Hoa bia trị mất ngủ: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Trăn trở tìm giấc ngủ ngon từ thảo dược

Mất ngủ kinh niên hay rối loạn giấc ngủ tạm thời khiến nhiều người mệt mỏi, suy giảm chất lượng sống và lo ngại tác dụng phụ của thuốc an thần tổng hợp. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp tự nhiên, hoa bia (Humulus lupulus L.) – loài thực vật tạo vị đắng đặc trưng cho bia – thường được nhắc đến như vị cứu tinh cho giấc ngủ.

Tuy nhiên, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất hoa bia khi dùng đơn độc chưa thể hiện hiệu quả vượt trội so với giả dược trong điều trị mất ngủ mạn tính ^[1]. Tác dụng cải thiện giấc ngủ ghi nhận rõ rệt hơn chủ yếu khi hoa bia được phối hợp cùng các thảo dược khác như cây nữ lang (valerian) hoặc sử dụng dưới dạng đồ uống không cồn hỗ trợ thư giãn [2, 4, 5].

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh của hoa bia

Hoa bia từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian nhờ đặc tính làm dịu thần kinh ^[2]. Các nghiên cứu dược lý chỉ ra hoạt tính an thần của loài cây này bắt nguồn chủ yếu từ chất nhựa đắng ^[2].

Cụ thể, sản phẩm thoái hóa của axit alpha trong nhựa hoa bia là hợp chất 2-methyl-3-buten-2-ol ^[2]. Hợp chất này có cơ chế hoạt động thông qua việc làm gia tăng nồng độ axit gamma-aminobutyric (GABA) – chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính tại hệ thần kinh trung ương, từ đó tạo ra phản ứng an dịu ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng về chiết xuất hoa bia đơn độc và giả dược

Dù có cơ chế sinh học tiềm năng, hiệu quả thực tế của hoa bia khi kiểm chứng trên người bệnh lại cho thấy nhiều hạn chế. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược công bố năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của thực phẩm bổ sung chứa axit béo không bão hòa kết hợp chiết xuất hoa bia trên bệnh nhân từ 25 đến 65 tuổi bị mất ngủ nguyên phát mạn tính ^[1].

Nghiên cứu kéo dài trong 1 tháng, người tham gia uống 2 viên nang mềm mỗi ngày chứa hoạt chất hoặc dầu ô liu làm giả dược ^[1]. Kết quả điểm số đánh giá giấc ngủ Leeds không có sự khác biệt giữa hai nhóm với chỉ số p = 0,95 ^[1]. Cả nhóm dùng giả dược và nhóm dùng hoa bia đều ghi nhận tỷ lệ cải thiện chất lượng giấc ngủ lần lượt là 62% và 65% (p = 0,52) ^[1]. Hiệu suất giấc ngủ đo bằng thiết bị theo dõi vận động actigraphy cũng tăng tương đương nhau từ 72% lên 76% ở nhóm can thiệp và 75% ở nhóm giả dược (p = 0,91) ^[1]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất này không có tác động vượt trội lên chu kỳ thức - ngủ cũng như chuyển hóa melatonin qua nước tiểu ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2017 đánh giá phức hợp LZComplex3 (gồm lactium, táo nhân Zizyphus, hoa bia Humulus lupulus, magie và vitamin B6) trên 171 người trưởng thành khỏe mạnh bị mất ngủ nhẹ ^[3]. Các tình nguyện viên trải qua 7 ngày chạy thử giả dược đơn mù trước khi được phân ngẫu nhiên dùng LZComplex3 hoặc giả dược trong 2 tuần ^[3]. Kết quả đo lường bằng chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) cùng các tiêu chí phụ như mệt mỏi thể chất, tâm trạng, lo âu và nhận thức đều cải thiện ngang nhau ở cả hai nhóm ^[3]. Tác động giả dược mạnh mẽ đã khiến nghiên cứu chưa thể khẳng định phức hợp chứa hoa bia này mang lại lợi ích thực sự ^[3].

Hiệu quả khi phối hợp hoa bia với cây nữ lang

Khi không đứng một mình, hoa bia kết hợp với các thảo dược an thần khác lại cho kết quả khả quan hơn trong một số thử nghiệm. Đánh giá tổng quan năm 2010 phân tích 16 nghiên cứu giai đoạn 1950 - 2009 về việc điều trị mất ngủ nguyên phát ở người trưởng thành ^[4]. Trong đó, 12 nghiên cứu nhận thấy việc dùng cây nữ lang đơn độc hoặc phối hợp với hoa bia có liên quan đến việc cải thiện các thông số giấc ngủ như rút ngắn thời gian chìm vào giấc ngủ và nâng cao chất lượng nghỉ ngơi ^[4].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013 tại Ấn Độ so sánh chế phẩm NSF-3 (chứa chiết xuất chuẩn hóa của cây nữ lang, hoa lạc tiên và hoa bia) với thuốc ngủ zolpidem trên bệnh nhân mất ngủ nguyên phát ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm ^[5]. Tổng cộng có 91 người tham gia và 78 người hoàn thành can thiệp (39 người mỗi nhóm) bằng cách uống 1 viên NSF-3 hoặc 1 viên zolpidem 10 mg trước khi đi ngủ trong 2 tuần ^[5].

