Hoa bia có gây giảm ham muốn nam giới? Sự thật khoa học

Chuyện dân gian về thợ hái hoa bia và nỗi lo nam giới

Trong dân gian châu Âu tồn tại truyền thuyết rằng người lao động thu hoạch hoa bia thường bị buồn ngủ, uể oải và suy giảm sinh lực tình dục. Hoa bia (còn gọi là Hublong, tên khoa học Humulus lupulus) vốn là thành phần tạo vị đắng và hương thơm đặc trưng trong sản xuất bia thương phẩm [3, 6]. Nỗi băn khoăn về việc loại thảo dược này gây giảm ham muốn phái mạnh đến nay vẫn khiến nhiều người tiêu dùng lo lắng.

Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất hoa bia chứa các phytoestrogen rất mạnh, có thể gây ức chế hành vi giao phối và thay đổi hormone sinh sản trong các thử nghiệm trên chuột đực [1, 4]. Tuy nhiên, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hoa bia làm suy giảm ham muốn hay giảm testosterone ở nam giới trưởng thành. Vì vậy, lo ngại uống bia hoặc dùng hoa bia thông thường làm "tắt lửa lòng" ở người vẫn chỉ là sự suy diễn từ phòng thí nghiệm.

Vì sao hoa bia lại sở hữu hoạt tính nội tiết nữ?

Cụm hoa cái của cây hoa bia từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với công dụng an thần nhẹ, điều trị rối loạn giấc ngủ, đồng thời có hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm ^[1]. Các tuyến lupulin của hoa bia tiết ra các flavonoid prenyl hóa với phổ hoạt tính sinh học đa dạng ^[2].

Đáng chú ý nhất trong số các hợp chất này là 8-prenylnaringenin (8-PN), được giới khoa học đánh giá là một trong những phytoestrogen mạnh nhất từng được phân lập từ thực vật [3, 6]. Bên cạnh 8-PN, các chất như 6-prenylnaringenin (6-PN), 6,8-diprenylnaringenin (6,8-DPN) và 8-geranylnaringenin (8-GN) cũng đóng vai trò nền tảng cho hoạt tính estrogen thực vật này ^[2].

Khi phân tích trong phòng thí nghiệm trên tế bào ung thư nội mạc tử cung ở người, chiết xuất hoa bia cùng 8-PN và 6-PN đều thể hiện hoạt tính estrogen thông qua việc kích hoạt thụ thể estrogen alpha (ERalpha) ^[3]. Riêng 6-PN còn kích hoạt thụ thể aryl hydrocarbon (AHR), làm tăng biểu hiện gen ức chế khối u (AHRR) và các gen chuyển hóa estrogen như CYP1A1, CYP1B1 ^[3]. Bản thân chiết xuất hoa bia toàn phần cũng điều hòa con đường chuyển hóa này thông qua việc làm tăng biểu hiện mRNA của CYP1B1 ^[3].

Chiết xuất hoa bia tác động thế nào đến chuột đực?

Để làm rõ nghi vấn về tác dụng làm giảm ham muốn (anaphrodisiac), các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm hành vi giao phối trên chuột cống đực Sprague-Dawley ^[4]. Nghiên cứu chia các cá thể thành chuột chưa từng có kinh nghiệm giao phối (chuột non - naive) và chuột đã thuần thục sinh dục ^[4].

Kết quả cho thấy, khi cho chuột non uống liều cấp tính chiết xuất hoa bia ở mức 25 mg/kg và 50 mg/kg thể trọng, tỷ lệ chuột có hành vi leo cưỡi và xuất tinh giảm đáng kể so với nhóm đối chứng ^[4]. Các liều thấp hơn là 5 mg/kg và 10 mg/kg không gây ra tác động này ^[4]. Ngược lại, ở nhóm chuột đực đã thuần thục sinh dục, việc dùng liều cấp tính hay dùng lặp lại hàng ngày ở liều 0,25 mg/kg/ngày trong 10 ngày liên tiếp đều không làm thay đổi hành vi giao phối ^[4]. Điều bất ngờ là khi dùng riêng hoạt chất 8-PN tinh khiết ở các liều 5, 12,5 và 25 microgam/kg cho chuột non, hoạt chất này không làm ảnh hưởng đến hành vi tình dục ^[4]. Điều này cho thấy 8-PN chỉ đóng góp một phần vào tác dụng ức chế ham muốn quan sát được trên chuột chưa thuần thục ^[4].

