Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về hồ liêm đằng
Trong cộng đồng người bệnh đái tháo đường, việc tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược tự nhiên để kiểm soát đường huyết luôn là chủ đề được quan tâm. Gần đây, hồ liêm đằng (danh pháp khoa học Cissus verticillata, đồng nghĩa lịch sử thường gặp trong một số tài liệu là Hyptis verticillata) được nhiều người truyền tai nhau với danh xưng "insulin thực vật" cùng lời đồn có thể thay thế thuốc điều trị.
Tuy nhiên, liệu loài thảo dược này có thực sự giúp hạ đường huyết hiệu quả và an toàn như lời đồn? Sự thật đằng sau tên gọi "insulin thực vật" đến nay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian và các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người.
Cơ chế tác động và nguồn gốc danh xưng "insulin thực vật"
Tên gọi "insulin thực vật" (plant-insulin) thực chất bắt nguồn từ ngành dược học dân gian tại Brazil, nơi người dân địa phương thường dùng hồ liêm đằng (Cissus verticillata) để hỗ trợ cải thiện bệnh đái tháo đường, áp xe, xuất huyết và động kinh [1]. Hồ liêm đằng từng được phát hiện từ thế kỷ 16 và ghi nhận trong dược điển châu Âu với tên gọi cổ như Carolo Sancto hay Lupulus Mechiocanus [1].
Về mặt hóa học và dược lý, các nhà khoa học phát hiện trong dịch chiết lá hồ liêm đằng chứa nhiều hoạt chất sinh học bay hơi, tiêu biểu nhất là squalene – hợp chất có tác dụng chống oxy hóa mạnh, hỗ trợ hạ đường huyết và giảm mỡ máu [2]. Ở động vật thí nghiệm, các hoạt chất này giúp kích thích phục hồi các tế bào beta của tuyến tụy, làm tăng diện tích đảo tụy và từ đó hỗ trợ quá trình tiết cũng như sử dụng glucose [2].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Cho đến nay, các dữ liệu chứng minh tác dụng hạ đường huyết của hồ liêm đằng chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm trên chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tiềm năng hạ đường huyết của dịch chiết ethanol lá hồ liêm đằng trên 54 chuột cống trắng Wistar bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [2]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm dùng metformin (500 mg/kg), quercetin (10 mg/kg), dịch chiết lá hồ liêm đằng liều thấp (250 mg/kg) hoặc liều cao (500 mg/kg) bằng đường uống trong 28 ngày [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá hồ liêm đằng giúp giảm đáng kể nồng độ đường huyết lúc đói (FBG) và chỉ số hemoglobin glycated (HbA1c), đồng thời làm tăng trọng lượng cơ thể, diện tích đảo tụy và số lượng tế bào beta tụy tương đương với metformin [2].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công bố năm 2019 khảo sát trên chuột Wistar bị đái tháo đường dùng dịch chiết ethanol lá hồ liêm đằng ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trong 28 ngày (đối chiếu với metformin 500 mg/kg và quercetin 10 mg/kg) [3]. Kết quả cho thấy thảo dược này làm giảm đường huyết, cải thiện rối loạn lipid máu, giảm các chỉ số nguy cơ xơ vữa động mạch và mạch vành, đồng thời tăng chỉ số bảo vệ tim mạch [3]. Ngoài ra, dịch chiết còn giảm ure, creatinin huyết thanh, hạ men gan (AST, ALT, ALP), giảm bilirubin tự do, đồng thời phục hồi mô gan và cải thiện tổn thương mạch máu mô kẽ thận [3]. Về chỉ số chống oxy hóa, can thiệp làm tăng hoạt tính superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase và giảm nồng độ malondialdehyde tương tự như metformin và quercetin [3].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên chuột nhắt trắng 5 tuần tuổi được cho ăn chế độ giàu chất béo (HFD) kết hợp uống dịch chiết lá hồ liêm đằng (Cissus verticillata) với các mức liều 30, 100 hoặc 300 mg/kg/ngày trong 8 tuần [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết giúp làm giảm trọng lượng cơ thể và giảm mức đường huyết phụ thuộc vào nồng độ và thời gian can thiệp [4]. Đồng thời, lượng LDL-cholesterol, triglyceride, hiện tượng giọt lipid và trương nở tế bào giảm rõ rệt, cải thiện tình trạng tăng glucagon trong tuyến tụy, cũng như gia tăng các tế bào thần kinh non và yếu tố dinh dưỡng thần kinh BDNF trong hồi hải mã [4].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các số liệu từ nghiên cứu động vật cho thấy tiềm năng sinh học rõ ràng, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, có kiểm soát trên người để xác nhận hiệu lực và độ an toàn của hồ liêm đằng đối với bệnh nhân đái tháo đường.
Các mô hình chuột thực nghiệm có sinh lý và chuyển hóa khác biệt xa so với cơ thể người. Liều lượng 250-500 mg/kg thể trọng áp dụng trên loài gặm nhấm không thể chuyển đổi thô sơ để tự áp dụng trên người. Do đó, việc gọi hồ liêm đằng là "thần dược" hay "insulin thực vật" có khả năng thay thế thuốc tây là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe lớn.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường
Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người bệnh là tự ý ngưng dùng thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn (như metformin, insulin tiêm) để chuyển sang uống trà lá hoặc nước sắc hồ liêm đằng. Hành động này có thể dẫn đến tình trạng đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, gây biến chứng cấp tính nguy hiểm như nhiễm toan ceton hoặc hôn mê.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ. Dù các nghiên cứu trên chuột ghi nhận đặc tính bảo vệ gan thận [3], việc sử dụng chế phẩm tự thu hái, không chuẩn hóa liều lượng có thể đưa vào cơ thể tạp chất hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị sẵn có.
Ai nên thận trọng?
Người đang mắc bệnh đái tháo đường type 1, type 2 đang được kiểm soát bằng phác đồ điều trị chuyên khoa tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hoặc dùng dịch chiết thảo dược thay thế.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cần thận trọng tối đa và tránh sử dụng, bởi các dữ liệu an toàn độc chất và tác động nội tiết của hồ liêm đằng hiện chỉ mới thử nghiệm hạn chế trên động vật đực hoặc mô hình chuột thí nghiệm [3][2][4].
Người bệnh chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ cây hồ liêm đằng để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Lời khuyên áp dụng trong thực tế
Hiện nay chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều dùng, quy chuẩn chế biến hay thời điểm sử dụng hồ liêm đằng an toàn cho người. Do đó, người dân không nên tự ý tìm kiếm cây tươi để nấu nước uống với lượng lớn.
Biện pháp kiểm soát đái tháo đường khoa học và hiệu quả nhất vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng hạn chế tinh bột chuyển hóa nhanh, tăng cường rau xanh và tập thể dục đều đặn. Nếu muốn dùng thêm bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được theo dõi sát sao chỉ số đường huyết.
