Dâm dương hoắc và hồ chi (Lespedeza cuneata) là hai cái tên quen thuộc trong dân gian khi nhắc đến các bài thuốc bổ thận, tráng dương, tăng cường sinh lý nam. Nhiều người thường nghe truyền miệng rằng cả hai vị thuốc này đều có công năng tương đương nhau, giúp cải thiện phong độ nhanh chóng. Thực tế, cơ sở khoa học và mức độ chứng minh giữa hai dược liệu này có những điểm khác biệt rất lớn mà người dùng cần hiểu rõ trước khi sử dụng.

Khi xem xét bằng chứng khoa học hiện có, dâm dương hoắc thường được biết đến với hoạt chất icariin, nhưng hồ chi (Lespedeza cuneata) mới là đối tượng sở hữu các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng gần đây về hội chứng mãn dục nam [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cho thấy tác dụng của chiết xuất hồ chi không hẳn là "thần dược phòng the" như lời đồn, mà chỉ tập trung cải thiện một số triệu chứng toàn thân của tình trạng suy giảm nội tiết tố [1].

Bối cảnh và hiểu lầm về "bổ thận tráng dương"

Trong quan niệm y học cổ truyền, "bổ thận" bao hàm nhiều chức năng từ nội tiết, sinh dục, tiết niệu đến sinh lực tổng thể của cơ thể. Nhiều người tiêu dùng hiện nay đánh đồng khái niệm bổ thận với việc kích thích cương dương tức thì hoặc tăng ham muốn ngay lập tức. Quan niệm này dẫn đến việc sử dụng tùy tiện các loại thảo dược ngâm rượu hoặc viên uống bổ sung mà không hiểu rõ cơ chế thực sự đằng sau.

Hồ chi, tên khoa học là Lespedeza cuneata thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian để điều trị nhiều chứng bệnh nội tiết khác nhau [2]. Mặc dù dân gian truyền tụng nhiều về nhóm chất flavonoid hay beta-sitosterol trong cây, người dùng thường kỳ vọng dược liệu này sẽ có tác dụng cương dương mạnh mẽ tương tự như hoạt chất icariin có trong dâm dương hoắc. Việc hiểu đúng bằng chứng thực nghiệm sẽ giúp tránh được những kỳ vọng sai lệch và sử dụng thảo dược một cách an toàn.

Cơ chế tác động của chiết xuất hồ chi

Các nghiên cứu sinh hóa và mô hình tiền lâm sàng đã chỉ ra nhiều khía cạnh về cơ chế hoạt động của hồ chi đối với hệ thống nội tiết nam giới. Khi cơ thể bước vào giai đoạn mãn dục, sự suy giảm hormone sinh dục nam và suy giảm chức năng mạch máu là hai yếu tố then chốt gây ra hàng loạt vấn đề sức khỏe [3]. Chiết xuất từ hồ chi đã được ghi nhận có khả năng tác động lên những con đường này qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [3].

Cụ thể, chiết xuất nước từ Lespedeza cuneata đã được chứng minh làm tăng sản xuất nitric oxide (NO) phụ thuộc theo liều lượng trong cả thử nghiệm tế bào lẫn mô hình động vật [3]. Đi kèm với đó, nồng độ enzym tổng hợp nitric oxide của tế bào thần kinh (nNOS) và cyclic guanosine monophosphate (cGMP) cũng tăng lên [3]. Ngoài ra, dịch chiết này còn làm gia tăng mức dihydrotestosterone (DHT) và enzym 17-beta hydroxysteroid dehydrogenases (17beta-HSD) [3]. NO và cGMP vốn là các yếu tố sinh hóa nền tảng điều hòa giãn mạch máu, trong khi nội tiết tố tự do lại đóng vai trò giảm thiểu các triệu chứng do thiếu hụt hormone [3].

Ở một khía cạnh khác, chiết xuất hồ chi còn cho thấy khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa androgen tại tuyến tiền liệt. Nghiên cứu trên mô hình phì đại tuyến tiền liệt do testosterone gây ra ở chuột cho thấy chiết xuất nước của hồ chi chứa thành phần flavonoid vicenin-2 với hàm lượng phân tích được là 0,89 mg/g [2]. Chiết xuất này ức chế nồng độ DHT trong huyết thanh chuột từ 51,2% đến 54,5% và ức chế sự biểu hiện mRNA của enzym 5alpha-reductase từ 54,3% đến 73,6% tùy theo mức liều thử nghiệm [2]. Các yếu tố gây viêm, kháng nguyên nhân tế bào tăng sinh (PCNA) và yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi-2 (FGF-2) trong tuyến tiền liệt chuột cũng giảm xuống [2]. Trên dòng tế bào phì đại lành tính tuyến tiền liệt người BPH-1, dịch chiết này làm giảm mức mRNA của thụ thể androgen (AR) và kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) [2].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá mức độ tin cậy khoa học, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên người luôn là tiêu chuẩn vàng. Đối với hồ chi (Lespedeza cuneata), một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2023 đã trực tiếp kiểm chứng hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất này đối với hội chứng mãn dục nam [1].

Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, thực hiện tại một trung tâm trên các đối tượng nam giới từ 43 đến 70 tuổi [1]. Các tình nguyện viên tham gia đều có điểm bảng câu hỏi triệu chứng mãn dục nam (Aging Males' Symptom - AMS) từ 37 điểm trở lên và nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh bằng hoặc dưới 500 ng/dL [1]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên vào nhóm dùng sản phẩm chiết xuất hồ chi hoặc nhóm dùng giả dược, uống 2 lần mỗi ngày [1]. Hiệu quả can thiệp được theo dõi và đánh giá sau 8 tuần sử dụng [1].

Kết quả sau 8 tuần can thiệp cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất Lespedeza cuneata có sự cải thiện đáng kể về mặt thống kê đối với điểm số triệu chứng trên bảng câu hỏi AMS và bảng câu hỏi Đánh giá thiếu hụt Androgen ở nam giới lớn tuổi (ADAM) khi so sánh với nhóm chứng dùng giả dược [1]. Điểm số bảng câu hỏi cho thấy các than phiền chung về thể chất và tâm lý liên quan đến quá trình lão hóa nam giới đã thuyên giảm rõ rệt [1]. Về tính an toàn, chiết xuất được dung nạp tốt, không gây ra tác dụng phụ đáng kể nào trong suốt thời gian can thiệp [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra những giới hạn hết sức rõ ràng mà người tiêu dùng cần biết. Sự khác biệt giữa nhóm dùng hồ chi và nhóm dùng giả dược hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê khi xét trên chỉ số chức năng cương dương quốc tế (IIEF) và điểm số triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) [1]. Đồng thời, các xét nghiệm máu cũng như chỉ số khối cơ thể (BMI) của nhóm can thiệp không có sự biến đổi khác biệt so với nhóm chứng [1]. Điều này cho thấy chiết xuất hồ chi giúp xoa dịu cảm giác mệt mỏi, khó chịu do suy giảm nội tiết tuổi già, nhưng chưa chứng minh được khả năng phục hồi chức năng cương dương trên lâm sàng [1].

Dữ liệu bảo vệ tinh hoàn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng

Bên cạnh thử nghiệm lâm sàng trên người lớn tuổi, chiết xuất hồ chi còn được đánh giá về tiềm năng bảo vệ hệ sinh sản nam giới trước các độc chất môi trường thông qua mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã kiểm tra tác động của chiết xuất ethanol từ Lespedeza cuneata trên chuột bị tổn thương tinh hoàn do phơi nhiễm Bisphenol A (BPA) [4].

Nghiên cứu chia chuột đực thành 6 nhóm, mỗi nhóm 7 con [4]. Kết quả cho thấy việc cho chuột tiếp xúc với BPA uống chiết xuất ethanol từ hồ chi đã giúp phục hồi trọng lượng tinh hoàn, số lượng tinh trùng, độ di động của tinh trùng và nồng độ testosterone huyết thanh [4]. Đồng thời, trên mô hình tế bào nuôi cấy sertoli TM4 của chuột bị xử lý bởi BPA, chiết xuất này đã giúp khôi phục khả năng sống của tế bào thông qua việc làm suy giảm biểu hiện của protein Bax, kích hoạt caspase 3 và enzym PARP [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận chiết xuất có tiềm năng bảo vệ sức khỏe sinh sản nam giới trước tác nhân gây hại [4]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là dữ liệu thực hiện trên chuột và dòng tế bào động vật nuôi cấy, hoàn toàn chưa thể suy diễn nguyên vẹn tác dụng bảo tồn tinh trùng này sang cơ thể người [4].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng cũng ghi nhận tính an toàn tương đối tốt của hồ chi khi chiết xuất nước không gây ra sự thay đổi đáng kể nào về độc tính trên gan, thận hay chuyển hóa lipid và glucose trong mô hình thực nghiệm [3].

So sánh bằng chứng giữa hồ chi và dâm dương hoắc

Nhiều người dùng thường đặt hồ chi và dâm dương hoắc lên bàn cân để lựa chọn giải pháp bồi bổ sinh lực. Trong khi dâm dương hoắc nổi tiếng với hoạt chất chính là icariin - một hợp chất thường được hướng đến cơ chế ức chế enzym phosphodiesterase type 5 (PDE5) nhằm hỗ trợ cải thiện lưu lượng máu tại chỗ, thì hồ chi lại sở hữu các bằng chứng tập trung vào các triệu chứng toàn thân của mãn dục nam [1].

Về mặt dữ liệu nghiên cứu, hồ chi đã có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược đo lường trực tiếp các bảng điểm AMS và ADAM trên nam giới trung niên và cao tuổi [1]. Tuy nhiên, kết quả từ thử nghiệm lâm sàng này đã khẳng định chiết xuất hồ chi không tạo ra sự khác biệt về điểm số cương dương IIEF so với giả dược [1]. Vì vậy, việc kỳ vọng hồ chi mang lại tác động sinh lý mạnh mẽ hoặc tức thì như các sản phẩm chứa icariin liều cao hay tân dược điều trị rối loạn cương là không có cơ sở khoa học [1].