Kết quả ghi nhận cả hai nhóm đều cải thiện đáng kể về tổng thời gian ngủ, rút ngắn thời gian vào giấc ngủ, giảm số lần thức giấc ban đêm và giảm điểm chỉ số mức độ nghiêm trọng của mất ngủ mà không có khác biệt thống kê giữa hai bên ^[5]. Điểm buồn ngủ ban ngày theo thang đo Epworth không thay đổi đáng kể ^[5]. Nhóm nghiên cứu kết luận chế phẩm phối hợp chứa hoa bia là lựa chọn thay thế ngắn hạn an toàn và hiệu quả tương đương zolpidem ^[5].

Đồ uống chứa hoa bia và nhịp sinh học

Ngoài dạng chiết xuất viên uống, hoa bia còn được thử nghiệm thông qua chế độ ăn uống thông thường. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 17 nữ y tá khỏe mạnh làm việc theo ca xoay vòng hoặc ca đêm nhiều căng thẳng ^[2]. Nhóm đối tượng được can thiệp bằng cách uống 333 ml bia không cồn (chứa 0,0% cồn và thành phần hoa bia) trong bữa tối liên tục 14 ngày, so sánh với giai đoạn đối chứng không dùng bia ^[2].

Kết quả đo bằng thiết bị Actiwatch chỉ ra thời gian chìm vào giấc ngủ giảm đáng kể từ 20,50 phút ở nhóm đối chứng xuống còn 12,01 phút ở nhóm can thiệp ^[2]. Tổng mức độ vận động cựa quậy trong đêm cũng giảm từ 7.258,78 xung hoạt động xuống 5.284,78 xung ^[2]. Thang đo lo âu trạng thái STAI cũng ghi nhận mức giảm từ 20,69 điểm xuống 18,09 điểm, cho thấy việc bổ sung hoa bia lượng vừa phải trong đồ uống không cồn giúp hỗ trợ giấc ngủ đêm ^[2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn nhận một cách khách quan, bằng chứng khoa học về việc dùng đơn độc hoa bia để trị mất ngủ mạn tính còn rất yếu và hiệu quả quan sát được phần lớn không vượt qua tác động của giả dược [1, 3]. Các nghiên cứu tổng quan cũng nhấn mạnh rằng sự khác biệt lớn trong thiết kế thử nghiệm khiến giới chuyên môn chưa thể tự tin khuyến nghị rộng rãi liệu pháp thảo dược này nếu thiếu các nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi quy mô lớn hơn ^[4].

Bên cạnh đó, các can thiệp phối hợp thảo dược có hoa bia mới chỉ được thử nghiệm an toàn và hiệu quả trong thời gian ngắn khoảng 2 tuần ^[5]. Việc sử dụng dài hạn có duy trì được hiệu quả hay gây phụ thuộc như các thuốc ngủ thông thường hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải ^[5]. Ngoài ra, các phương pháp không dùng thuốc như kiểm soát kích thích đã được chứng minh qua phân tích tổng hợp là đem lại cải thiện từ nhỏ đến lớn đối với thời gian vào giấc và tổng thời lượng ngủ [7, 8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa bia?

Mặc dù các thử nghiệm ngắn hạn trên người ghi nhận tác dụng phụ của hoa bia thường nhẹ như buồn ngủ ban ngày ^[5], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng.

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2019 trên 70 chuột cống đực Sprague-Dawley dùng chiết xuất thủy cồn hoa bia liên tục 7 tuần đã chỉ ra những thay đổi nội tiết đáng lưu ý ^[6]. Ở các mức liều 50, 150 và 450 mg/kg mỗi ngày, chiết xuất hoa bia làm giảm trọng lượng cơ thể, giảm nồng độ testosterone và LH tự do, đồng thời làm tăng nồng độ estrogen ^[6]. Số lượng và độ di động của tinh trùng ở chuột suy giảm đáng kể, kèm theo sự gia tăng trọng lượng tinh hoàn và túi tinh ^[6]. Do đó, nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc người có vấn đề về nội tiết tố nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi lạm dụng các sản phẩm từ hoa bia đậm đặc.

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ mới khảo sát trên người trưởng thành từ 25 đến 65 tuổi hoặc nữ điều dưỡng [1, 5]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về hiệu quả và mức độ an toàn của hoa bia trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em.

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Nếu muốn sử dụng hoa bia để hỗ trợ thư giãn, người dùng có thể lựa chọn các dạng chế phẩm kết hợp hoặc đồ uống phù hợp:

• Dạng bia không cồn (0,0% cồn): Có thể sử dụng lượng vừa phải khoảng 333 ml vào bữa ăn tối để hỗ trợ giảm căng thẳng và rút ngắn thời gian chìm vào giấc ngủ ^[2]. Tuyệt đối tránh các loại bia chứa cồn thông thường vì cồn gây phá vỡ cấu trúc giấc ngủ sâu.
• Dạng viên phối hợp thảo dược: Các chế phẩm kết hợp hoa bia với cây nữ lang hoặc hoa lạc tiên có thể dùng 1 viên vào trước giờ đi ngủ theo hướng dẫn trên nhãn, nhằm thay thế tạm thời trong các đợt mất ngủ ngắn hạn ^[5].
• Thời gian dùng: Không nên tự ý dùng kéo dài quá 2 tuần ^[5]. Khi có triệu chứng buồn ngủ quá mức vào ban ngày hoặc nếu tình trạng mất ngủ kéo dài, cần ngưng dùng và thăm khám y tế.

Hoa bia có thể là một giải pháp hỗ trợ làm dịu thần kinh khi được phối hợp khoa học trong ngắn hạn. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh, vệ sinh giấc ngủ hay phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ.