Hồ liêm đằng và thói quen dùng làm thuốc dân gian
Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà để sắc nước uống với hy vọng kiểm soát đường huyết và cải thiện sức khỏe một cách tự nhiên. Trong số đó, hồ liêm đằng (danh pháp khoa học: Cissus verticillata) là một vị thuốc dân gian được truyền tai khá nhiều. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá sắc nước uống hằng ngày tiềm ẩn không ít nguy cơ nếu không hiểu rõ tính chất dược lý và giới hạn nghiên cứu của loài cây này.
Vậy hồ liêm đằng là gì và liệu có phải ai cũng có thể sử dụng vị thuốc này để sắc nước uống hay không? Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù được quan tâm trong y học dân gian, loài cây này chưa có đầy đủ kiểm chứng lâm sàng về độ an toàn trên người, đặc biệt là với các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp hay bệnh nhân suy thận.
Nguồn gốc và tên gọi dân gian của hồ liêm đằng
Hồ liêm đằng là tên gọi của loài thực vật có danh pháp khoa học Cissus verticillata (L.) Nicolson and C.E. Jarvis, thuộc họ Nho (Vitaceae) [1]. Vị thuốc này từng được ghi nhận trong lịch sử y dược châu Âu dưới các tên gọi như Carolo Sancto hay Lupulus Mechiocanus từ thế kỷ 16 [1].
Tại Brazil, trong y học dân gian, cây còn được mệnh danh là "cây insulin" (plant-insulin) và thường được người dân sử dụng nhiều nhất để hỗ trợ trị đái tháo đường [1]. Bên cạnh đó, dân gian xưa còn dùng loại cây này trong các trường hợp áp xe, xuất huyết hay động kinh [1].
Cơ chế tác động và ghi nhận từ các nghiên cứu thực nghiệm
Hồ liêm đằng được biết đến rộng rãi nhất nhờ tác dụng hạ đường huyết và hạ lipid máu [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu dược lý hiện đại về tác dụng của loài cây này chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm trên động vật và tế bào.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất lá hồ liêm đằng (CVE) trên chuột đực 5 tuần tuổi bị béo phì và suy giảm trí nhớ do chế độ ăn nhiều chất béo [2]. Các nhóm chuột được cho uống nước cất hoặc chiết xuất lá cây ở các mức liều 30, 100 hoặc 300 mg/kg mỗi ngày một lần trong thời gian 8 tuần cùng chế độ ăn giàu chất béo [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá giúp làm giảm trọng lượng cơ thể và hạ nồng độ đường huyết phụ thuộc vào nồng độ và thời gian dùng [2].
Cũng trong nghiên cứu này, nồng độ cholesterol LDL và triglyceride ở nhóm dùng chiết xuất lá hồ liêm đằng thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [2]. Ngược lại, nồng độ cholesterol HDL không ghi nhận thay đổi đáng kể [2]. Khi sử dụng liều 300 mg/kg, chiết xuất còn cải thiện khả năng nhận diện vật thể mới và làm tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ở hồi hải mã [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập một chất ức chế trypsin (kí hiệu CvLTI) từ lá của Cissus verticillata subsp. verticillata [3]. Hoạt chất này ổn định nhiệt độ từ 30 đến 100 độ C và ở các dải pH từ 2,0 đến 10,0 [3]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận CvLTI có hoạt tính tan máu với giá trị EC50 là 33 microgam/mL [3]. Ở nồng độ 12,5 và 25,0 microgam/mL, hoạt chất này kích thích tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) giải phóng các cytokine bao gồm IL-4, IL-6, IL-10 và TNF-alpha [3]. Tác giả nghiên cứu lưu ý cần có thêm các thử nghiệm để xác định độc tính và liều dùng an toàn [3].
Giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là xem hồ liêm đằng như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn insulin hay thuốc điều trị đái tháo đường. Thực tế, tên gọi dân gian "cây insulin" chỉ phản ánh niềm tin truyền miệng, không phải là chỉ định y khoa chính thống [1].
Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng khoa học về việc hạ đường huyết, hạ mỡ máu hay cải thiện nhận thức mới chỉ dừng lại trên mô hình chuột thí nghiệm kéo dài 8 tuần [2]. Nghiên cứu về chất ức chế men từ lá cây mới chỉ thực hiện trên tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm và ghi nhận hiện tượng tan máu [3]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả chữa bệnh cũng như độc tính lâu dài khi sắc uống.
3 nhóm người cần tránh dùng hồ liêm đằng sắc nước uống
Dựa trên dữ liệu dược lý hiện có và các nguyên tắc an toàn dùng thảo dược, một số nhóm đối tượng sau đây cần tránh hoặc không được tự ý sắc uống loại cây này:
Thứ nhất, phụ nữ mang thai. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của hồ liêm đằng trên phụ nữ mang thai. Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy hoạt chất từ lá cây có hoạt tính gây tan máu và kích thích phản ứng miễn dịch giải phóng cytokine [3]. Nhiều loại thảo dược lưu hành tự do có nguy cơ gây co thắt tử cung hoặc ảnh hưởng bất lợi đến thai kỳ [4]. Việc dùng thảo dược không rõ liều an toàn có thể đe dọa đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi. Do đó, phụ nữ có thai không được tự ý sử dụng.
Thứ hai, người huyết áp thấp. Dù hồ liêm đằng được biết đến với tác dụng hạ đường huyết và hạ lipid máu trên động vật [2][1], các loại nước sắc thảo dược có tính thanh nhiệt, hạ đường thường có thể kéo theo nguy cơ tụt huyết áp bất ngờ, nhất là ở những người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang dùng các thuốc điều hòa tuần hoàn.
Thứ ba, bệnh nhân suy giảm chức năng thận. Tình trạng tăng đường huyết và chuyển hóa bất thường có thể gây tổn thương mô tại gan, thận và tụy [2]. Khi thận đã suy giảm chức năng lọc, việc dung nạp các dịch sắc thảo dược đậm đặc chưa xác định rõ độc tính tế bào hay dư lượng hoạt chất có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hoạt chất chiết từ lá cây có hoạt tính tan máu [3], điều này đòi hỏi sự thận trọng cao nhất đối với những bệnh nhân có tổn thương cơ quan nội tạng từ trước.
Lời khuyên áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Đối với người dân có ý định dùng thảo dược, cần thận trọng trước những lời truyền miệng về các loại cây hạ đường huyết. Hiện tại không có liều lượng sắc uống an toàn nào của hồ liêm đằng được chuẩn hóa và khuyến cáo chính thức cho người.
Nếu có các bệnh lý nền như đái tháo đường, tim mạch hay bệnh lý về máu, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước sắc từ cây cỏ. Nếu muốn phối hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào, người bệnh phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền để tránh tương tác bất lợi.
Hồ liêm đằng có thể là một loài thảo dược giàu tiềm năng nghiên cứu trong tương lai. Tuy nhiên, người dân cần giữ cái nhìn thận trọng, dựa trên bằng chứng khoa học, không tự ý dùng theo kinh nghiệm để bảo vệ sức khỏe bản thân.