Bên cạnh đó, các tác dụng chống phì đại tuyến tiền liệt qua việc giảm DHT, giảm 5alpha-reductase [2], hay phục hồi chất lượng tinh trùng [4] của hồ chi hiện chỉ mới dừng lại ở quy mô thí nghiệm trên chuột Wistar hoặc chuột nhắt. Mức độ tin cậy của các báo cáo này chưa thể khẳng định chắc chắn hiệu quả tương đương ở người bệnh thực tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ thận

Sai lầm phổ biến nhất của cánh mày râu là tự ý gom các loại thảo dược được đồn đại là "bổ thận tráng dương" về ngâm rượu nồng độ cao để uống hàng ngày. Nhiều người tin rằng uống rượu ngâm hồ chi sẽ giúp phục hồi phong độ ngay sau vài tuần. Trên thực tế, thử nghiệm lâm sàng cho thấy hồ chi chỉ giúp giảm bớt các than phiền mệt mỏi, uể oải của hội chứng mãn dục mà không làm thay đổi chỉ số cương dương hay xét nghiệm máu [1].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng thảo dược thiên nhiên thì có thể uống thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị y khoa. Chẳng hạn, người bị suy giảm testosterone trầm trọng hoặc rối loạn cương dương do bệnh lý mạch máu, tiểu đường nếu chỉ dựa vào hồ chi sẽ khó đạt được hiệu quả mong muốn. Không có bất kỳ thảo dược tự nhiên nào có thể được khẳng định là "chữa khỏi" hoàn toàn chứng suy sinh dục hay liệt dương.

Ngoài ra, việc dùng chung các dược liệu chưa được kiểm chứng nồng độ có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc, đặc biệt trên những người đang điều trị các bệnh mãn tính khác mà chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.

Những ai nên thận trọng?

Dù thử nghiệm lâm sàng 8 tuần trên người cho thấy chiết xuất hồ chi dung nạp an toàn và không gây tác dụng phụ nghiêm trọng [1], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng dược liệu này:

  • Người có bệnh lý nội tiết hoặc đang điều trị hormone: Vì chiết xuất hồ chi có tác động lên nồng độ dihydrotestosterone (DHT) và enzym chuyển hóa trong các mô hình sinh học [2, 4], những người đang dùng liệu pháp thay thế hormone hoặc mắc các rối loạn nội tiết nhạy cảm cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
  • Bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt hoặc ung thư tuyến tiền liệt: Mặc dù nghiên cứu trên chuột cho thấy khả năng ức chế DHT và 5alpha-reductase [2], nhưng trên người, chỉ số triệu chứng IPSS không có sự cải thiện khác biệt so với giả dược [1]. Bệnh nhân không được tự ý bỏ thuốc điều trị tuyến tiền liệt để dùng thảo dược.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu về hồ chi hiện có chỉ tập trung trên nam giới trưởng thành từ 43-70 tuổi [1] hoặc động vật đực [2, 3]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang uống nhiều loại thuốc: Luôn cần có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu bạn đang bước vào độ tuổi trung niên và gặp phải các dấu hiệu của hội chứng mãn dục nam như giảm sinh lực, mệt mỏi, giảm khối lượng cơ bắp:

  • Thăm khám trước tiên: Cần đến cơ sở y tế chuyên khoa nam học để định lượng nồng độ testosterone huyết thanh và làm các chẩn đoán phân biệt. Không nên tự chẩn đoán rồi tự mua dược liệu về sử dụng.
  • Cách dùng sản phẩm: Trong nghiên cứu lâm sàng, chiết xuất hồ chi được dùng đường uống 2 lần mỗi ngày liên tục trong 8 tuần để cải thiện các triệu chứng mãn dục [1]. Do tài liệu không nêu rõ khối lượng milligram chiết xuất tinh khiết cho từng liều dùng trên người, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn trên nhãn của các chế phẩm đã được cấp phép, hoặc tuân thủ theo chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền.
  • Kết hợp lối sống khoa học: Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ một phần. Việc cải thiện chức năng sinh lý và giảm thiểu mãn dục nam đòi hỏi sự kết hợp toàn diện từ lối sống: ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia, tập luyện thể dục thể thao định kỳ và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu chất chống oxy hóa.

Nhìn chung, hồ chi (Lespedeza cuneata) là một dược liệu có tiềm năng hỗ trợ cải thiện chất lượng sống cho nam giới bước vào giai đoạn mãn dục tuổi già, với bằng chứng lâm sàng ghi nhận sự thuyên giảm các triệu chứng chung [1]. Tuy nhiên, dược liệu này không tạo ra sự cải thiện rõ rệt trên chức năng cương dương hay các chỉ số nội tiết huyết học so với giả dược [1]. Việc hiểu rõ giới hạn của từng loại thảo dược sẽ giúp người bệnh có cái nhìn khoa học, tránh lạm dụng và lựa chọn được giải pháp chăm sóc sức khỏe phù hợp, an toàn nhất cho bản thân.