Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau sử dụng các vị thuốc nam hoặc dược liệu cổ truyền để ổn định đường huyết, trong đó hoàng liên bắc là cái tên nổi bật. Vị thuốc đắng này từ lâu đã gắn liền với các bài thuốc dân gian trị bệnh tiêu khát và các rối loạn tiêu hóa thường gặp [1], [2]. Nhiều người băn khoăn liệu hiệu quả hạ đường huyết của hoàng liên bắc có thực sự được khoa học kiểm chứng, hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng.
Thực tế, hoạt chất chính chiết xuất từ hoàng liên bắc là berberine đã được nhiều nghiên cứu khoa học ghi nhận có tác động hạ đường huyết rõ rệt qua các thụ thể chuyển hóa [1], [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng trên người hiện nay đa số có quy mô nhỏ hoặc tập trung ở các nhóm đối tượng hẹp [3]. Do đó, hoàng liên bắc chưa thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị đái tháo đường chính quy.
Cơ chế tác động sinh học của hoàng liên bắc
Hoàng liên bắc (Coptis chinensis) chứa thành phần hoạt tính sinh học chủ yếu là berberine [1], [2]. Theo y học hiện đại, hoạt chất này tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa glucose và lipid thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu AMPK, NF-kappaB, TNF và con đường glucagon [1]. Đồng thời, dược chất hỗ trợ sửa chữa và tái tạo các tế bào beta tuyến tụy [1].
Bên cạnh việc bảo vệ tế bào beta, berberine còn kích hoạt sự biểu hiện gen của thụ thể insulin, làm tăng độ nhạy cảm của các mô ngoại vi đối với insulin và giảm kháng insulin [1]. Hoạt chất này cũng thúc đẩy cơ thể bài tiết hormone GLP-1, cải thiện tình trạng viêm ruột, bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột và thúc đẩy vận chuyển đường vào tế bào, từ đó làm giảm nồng độ đường trong máu ngoại vi [1].
Ngoài ra, berberine hoạt động như một chất kích thích tiết insulin phụ thuộc vào nồng độ glucose thông qua việc gắn kết trực tiếp vào kênh kali KCNH6 trên tế bào beta [3]. Quá trình này đẩy nhanh việc đóng kênh KCNH6, làm giảm dòng điện KCNH6 và kéo dài quá trình khử cực màng tế bào dưới điều kiện đường huyết cao, từ đó thúc đẩy tiết insulin mà không ảnh hưởng đến mức insulin nền lúc đói [3].
Ở cấp độ enzyme, các alkaloid từ hoàng liên bắc gồm berberine, epiberberine, magnoflorine và coptisine có khả năng ức chế mạnh mẽ protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) [4]. PTP1B là một chất điều hòa tiêu cực trong con đường truyền tín hiệu insulin [4]. Các phân tích động học và mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy các hợp chất này gắn kết chặt chẽ vào vị trí hoạt động của enzyme PTP1B, hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose [4].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm tế bào
Các bằng chứng thực nghiệm trên tế bào và mô hình động vật đã làm rõ hơn hiệu quả hạ đường huyết của hoàng liên bắc. Trong một nghiên cứu công bố năm 2016 trên dòng tế bào gan HepG2 và chuột đái tháo đường KK-Ay, các protoberberine alkaloid từ hoàng liên bắc cho thấy tác dụng điều hòa đường huyết và mỡ máu [5]. Khi bổ sung berberine và coptisine ở liều 5 microg/mL, mức tiêu thụ glucose của tế bào HepG2 đã tăng lần lượt là 96,1% và 17,6% [5].
Cũng trong nghiên cứu năm 2016, việc dùng berberine và coptisine trên chuột KK-Ay đã ức chế mức đường huyết lúc đói và cải thiện đáng kể khả năng dung nạp glucose [5]. Thành phần epiberberine làm giảm trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, lượng nước uống và lượng nước tiểu ở chuột đái tháo đường [5]. Đồng thời, palmatine và jatrorrhizine giúp giảm cholesterol toàn phần và triglyceride huyết thanh, trong khi berberine, palmatine và jatrorrhizine đều làm tăng HDL-cholesterol có lợi [5].
