng toan hóa ống thận gần và đa niệu rõ rệt đề kháng với vasopressin; xét nghiệm cũng bất ngờ tìm thấy lượng lớn cadimi trong nước tiểu, gợi ý nguy cơ nhiễm độc kim loại từ thảo dược [3].
Năm 2025, một chuỗi ca bệnh gồm 4 bệnh nhân bị tổn thương thận liên quan đến sử dụng thuốc thảo dược được công bố [2]. Đáng chú ý, bệnh thận oxalate nổi lên như một tổn thương chiếm ưu thế qua sinh thiết thận [2]. Việc nhận diện kịp thời và ngừng sử dụng loại thảo mộc gây hại kết hợp với can thiệp điều trị như dùng corticosteroid đã giúp bệnh nhân đạt được kết quả hồi phục thuận lợi [2].
Năm 2004, một nghiên cứu tổng quan về độc tính thận do axit aristolochic (AA) và các loại thảo dược chứa chất này chỉ ra rằng tổn thương tập trung chủ yếu ở ống thận, trong khi cầu thận không có thay đổi mô học rõ rệt [4]. Dùng liều cao trong thời gian ngắn gây thoái hóa biểu mô thận cấp tính và hoại tử ống thận, trong khi dùng kéo dài có thể dẫn đến xơ hóa mô kẽ thận tiến triển mạn tính, cả hai dạng tổn thương đều có thể dẫn đến suy thận [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh chức năng thận phải được theo dõi nghiêm ngặt khi dùng thảo dược nhóm này, đồng thời liều lượng và thời gian dùng phải được giới hạn chặt chẽ [4].
Bằng chứng về tính an toàn của một số loại trà có kiểm soát
Bên cạnh các nguy cơ nhiễm độc do lạm dụng, một số nghiên cứu có kiểm soát đối với các loại trà cụ thể ghi nhận kết quả an toàn nếu dùng đúng cách:
Năm 2014, một nghiên cứu lâm sàng đánh giá hiệu quả và độ an toàn của trà thảo mộc theo thể tạng trong điều trị mệt mỏi mạn tính không rõ nguyên nhân (chứng Mibyeong) tại Hàn Quốc [5]. Nghiên cứu tuyển chọn nam và nữ từ 40 đến 59 tuổi có điểm thang đo mệt mỏi Chalder (CFS) từ 19 điểm trở lên; 65 đối tượng đã hoàn thành quy trình gồm các xét nghiệm máu và kiểm tra y tế [5]. Người tham gia được uống trà thảo mộc 2 lần mỗi ngày trong 1 tháng [5]. Kết quả cho thấy điểm CFS và thang đo tương tự thị giác (VAS) được cải thiện đáng kể, đồng thời không phát hiện bất thường nào trên các xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan và thận [5].
Năm 2023, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá tác động của trà xanh (Camellia sinensis) trên 66 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có biến chứng thận (30-70 tuổi), chia thành các nhóm uống 3 tách trà xanh/ngày (7,5g lá), 2 tách/ngày và nhóm đối chứng trong 12 tuần; có 64 người hoàn thành [6]. Kết quả cho thấy nhóm uống 3 tách trà xanh/ngày giảm đáng kể cholesterol toàn phần và HbA1c, đồng thời tăng HDL-C so với nhóm chứng, đặc biệt không ghi nhận bất kỳ tác dụng bất lợi nào đối với chức năng thận [6].
Năm 2020, nghiên cứu trên chuột đực cho thấy tiêu thụ trà xanh làm tăng nồng độ và khả năng sống của tinh trùng, an toàn cho gan và thận khi nồng độ creatinine không đổi dù trọng lượng thận tăng [7]. Sự gia tăng trọng lượng thận có thể do hàm lượng catechin hoặc l-theanine làm tăng lưu lượng máu đến thận và tăng mức lọc cầu thận mà không đi kèm tổn thương mô bệnh học [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhắc lại phát hiện của Takami và cộng sự rằng việc chuột đực uống catechin trà xanh nồng độ cao (5%) kéo dài 90 ngày đã gây độc cho gan với sự gia tăng men ALT và AST [7].
Năm 2019, một đánh giá hệ thống về trà thảo mộc trong điều trị viêm họng hạt mạn tính bao gồm 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên từ 161 bài báo [8]. Nghiên cứu kết luận rằng dù thảo dược có chứa các hoạt chất giúp giảm triệu chứng, chất lượng phương pháp luận của các thử nghiệm hiện tại còn thấp, không chỉ định rõ tiêu chí thu nhận hay làm mù người đánh giá, nên chưa thể đưa ra kết luận đáng tin cậy về hiệu quả thực tế [8].
Giới hạn của bằng chứng khoa học đối với cây xạ vàng
Người tiêu dùng cần phân định rõ ràng giữa các kết quả nghiên cứu thảo mộc nói chung với dược liệu xạ vàng nói riêng. Hiện nay, y văn khoa học chính thống chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người về hiệu quả cũng như độc tính dài hạn của cây xạ vàng.
Hầu hết các dữ liệu về nguy cơ độc tính của các thảo dược hiện nay được thu thập từ báo cáo ca bệnh riêng lẻ, gây khó khăn cho việc xác lập quan hệ nhân quả một cách phổ quát [1]. Tỷ lệ thực tế của các tác dụng bất lợi do thảo dược gây ra trong cộng đồng vẫn chưa được thống kê đầy đủ [1]. Vì vậy, việc cho rằng xạ vàng lành tính để uống thay nước lọc quanh năm là một giả định thiếu căn cứ khoa học và mang nhiều rủi ro cho hệ bài tiết.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của cây xạ vàng trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm này hoàn toàn không nên tự ý sử dụng các loại nước lá thảo mộc đậm đặc để uống thay nước lọc.
Những người có tiền sử bệnh lý thận, suy giảm chức năng gan, người cao tuổi hoặc bệnh nhân đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan, thận cần hết sức cẩn trọng. Việc dung nạp thêm các chất chiết thảo mộc không rõ liều lượng có thể làm tăng gánh nặng lọc, tương tác bất lợi với thuốc điều trị hoặc thúc đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng cơ quan [1], [2].
Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày
Để bảo vệ chức năng lọc của thận và cân bằng nước trong cơ thể, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sử dụng chất lỏng hợp lý:
Nước lọc sạch luôn phải là nguồn cung cấp chất lỏng chính cho cơ thể mỗi ngày. Không nên thay thế hoàn toàn nước lọc bằng bất kỳ loại nước sắc thảo dược hay trà thảo mộc nào trong thời gian dài liên tục.
Nếu có nhu cầu sử dụng nước thảo mộc theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, nấu loãng và dùng theo từng đợt ngắn ngày thay vì uống liên tục từ tháng này qua năm khác. Khi đang có bệnh nền, sốt không rõ nguyên nhân, đang sử dụng thuốc tây y hoặc xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, phù nề, nước tiểu sẫm màu, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng thận, gan [1], [2]. Tuyệt đối không tự ý phối trộn nhiều loại cây cỏ khô không rõ nguồn gốc để sắc uống.
Uống nước thảo dược nói chung và cây xạ vàng nói riêng không thể thay thế cho chế độ uống đủ nước lọc và lối sống lành mạnh. Việc sử dụng dược liệu cần dựa trên cơ sở khoa học, có sự tư vấn của chuyên gia y tế nhằm tận dụng lợi ích hỗ trợ mà không đánh đổi bằng sức khỏe của thận và gan.
