Nhiều gia đình chuộng trồng cây dạ hương quanh nhà vì tin rằng mùi thơm nồng nàn giúp xua đuổi côn trùng và làm sạch không khí. Tuy nhiên, việc hít phải hương hoa đậm đặc suốt đêm thường gây ngạt mũi, đau đầu, mệt mỏi vào sáng hôm sau.
Thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh cây dạ hương có khả năng thanh lọc không khí trong lành hơn. Ngược lại, mùi hương nồng và các hạt phấn hoa phát tán ban đêm là dị nguyên nguy cơ cao kích hoạt viêm mũi dị ứng, khiến xoang tắc nghẽn, làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ.
Ngộ nhận thanh lọc khí và sự thật về dị nguyên
Quan niệm trồng hoa dạ hương để "lọc sạch bụi bẩn, tạo hương thơm trị liệu" là hiểu lầm phổ biến. Hiện tại không có dữ liệu khoa học nào xác nhận dạ hương hấp thụ độc chất hay thanh lọc không khí trong không gian sống.
Ngược lại, chất lượng không khí trong nhà bị ảnh hưởng rất lớn bởi dị nguyên sinh học. Viêm mũi dị ứng hiện ảnh hưởng tới gần 25% dân số toàn cầu [1]. Khi cây nở hoa rộ vào ban đêm, nồng độ hạt hương và phấn hoa trong không khí quanh phòng ngủ tăng vọt, biến loài cây này thành nguồn phát tán tác nhân gây kích ứng đường thở.
Cơ chế kích ứng mũi xoang và tắc nghẽn ban đêm
Nghẹt mũi là triệu chứng phổ biến nhất và gây khó chịu nhất ở người bị kích ứng đường hô hấp [5, 6, 7]. Khi tiếp xúc dị nguyên, niêm mạc mũi bị viêm mạn tính dẫn đến phù nề và tắc nghẽn đường thở [2].
Mức độ nghiêm trọng của nghẹt mũi tuân theo nhịp sinh học ngày đêm, biểu hiện nặng nề nhất vào ban đêm và sáng sớm [3]. Khi đường thở bị thu hẹp do niêm mạc sưng nề, luồng không khí lưu thông giảm mạnh, kích hoạt tình trạng rối loạn nhịp thở khi ngủ [4, 5]. Độc giả nhầm tưởng mùi hoa nồng giúp dễ ngủ, nhưng thực tế cơ thể phải chật vật thở suốt đêm.
Bằng chứng khoa học về viêm mũi và giấc ngủ
Nhiều công trình nghiên cứu đã phân tích mối liên hệ giữa các phản ứng dị ứng đường thở với giấc ngủ và sinh hoạt ban ngày.
Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng năm 2004 tiến hành trên 25 bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa và 25 người tình nguyện khỏe mạnh [4]. Người tham gia được đo đa ký giấc ngủ trong 2 đêm liên tiếp trước và trong mùa phấn hoa nở rộ [4]. Dữ liệu cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ buồn ngủ ban ngày và suy giảm chất lượng cuộc sống theo thang điểm đánh giá, mức độ này tương quan trực tiếp với độ nặng của bệnh [4]. Điểm hạn chế được ghi nhận là dù các thông số giấc ngủ đo khách quan có thay đổi, mức thay đổi này nhỏ và vẫn nằm trong giới hạn bình thường, cho thấy cơn buồn ngủ ban ngày bắt nguồn từ chính tình trạng viêm dị ứng thay vì chỉ do rối loạn giấc ngủ [4].
Mối liên quan giữa môi trường và phản ứng đường hô hấp cũng được khẳng định trong nghiên cứu dịch tễ năm 1997 tại Cracow trên nhóm trẻ em [5]. Kết quả ghi nhận ho mạn tính liên quan chủ yếu đến cơ địa dị ứng, trong khi khạc đờm mạn tính liên quan đến chất lượng không khí [5]. Hiện tượng thở khò khè không do nhiễm trùng đường hô hấp liên kết chặt chẽ với cơ địa dị ứng (nguy cơ tương đối RR = 7,7; khoảng tin cậy 4,7 - 12,7) và yếu hơn nhiều so với điểm chất lượng không khí (RR = 1,3; 1,1 - 1,5) [5]. Đặc biệt, cơn khó thở kịch phát chỉ xuất hiện ở nhóm trẻ có dị ứng [5]. Viêm mũi dị ứng liên quan mạnh hơn với dị ứng (RR = 3,3; 2,5 - 4,4) so với chất lượng không khí (RR = 1; 1,0 - 1,2) [5]. Bằng chứng này cho thấy sự hiện diện của dị nguyên tác động trực tiếp và dữ dội lên niêm mạc hô hấp nhạy cảm.
Nghiên cứu tổng quan năm 2013 và các báo cáo liên quan chỉ ra viêm mũi dị ứng gây giảm năng suất lao động, mệt mỏi và gia tăng căng thẳng [5, 6, 7]. Hiện tượng viêm niêm mạc và giải phóng cytokine gây cản trở thông khí mũi, kéo theo rối loạn giấc ngủ kéo dài [6].