Về mặt nội tiết và chất lượng tinh trùng, một nghiên cứu năm 2019 đã khảo sát 70 chuột cống đực Sprague-Dawley được chia thành 7 nhóm, cho uống chiết xuất hoa bia liên tục trong 7 tuần ^[5]. Các nhóm nghiên cứu gồm: nhóm đối chứng dùng nước cất (1 mL/kg/ngày), nhóm Tween 80 25% (1 mL/kg/ngày), nhóm dầu ô liu (1 mL/kg/ngày), nhóm dùng diethylstilbestrol (DES - một estrogen tổng hợp, liều 100 microgam/kg thể trọng) và 3 nhóm dùng chiết xuất hoa bia với các liều H50 (50 mg/kg/ngày), H150 (150 mg/kg/ngày) và H450 (400 mg/kg/ngày) ^[5].

Sau 7 tuần gavage (bơm dịch vào dạ dày), tỷ lệ tăng trọng lượng cơ thể trung bình ở các nhóm chuột dùng DES và các nhóm dùng chiết xuất hoa bia (H50, H150, H450) đều giảm đáng kể so với nhóm dùng dầu ô liu và Tween 80 (tất cả P<0,05) ^[5]. Đáng chú ý, ở nhóm H50, trọng lượng của túi tinh, mào tinh hoàn và tinh hoàn lại tăng cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng (P<0,05 hoặc P<0,01) ^[5].

Tuy nhiên, số lượng tinh trùng ở nhóm chuột dùng liều H50 lại giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (P<0,05) ^[5]. Các đặc tính di động của tinh trùng ở tất cả các nhóm chuột dùng chiết xuất hoa bia thủy cồn cũng như nhóm dùng DES đều suy giảm thấp hơn rõ rệt so với đối chứng (P<0,05) ^[5].

Về hormone trong máu, ở cả ba mức liều chiết xuất hoa bia (H50, H150, H450) và nhóm DES, nồng độ testosterone tự do (T) và hormone tạo hoàng thể (LH) đều suy giảm, trong khi nồng độ estrogen (E2) tăng đáng kể so với đối chứng (P<0,05 hoặc P<0,01) ^[5]. Chỉ số hormone kích thích nang trứng (FSH) không ghi nhận sự thay đổi ở tất cả các nhóm ^[5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chiết xuất hoa bia liều cao kéo dài làm tăng trọng lượng tinh hoàn, túi tinh nhưng làm giảm khả năng vận động của tinh trùng và biến đổi hormone sinh dục ở chuột đực ^[5].

Bằng chứng lâm sàng hiện nay: Tập trung vào phụ nữ

Trái ngược với các lo ngại ở nam giới, hầu hết các nghiên cứu lâm sàng trên người và mô hình bảo vệ xương đều nhắm đến đối tượng phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh nhằm tìm giải pháp thay thế liệu pháp hormone [2, 7, 8].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2023 trên 63 phụ nữ sau mãn kinh bị rối loạn chức năng tình dục đã đối chiếu hiệu quả giữa gel hoa bia đặt âm đạo và kem estradiol ^[6]. Nhóm can thiệp gồm 33 phụ nữ dùng gel hoa bia hàng ngày trong 7 ngày đầu, sau đó duy trì 2 lần mỗi tuần trong 2 tháng; nhóm đối chứng gồm 30 phụ nữ dùng estradiol đặt âm đạo (0,625 mg) qua hai chu kỳ 28 ngày (21 ngày dùng thuốc, 7 ngày nghỉ) ^[6].

Kết quả đánh giá qua bảng chỉ số chức năng tình dục nữ (FSFI) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số: ham muốn, kích thích, bôi trơn âm đạo, sự thỏa mãn, cực khoái và điểm đau (P>0,05) ^[6]. Điều này khẳng định gel hoa bia đạt hiệu quả tương đương estradiol trong việc cải thiện chức năng tình dục ở phụ nữ sau mãn kinh mà không ghi nhận biến cố bất lợi nào ^[6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên chuột cái cắt buồng trứng cho thấy chiết xuất hoa bia chuẩn hóa ở liều 60 mg/kg/ngày trong 8 tuần giúp bảo tồn một phần mật độ xương chày bằng cách giảm số lượng hủy cốt bào, mà không gây tăng sinh nội mạc tử cung hay tác dụng phụ trên tử cung ^[7]. Một nghiên cứu khác kéo dài 21 ngày trên mô hình tử cung chuột cái cũng ghi nhận chiết xuất toàn phần của hoa bia không làm tăng trọng lượng tử cung, nhưng nếu dùng hợp chất 8-PN tinh khiết ở liều tương đương mức dùng ở người thì lại gây tác động nội tiết rõ rệt lên tử cung và tích tụ tại huyết tương, gan, tuyến vú ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng việc nam giới uống một vài ly bia chứa hoa bia sẽ gây suy giảm sinh lý, teo tinh hoàn hoặc "nữ hóa tuyến vú". Bằng chứng khoa học hiện tại chưa cho phép đưa ra kết luận này trên cơ thể người.

