Nhiều người tìm mua vòng đeo tay, chuỗi hạt hoặc mặt dây chuyền hổ phách vì vẻ đẹp tự nhiên và niềm tin vào tác dụng cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, sự xuất hiện tràn lan của các sản phẩm hổ phách giả làm từ nhựa tổng hợp giá rẻ đang tạo nên mối lo ngại lớn.

Việc đeo hoặc để trẻ nhỏ tiếp xúc lâu dài với hổ phách giả làm từ nhựa tổng hợp tiềm ẩn rủi ro phơi nhiễm hóa chất công nghiệp, đặc biệt là các hợp chất hóa dẻo phthalate. Những chất phụ gia này không liên kết bền vững với chất nền polyme, dễ dàng phát tán ra môi trường xung quanh, từ đó xâm nhập vào cơ thể qua da, đường thở hoặc đường tiêu hóa.

Cơn sốt hổ phách và mối nguy từ nhựa tổng hợp đội lốt

Hổ phách tự nhiên là nhựa cây hóa thạch qua hàng triệu năm, chứa các thành phần tự nhiên lành tính thường được người tiêu dùng ưa chuộng làm trang sức phong thủy hoặc vòng đeo cho trẻ nhỏ. Do nguồn cung tự nhiên có hạn và giá thành cao, thị trường xuất hiện rất nhiều sản phẩm giả mạo tinh vi. Chúng chủ yếu được đúc từ các loại nhựa thương mại như polyvinyl clorua (PVC), polyester hoặc nhựa tổng hợp rẻ tiền khác [1], [2].

Để tạo độ dẻo, bền và độ bóng giống hổ phách thật, các nhà sản xuất nhựa thường pha trộn lượng lớn phụ gia hóa dẻo, phổ biến nhất là este axit phthalic (phthalate) [3], [1]. Các hợp chất hóa dẻo như dimethyl phthalate (DMP), diethyl phthalate (DEP), bis-2(ethylhexyl) phthalate (DEHP) hay di-n-octyl phthalate (DOP) được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp nhựa tiêu dùng [4], [1].

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các phthalate này không tạo ra liên kết hóa học cộng hóa trị bền vững với khung polyme của chất dẻo [1], [5], [2], [6]. Dưới tác động của nhiệt độ cơ thể, mồ hôi hoặc ma sát khi cọ xát với da, chúng liên tục rò rỉ, bay hơi hoặc khuếch tán ra bề mặt vật phẩm [1], [2]. Người dùng vô tình hít phải các hạt hơi hoặc hấp thụ hóa chất qua da mà không hề hay biết [2], [6].

Cơ chế phthalate xâm nhập và gây độc cho cơ thể

Theo các dữ liệu dịch tễ, con người thường xuyên tiếp xúc với phthalate thông qua ba con đường chính: nuốt qua đường tiêu hóa, hít qua đường hô hấp và hấp thu trực tiếp qua da [3], [2], [6]. Khi một vật phẩm nhựa tổng hợp giả hổ phách được đeo sát cơ thể, các hợp chất bán bay hơi và phụ gia hóa dẻo dễ dàng thẩm thấu qua lớp biểu bì [2], [6].

Khi xâm nhập vào tuần hoàn máu, este phthalate nhanh chóng chuyển hóa thành dạng monoester hoạt tính và axit phthalic (PA) thông qua quá trình liên hợp glucuronid trước khi đào thải [1]. Dù không có đặc tính tích lũy sinh học lâu dài do được bài tiết qua nước tiểu, sự tiếp xúc hàng ngày và liên tục lại tạo ra tình trạng phơi nhiễm mãn tính [1], [2].

Nhiều tài liệu khoa học xác định este phthalate là các chất gây rối loạn nội tiết (endocrine-disrupting compounds) [3], [2], [6]. Chúng can thiệp vào hoạt động điều hòa hormone bình thường, kích thích sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS), gây tổn hại cấu trúc tế bào và tác động tiêu cực đến nhiều cơ quan đích trong cơ thể [3], [6].

Bằng chứng hô hấp: Tổn hại tế bào phổi do hơi nhựa chứa phthalate

Nhiều người nhầm tưởng nhựa rắn không gây độc qua đường thở, nhưng các este phthalate bán bay hơi từ đồ gia dụng và nhựa có thể hòa vào không khí trong nhà [4], [2]. Nghiên cứu năm 2025 kiểm tra tác động của việc phơi nhiễm đơn lẻ và hỗn hợp các este phthalate chuỗi ngắn và dài trên dòng tế bào biểu mô phế quản người (Calu-3) [4].

