Nhiều người tiêu dùng hiện nay đang tìm kiếm các loại thảo dược bồi bổ sức khỏe và tình cờ biết đến "hoa ve sầu" hay nấm ve sầu với mức giá mềm hơn đáng kể so với đông trùng hạ thảo tự nhiên Tây Tạng. Sự xuất hiện của loại nấm này kéo theo nhiều thắc mắc: liệu hoa ve sầu có thực sự là một dạng đông trùng hạ thảo, và giá trị sinh học của nó có tương đương với các dòng nấm đắt đỏ khác hay không?

Hoa ve sầu (tên khoa học là Cordyceps cicadae hoặc Isaria cicadae) thực chất là một loài nấm ký sinh trên nhộng hoặc ấu trùng ve sầu, cùng thuộc nhóm nấm ký sinh côn trùng như đông trùng hạ thảo thường (Cordyceps sinensis) [1], [2]. Dù chia sẻ một số nhóm chất tương đồng như adenosine hay cordycepin, hoa ve sầu lại sở hữu một hoạt chất đặc trưng rất đáng chú ý là N(6)-(2-Hydroxyethyl)adenosine (HEA), nhưng các bằng chứng về bảo vệ thận hiện nay chủ yếu vẫn dừng lại ở mức tiền lâm sàng và mô hình lý thuyết [3], [2], [4].

Hoa ve sầu là gì và sự khác biệt về nguồn gốc sinh học

Trong tự nhiên, đông trùng hạ thảo kinh điển (Cordyceps sinensis) hình thành từ sự kết hợp giữa nấm ký sinh và sâu non của loài bướm thuộc chi Thitarodes [1]. Trong khi đó, hoa ve sầu (Cordyceps cicadae) lại được hình thành khi bào tử nấm lây nhiễm vào ấu trùng ve sầu (Cicada flammata) hoặc các loại côn trùng khác vào mùa đông, sau đó quả thể nấm mọc trồi lên từ xác nhộng ve sầu [2].

Cả hai đều có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông [1], [2]. Trong Dược điển Trung Quốc năm 2015, đông trùng hạ thảo Cordyceps sinensis được chuẩn hóa với hàm lượng nucleoside, đặc biệt là dẫn xuất cordycepin (3'-deoxyadenosine), như một chỉ số kiểm soát chất lượng quan trọng [1]. Dù vậy, do khan hiếm và đắt đỏ, các loài nấm họ hàng như Cordyceps cicadae ngày càng được giới nghiên cứu chú ý để tìm kiếm nguồn dược liệu thay thế [1], [2].

So sánh thành phần: Điểm nhấn HEA và Adenosine

Về mặt hóa học, hoa ve sầu chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp gồm các axit hữu cơ, axit amin, lipid, phospholipid, carbohydrate và đặc biệt là hệ thống nucleoside phong phú [1]. Những thành phần này đóng vai trò quan trọng tạo nên hoạt tính sinh học của nấm [1].

Điểm khác biệt đáng kể nhất giữa hoa ve sầu và các loài Cordyceps khác nằm ở hoạt chất N(6)-(2-Hydroxyethyl)adenosine (viết tắt là HEA) [3], [2]. Đây là một hợp chất sinh học có hoạt tính đối kháng ion canxi (Ca2+), từng được ghi nhận có khả năng an thần và hỗ trợ điều hòa tuần hoàn trong các thử nghiệm dược lý [3]. Cùng với HEA, hoa ve sầu cũng chứa hàm lượng dồi dào adenosine, polysaccharide và ergosterol tương tự như đông trùng hạ thảo [1], [2], [5].

Một hoạt chất nổi tiếng khác là cordycepin (3'-deoxyadenosine) cũng được tìm thấy trong bào tử và thể quả của hoa ve sầu [1]. Tuy nhiên, trong khi cordycepin là chỉ số cốt lõi của Cordyceps sinensis và Cordyceps militaris, thì ở hoa ve sầu, bộ ba adenosine, HEA và polysaccharide mới là những thành phần hoạt tính tạo nên dấu ấn riêng biệt [1], [3], [2], [6].

Cơ chế tác động: Kháng viêm và bảo vệ tế bào

Các hoạt chất trong hoa ve sầu phát huy tác dụng thông qua nhiều con đường sinh hóa khác nhau trong tế bào [3], [7]. Cụ thể, nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát cơ chế kháng viêm của HEA phân lập từ hoa ve sầu trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [3].

Kết quả cho thấy HEA làm giảm phản ứng viêm thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB qua trung gian thụ thể TLR4 [3]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm kết hợp cả ba hoạt chất gồm cordycepin, adenosine và HEA, các nhà khoa học nhận thấy cordycepin có khả năng ức chế giải phóng cytokine gây viêm mạnh hơn adenosine và HEA, nhưng không ghi nhận tác dụng hiệp đồng cộng hưởng giữa ba chất này [3].

Bên cạnh đó, adenosine phân lập từ Cordyceps cicadae cũng được chứng minh có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh PC12 trước tình trạng tổn thương do glutamate tạo ra (nồng độ 5mM) [7]. Glutamate kích thích tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và gây quá tải dòng canxi nội bào [7]. Adenosine từ hoa ve sầu đã giúp tăng tỷ lệ sống của tế bào, phục hồi điện thế màng ty thể, tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa như SOD, GSH-Px và điều hòa tỷ lệ Bcl-2/Bax [7].

Bằng chứng khoa học về tác dụng trên thận: Đang ở mức nào?

Trong y học cổ truyền, hoa ve sầu thường được dùng để hỗ trợ các bệnh lý về tim mạch, mắt và chức năng thận [2], [5]. Các công bố khoa học gần đây cũng chỉ ra rằng polysaccharide, adenosine và HEA trong nấm ve sầu có đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và tiềm năng bảo vệ thận [2], [5].

Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ mức độ thực tế của các bằng chứng này:

  • Nghiên cứu công bố năm 2019 về lên men chìm nấm Cordyceps cicadae chủng NTTU 868 tập trung vào việc tối ưu hóa môi trường nuôi cấy để thu nhận lượng sinh khối, polysaccharide, adenosine và HEA cao nhất, đồng thời nhắc lại tiềm năng bảo vệ thận của các hoạt chất này từ các tài liệu trước đó chứ chưa tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh thận [2].
  • Nghiên cứu năm 2022 ứng dụng phương pháp dược lý mạng lưới (network pharmacology) để tìm hiểu cơ chế tiềm năng của hoa ve sầu trong việc can thiệp tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu thận [4]. Nghiên cứu chỉ ra các hạn chế lớn: các hoạt chất tính toán trên mô hình lý thuyết có thể khác biệt rất nhiều so với những gì bệnh nhân thực tế hấp thu được tại mô thận [4].
  • Đến nay, các bằng chứng khẳng định công dụng bổ thận hay cải thiện chức năng thận của hoa ve sầu chủ yếu dựa trên nghiên cứu phòng thí nghiệm, nuôi cấy tế bào hoặc mô hình động vật, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác lập liều điều trị [2], [5], [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa ve sầu

Nhiều người lầm tưởng rằng hoa ve sầu là "hàng giả" hoặc hoàn toàn vô giá trị so với đông trùng hạ thảo tự nhiên Tây Tạng. Đây là nhận định chưa chuẩn xác, bởi hoa ve sầu là một loài nấm dược liệu thực thụ có tên khoa học rõ ràng, sở hữu các hoạt chất quý giá như HEA và adenosine đã được chứng minh về mặt dược lý [1], [3], [2].