Các nghiên cứu cho thấy tác động tiêu cực lên tinh trùng và hormone nam chỉ được ghi nhận trên chuột đực với liều chiết xuất hoa bia dạng dịch chiết thủy cồn rất cao (từ 50 đến 400 mg/kg/ngày) và bơm liên tục trong 7 tuần ^[5]. Lượng hoa bia thực tế dùng để tạo vị đắng và bảo quản trong các mẻ nấu bia thông thường rất nhỏ [3, 6]. Hàm lượng các phytoestrogen như 8-PN hay 6-PN mà một người tiêu thụ qua thực phẩm ăn uống hàng ngày thấp hơn rất nhiều so với liều dùng trực tiếp trong các ống nghiệm hoặc mô hình gavage trên động vật [1, 5, 8].

Hơn nữa, tác dụng giảm ham muốn trong thử nghiệm hành vi chỉ xảy ra trên những cá thể chuột đực non nớt chưa có kinh nghiệm giao phối, còn nhóm chuột đực đã trưởng thành sinh dục hoàn toàn không bị ảnh hưởng hành vi giao phối dù dùng liều cấp hay liều lặp lại ^[4]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường nồng độ testosterone hay chất lượng tinh dịch của nam giới khi bổ sung hoa bia.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với hoa bia?

Mặc dù chưa có bằng chứng khẳng định tác hại trên đàn ông bình thường, các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật vẫn gợi ý cần có sự cẩn trọng nhất định đối với một số nhóm đối tượng:

• Nam giới đang điều trị vô sinh, hiếm muộn hoặc có số lượng tinh trùng ít, tinh trùng yếu: Do chiết xuất hoa bia ở liều cao đã được chứng minh làm giảm số lượng và độ di động của tinh trùng ở chuột, nhóm này nên tránh tự ý sử dụng các thực phẩm chức năng chứa chiết xuất hoa bia liều đậm đặc ^[5].
• Người mắc các rối loạn nội tiết nhạy cảm với estrogen: Hoạt tính phytoestrogen mạnh mẽ của hoa bia (đặc biệt là 8-PN) tác động trực tiếp lên thụ thể ERalpha và con đường chuyển hóa estrogen [5, 6].
• Trẻ em trai và thanh thiếu niên chưa hoàn thiện hệ sinh dục: Dữ liệu chuột non cho thấy nguy cơ ức chế phản xạ sinh dục nhạy cảm hơn cá thể trưởng thành ^[4].

Gợi ý áp dụng và cân bằng trong đời sống

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, việc thưởng thức bia giải khát hoặc sử dụng các loại trà thảo mộc chứa hoa bia nhằm hỗ trợ tiêu hóa hay tìm kiếm giấc ngủ ngon với lượng vừa phải là an toàn ^[1]. Hoa bia đóng vai trò tạo hương vị đặc trưng và ức chế vi khuẩn trong bia chứ không phải là một loại thuốc ức chế sinh dục [3, 6].

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng viên nang hoặc dịch chiết hoa bia liều cao cho các mục đích hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc kéo dài nếu bạn đang có kế hoạch sinh con hoặc đang điều trị bệnh lý liên quan đến hormone ^[5]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường về sinh lý hoặc sinh sản, việc thăm khám y khoa chính quy luôn là bước quan trọng nhất.

Dù các nghiên cứu trên chuột cống ghi nhận chiết xuất hoa bia liều cao có thể làm biến đổi hormone testosterone, estrogen và giảm chất lượng tinh trùng, khoa học vẫn chưa tìm thấy bằng chứng điều này xảy ra ở nam giới khi dùng thực phẩm thông thường ^[5]. Bạn hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng hoa bia ở mức độ vừa phải trong chế độ ăn uống hàng ngày mà không cần lo lắng về việc đánh mất phong độ phái mạnh.