Hệ lụy khi viêm mũi xoang không được kiểm soát
Việc tiếp xúc kéo dài với các dị nguyên quanh nhà như hoa nồng khiến bệnh dai dẳng. Tình trạng bệnh càng nặng thì nguy cơ phát triển thành hen phế quản càng cao [1].
Khi các đợt kích ứng mũi không thuyên giảm hoàn toàn dù đã dùng thuốc thông thường, người bệnh có thể đối mặt với hàng loạt biến chứng [1]. Các biến chứng gia tăng bao gồm viêm các xoang cạnh mũi, viêm tai giữa và khởi phát hen suyễn ở cả trẻ em lẫn người lớn [1].
Ô nhiễm không khí kết hợp dị nguyên khiến phản ứng đường thở thêm trầm trọng, gây co thắt các đường dẫn khí nhỏ [2, 3]. Các chỉ số chức năng thông khí phổi như FEV1/FVC và FEF25-75% bị suy giảm ở người sống trong môi trường không khí kém [5].
Những hiểu lầm thường gặp về cây dạ hương
Hiểu lầm lớn nhất là xem hương thơm ban đêm như liệu pháp an thần tự nhiên. Dù mùi thơm nồng có thể tạo cảm giác dễ chịu ban đầu, nó lại âm thầm gây kích ứng niêm mạc mũi xoang, làm nặng thêm tình trạng tắc nghẽn đường thở khi nằm ngủ [4, 8].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm mùi hương thực vật tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Các hợp chất bay hơi và hạt phấn hoa chính là nguồn dị nguyên sinh học. Chúng trực tiếp kích thích cơ thể sinh phản ứng viêm, gây nghẹt mũi và dẫn đến buồn ngủ, suy giảm nhận thức vào ban ngày [2].
Ai nên thận trọng khi ở gần hoa dạ hương?
Trẻ em có cơ địa dị ứng là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh xa loại cây này, bởi phản ứng co thắt đường thở và cơn khó thở dễ bùng phát ở nhóm này [5].
Người có tiền sử viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn tính hoặc bệnh hen phế quản cần đặc biệt thận trọng [1]. Khi tiếp xúc dị nguyên, nguy cơ bùng phát viêm xoang cạnh mũi và cơn hen cấp tính tăng vọt [1].
Người thường xuyên mất ngủ, nghẹt mũi ban đêm hoặc hay buồn ngủ, mệt mỏi vào ban ngày cũng không nên đặt cây gần nơi nghỉ ngơi, vì các rối loạn hô hấp khi ngủ sẽ trầm trọng hơn [4, 5, 8]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ mang thai về tác động của cây dạ hương.
Biện pháp xử lý và nguyên tắc điều trị
Nguyên tắc chuẩn trong phác đồ điều trị viêm mũi dị ứng bao gồm: giáo dục bệnh nhân, loại bỏ dị nguyên khỏi môi trường sống, kiểm soát yếu tố làm bệnh tăng nặng, dùng thuốc thích hợp và liệu pháp miễn dịch đặc hiệu dị nguyên [1]. Bước tiên quyết là loại bỏ dị nguyên khỏi không gian ở, dời cây dạ hương ra xa cửa sổ hoặc khuôn viên sinh hoạt [1].
Về mặt kiểm soát y khoa, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác. Thuốc xịt mũi chứa corticosteroid giúp giảm nghẹt mũi, từ đó cải thiện thông số giấc ngủ, giảm mệt mỏi ban ngày và nâng cao chất lượng sống [5, 6, 7]. Nghiên cứu thử nghiệm trên 20 bệnh nhân viêm mũi dị ứng buồn ngủ ban ngày cho thấy flunisolide cải thiện đáng kể triệu chứng này [2].
Thuốc đối kháng thụ thể leukotriene (như montelukast) được chỉ định dùng buổi tối, giúp giảm nghẹt mũi và cải thiện giấc ngủ [4, 5, 6, 7]. Một số thuốc kháng histamin như mequitazine có hiệu quả tốt hơn khi uống vào buổi tối [3]. Cần lưu ý các thuốc kháng histamin gây buồn ngủ thế hệ cũ có thể làm trầm trọng thêm cơn buồn ngủ ban ngày nên cần tránh [2]. Dù thuốc thông mũi giảm nghẹt nhưng tác động lên giấc ngủ chưa được kiểm chứng đầy đủ; cromolyn natri dạng xịt ít hiệu quả với ngạt mũi; việc dùng thuốc phải tuân thủ hướng dẫn bác sĩ [2].
Lời khuyên cho không gian sống lành mạnh
Trồng cây xanh quanh nhà là sở thích lành mạnh, nhưng cần chọn lọc loài cây phù hợp để không biến sân vườn thành nguồn phát tán dị ứng. Cây dạ hương không thanh lọc không khí mà còn tiềm ẩn nguy cơ kích ứng xoang, gây nghẹt thở về đêm.
Hãy di dời các loại cây có mùi thơm nồng ra xa cửa sổ phòng ngủ và giữ phòng thông thoáng. Khi xuất hiện triệu chứng nghẹt mũi, khò khè, ho kéo dài, người dân nên đến cơ sở y tế thăm khám sớm để được tư vấn điều trị an toàn, không tự ý lạm dụng các loại thuốc xịt hay truyền miệng không rõ nguồn gốc.