Ngược lại, một sai lầm nguy hiểm khác là thần thánh hóa hoa ve sầu như một vị thuốc "chữa bách bệnh", có thể trị dứt điểm các bệnh suy thận mạn tính hay ung thư. Cần nhấn mạnh rằng cordycepin từng được cấp chỉ định thuốc mồ côi tại Mỹ năm 2007 và thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1/2 cho bệnh bạch cầu lympho cấp tính dương tính với TdT giai đoạn 2008-2010 [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng nấm thô hoàn toàn khác biệt với việc dùng thuốc tinh khiết trong y khoa, và hoa ve sầu không thể thay thế cho các phác đồ điều trị thận hay thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định [1], [4].

Tính an toàn và những ai cần thận trọng

Dù hoa ve sầu được đánh giá là tương đối lành tính trong các bài thuốc cổ truyền, vấn đề an toàn sinh học của loài nấm này vẫn cần được theo dõi thận trọng [1], [4].

Một nghiên cứu an toàn trên động vật cho chuột cống sử dụng sinh khối sợi nấm hoa ve sầu sấy thăng hoa liên tục trong 90 ngày cho thấy không có trường hợp tử vong, không xuất hiện triệu chứng lâm sàng bất thường và không có tổn thương mô bệnh học [4]. Dẫu vậy, các tổng quan y khoa cũng ghi nhận một số người dùng sản phẩm liên quan đến Cordyceps gặp phải triệu chứng tiêu chảy, táo bón hoặc khó chịu đường tiêu hóa [4].

Đáng chú ý, một số chất chuyển hóa thứ cấp ở các loài nấm này hoặc các chất tương tự nucleoside (như dẫn xuất cordycepin, pentostatin, oosporein, tenellin) có thể tiềm ẩn độc tính trên đường tiêu hóa, độc tính tủy xương, độc thần kinh hoặc gây độc tế bào phụ thuộc liều [1], [4]. Hơn nữa, nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc (mycotoxin) sinh ra tự nhiên trên xác ve sầu hoang dã chưa được kiểm soát hoàn toàn [4].

Những nhóm người sau đây cần hết sức thận trọng:

  • Người có tiền sử dị ứng với côn trùng hoặc nấm mốc hoang dã.
  • Người bệnh suy giảm chức năng thận, gan giai đoạn nặng: Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược chưa chuẩn hóa thay thuốc [4].
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đầy đủ trên các đối tượng nhạy cảm này [4].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng hoa ve sầu để bồi bổ sức khỏe nói chung, người dùng cần lưu ý một số nguyên tắc dựa trên các phát hiện công nghệ sinh học hiện đại:

Hiện nay, nấm ve sầu nuôi cấy nhân tạo bằng phương pháp lên men hoặc cấy trên cơ chất ngũ cốc (như yến mạch) đã được chứng minh giúp kiểm soát tốt hàm lượng adenosine và HEA ổn định hơn, đồng thời hạn chế nguy cơ nhiễm nấm mốc tạp nhiễm từ tự nhiên [3], [2]. Khi chọn mua, nên ưu tiên các chế phẩm nuôi cấy đã qua kiểm nghiệm chất lượng rõ ràng.

Trong chế biến, các nghiên cứu cho thấy dịch chiết nước và cồn đều có thể tách chiết được các hoạt chất kháng viêm và nucleoside [3]. Vì vậy, phương pháp hãm nước sôi hoặc nấu canh ở nhiệt độ vừa phải trong thời gian ngắn là cách tiếp cận phổ biến. Do trích đoạn nghiên cứu chưa đưa ra khuyến cáo liều dùng cụ thể hằng ngày cho người khỏe mạnh, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu đang điều trị bệnh lý nền [4].

Hoa ve sầu là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng với hoạt chất HEA độc đáo và hàm lượng adenosine cao [3], [2]. Dẫu vậy, người tiêu dùng nên nhìn nhận đúng giá trị hỗ trợ sức khỏe của loại nấm này, tránh thổi phồng công dụng chữa bệnh thận hay dùng bừa bãi thay thế các biện pháp y tế chuẩn mực.