Nhóm nghiên cứu đánh giá độc tính tế bào của DMP, DEP, DEHP và DOP ở nồng độ từ 10 uM đến 1 mM qua các mốc thời gian 24 giờ, 72 giờ và 168 giờ [4]. Kết quả đo lường nồng độ ức chế tối đa 50% (IC50) cho thấy:

  • Ở mốc 24 giờ, IC50 của DMP là 4,46 mM và DEP là 2,05 mM [4].
  • Ở mốc 72 giờ, IC50 của DMP giảm xuống 3,07 mM và DEP là 927 uM [4].
  • Đáng chú ý, khi kéo dài tiếp xúc đến 168 giờ, độc tính tế bào tăng mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 418 uM (DMP), 106 uM (DEP), 343 uM (DEHP) và 400 uM (DOP) [4].

Thử nghiệm độc tính phối hợp giữa DMP và DEP ở mốc 72 giờ ghi nhận hiện tượng hiệp đồng độc lực [4]. Phép đo hô hấp tế bào độ phân giải cao cho thấy việc tiếp xúc với từng chất riêng lẻ hoặc hỗn hợp hai chất đều gây ức chế mức tiêu thụ oxy (O2) của tế bào sống phụ thuộc theo nồng độ, biểu thị sự ức chế trực tiếp dòng hô hấp của ty thể [4]. Bằng chứng này làm dấy lên quan ngại sâu sắc về giới hạn an toàn không khí làm việc hiện hành (5 mg/m3 cho DMP, DEP và DEHP) đối với hệ hô hấp của con người [4].

Nguy cơ tổn hại khả năng sinh sản và rối loạn nội tiết

Phthalate được công nhận rộng rãi là chất độc hại đối với hệ sinh sản và quá trình phát triển [3], [1], [2]. Theo báo cáo tổng quan năm 2021, dữ liệu thực nghiệm đã liên kết việc phơi nhiễm phthalate với các tác động bất lợi ở cả hai giới [3]. Ở nữ giới, phơi nhiễm liên quan đến dậy thì sớm, suy buồng trứng nguyên phát, lạc nội mạc tử cung và sinh non [3]. Ở nam giới, chất này liên quan đến thay đổi khoảng cách hậu môn - sinh dục, tinh hoàn ẩn, dị tật lỗ tiểu lệch thấp và suy giảm chức năng sinh sản khi trưởng thành [3].

Một nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột đã đánh giá tác động cấp tính của bốn chất gồm bisphenol A (BPA), DEHP, DEP và DMP đối với khả năng thụ tinh của tinh trùng và sự phát triển phôi trước làm tổ [6]. Trong các chất khảo sát, DEHP thể hiện độc tính mạnh nhất [6].

DEHP gây ảnh hưởng nguy hại rõ rệt lên chức năng tinh trùng thông qua việc làm biến đổi quá trình dung bản (capacitation), làm suy giảm phản ứng thể đỉnh (acrosome reaction) và gia tăng mạnh việc sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) [6]. Nghiên cứu này chứng minh DEHP không chỉ gây hại khi phơi nhiễm mãn tính mà còn tạo ra thương tổn cấp tính sâu sắc đối với tinh trùng, đe dọa trực tiếp đến khả năng sinh sản của giống đực [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan khác cũng chỉ ra rằng axit phthalic - chất chuyển hóa chung cuối cùng của các este phthalate - thể hiện độc tính gây đột biến, độc tính phát triển và sinh sản cả trên mô hình ống nghiệm (in vitro) lẫn sinh vật sống (in vivo) [1], [7].

Tác động thần kinh và nguy cơ hồi phục tim mạch kém

Không chỉ dừng lại ở hệ sinh sản và hô hấp, sự phát tán phthalate còn ảnh hưởng đến sự dẻo dai của mạng lưới thần kinh. Tổng quan khoa học năm 2015 chỉ ra rằng việc phơi nhiễm phthalate trong các giai đoạn phát triển (trước sinh, quanh sinh và sau sinh) gây ra sự gián đoạn lan tỏa cấu trúc và chức năng dẻo của vùng hồi hải mã trong não bộ [5]. Giai đoạn phát triển này đặc biệt nhạy cảm do mạng lưới tế bào thần kinh liên tục tái cấu trúc, khiến não dễ bị tổn hại trước độc chất từ môi trường [5].

Năm 2023, một nghiên cứu trên chuột C57bl/6N đực và cái trải qua phẫu thuật cơ tim đã đánh giá mức độ ảnh hưởng của việc phơi nhiễm các chất hóa dẻo DEHP, TOTM, DOS và DHPS trong giai đoạn hồi phục [8]. Ở chuột đực phơi nhiễm với DEHP và TOTM, các nhà khoa học ghi nhận:

  • Tình trạng giãn thất tim nghiêm trọng hơn [8].
  • Chức năng tim suy giảm rõ rệt [8].
  • Gia tăng thâm nhiễm các tế bào viêm gồm bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân và đại thực bào vào vết thương tim [8].
  • Tăng biểu hiện của các thụ thể và phân tử tác động thuộc phức hợp viêm NLRP3 [8].

Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào THP-1 của người cũng xác nhận DEHP kích hoạt và làm tăng biểu hiện NLRP3 mạnh hơn [8]. Những phát hiện này nhấn mạnh rằng phơi nhiễm phthalate có thể làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phục hồi tổn thương mô, kích hoạt đáp ứng viêm bất lợi [8].

Ai cần đặc biệt thận trọng với sản phẩm nhựa giả?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao nhất khi tiếp xúc với các sản phẩm nhựa giả hổ phách [5], [2]. Trẻ em thường có thói quen ngậm mút đồ vật, tạo điều kiện cho phthalate rò rỉ vào khoang miệng và hấp thụ trực tiếp [1], [2]. Dữ liệu giám sát sinh học người cho thấy lượng tiếp xúc phthalate ở trẻ em vượt xa người lớn, thậm chí vượt mức dung nạp khuyến cáo lên tới 20 lần trong một số trường hợp [2]. Hệ thần kinh và nội tiết của trẻ đang trong giai đoạn hoàn thiện nhanh chóng nên rất nhạy cảm trước các tác nhân gây độc [5], [2].

Phụ nữ mang thai và người trong độ tuổi sinh sản cần tránh xa các vật dụng nhựa không rõ nguồn gốc [3], [7], [2]. Phthalate có khả năng tác động xuyên suốt quá trình phát triển phôi thai trong tử cung, tăng nguy cơ biến chứng sinh sản [3], [7], [2].

Những người có tiền sử mắc bệnh lý đường hô hấp hoặc bệnh tim mạch cũng cần lưu ý [4], [8]. Tiếp xúc hơi hóa chất từ các đồ nhựa chứa DMP, DEP hay DEHP có thể ức chế chuỗi hô hấp tế bào biểu mô phổi hoặc kích hoạt phản ứng viêm bất lợi cho tim [4], [8].

Cách nhận biết và giải pháp ứng xử an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần chủ động phân biệt giữa hổ phách tự nhiên và các chuỗi hạt nhựa nhân tạo. Hiện tượng làm giả hổ phách bằng nhựa polyester hoặc PVC rất phổ biến [1].

  • Hổ phách tự nhiên có tỷ trọng thấp (khoảng 1,05 - 1,10 g/cm3), thường nổi trong dung dịch nước muối bão hòa (pha tỷ lệ khoảng 1 phần muối : 4 phần nước), trong khi phần lớn các hạt nhựa tổng hợp sẽ chìm xuống đáy.
  • Khi cọ xát mạnh vào lòng bàn tay hoặc vải len, hổ phách thật sẽ ấm lên và tỏa ra mùi nhựa thông dịu nhẹ tự nhiên, đồng thời tích điện hút được các mảnh giấy nhỏ. Ngược lại, hạt nhựa giả khi bị ma sát nóng lên thường bốc mùi hắc, mùi khét của hóa chất hoặc mùi clo.
  • Không bao giờ cho trẻ sơ sinh ngậm, cắn các chuỗi hạt đeo cổ hoặc vòng tay giả hổ phách để "giảm đau mọc răng" như những lời quảng cáo truyền miệng không có cơ sở.

Người tiêu dùng nên chọn mua trang sức tại các cơ sở giám định đá quý uy tín có chứng thư rõ ràng. Không sử dụng các sản phẩm trang sức hoặc phụ kiện bằng nhựa giá rẻ, không rõ nguồn gốc xuất xứ trôi nổi trên thị trường.

Tóm lại, trong khi hổ phách tự nhiên là khoáng vật hữu cơ an toàn, các sản phẩm làm giả từ nhựa tổng hợp lại tiềm ẩn mối nguy rò rỉ phthalate và hóa chất bay hơi độc hại. Việc hiểu rõ rủi ro khoa học giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn sáng suốt, bảo vệ sức khỏe sinh sản, hệ hô hấp và sự phát triển của cả gia đình.