Nghiên cứu công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng sự kết hợp giữa ginsenoside Re từ nhân sâm và berberine từ hoàng liên theo tỷ lệ 4:16 (100 mug/g) cho thấy hiệu quả hạ đường huyết rõ rệt hơn và ức chế enzyme alpha-glucosidase trên chuột đái tháo đường [1]. Đồng thời, trên chuột béo phì db/db, berberine kích hoạt quá trình sinh nhiệt trong tế bào mỡ thông qua trục AMPK-PGC1alpha, làm tăng tiêu hao năng lượng và giảm tăng cân [2].
Nghiên cứu trên biến chứng thận và nhận thức liên quan đái tháo đường
Bên cạnh hạ đường huyết, tác động của hoạt chất hoàng liên trên các biến chứng đái tháo đường cũng được tổng hợp qua các bài tổng quan hệ thống. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của berberine trên mô hình động vật mắc bệnh thận đái tháo đường từ 25 nghiên cứu tìm kiếm trên PubMed, Web of Science và Embase tính đến tháng 6 năm 2022 [6].
Kết quả phân tích cho thấy berberine cải thiện đáng kể các chỉ số chức năng thận như đường huyết lúc đói (FBG), nitơ urê máu (BUN), creatinine huyết thanh (SCR), protein niệu và chỉ số thận (KI) [6]. Hoạt chất này cũng làm giảm các dấu ấn gây viêm gồm IL-6, TNF-alpha, giảm các chỉ số stress oxy hóa như hàm lượng malondialdehyde, tăng hoạt tính superoxide dismutase, đồng thời hạ mỡ máu (TG, TC, LDL) [6]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây mới là kết quả tiền lâm sàng trên động vật và cần thêm thử nghiệm quy mô lớn trên người [6].
Tương tự, một phân tích tổng hợp khác công bố năm 2022 gồm 20 nghiên cứu trên 442 động vật mắc suy giảm nhận thức liên quan đến đái tháo đường (DCI) cho thấy berberine cải thiện rõ rệt chỉ số đường huyết lúc đói FBG, đường huyết 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose (OGTT) và mức insulin huyết thanh [7]. Berberine còn cải thiện thời gian thoát và khả năng ghi nhớ không gian trong bài kiểm tra mê lộ nước Morris, giảm tích tụ amyloid beta và chất ức chế acetylcholinesterase [7]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng sự không đồng nhất (heterogeneity) giữa các nghiên cứu động vật là một giới hạn cần xem xét kỹ [7].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người
Mặc dù các dữ liệu cơ chế và động vật rất phong phú, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người nhằm đánh giá tác động của berberine vẫn còn giới hạn về số lượng đối tượng tham gia [3].
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng nhãn kép, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, thiết kế chéo hai giai đoạn, dùng liều đơn (mã số NCT03972215) đã được thực hiện để đánh giá tác động kích thích tiết insulin của berberine [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên 15 nam giới khỏe mạnh được thực hiện kỹ thuật kẹp tăng đường huyết (hyperglycemic clamp) kéo dài 160 phút [3].
Kết quả thử nghiệm giai đoạn 1 này cho thấy berberine thúc đẩy bài tiết insulin và peptide C rõ rệt trong trạng thái tăng đường huyết so với nhóm dùng giả dược, nhưng không làm thay đổi mức tiết insulin lúc đói [3]. Tất cả đối tượng đều dung nạp tốt với berberine và không ghi nhận tác dụng phụ nào trong suốt thời gian theo dõi 14 ngày [3]. Đây là minh chứng lâm sàng bước đầu cho thấy cơ chế hạ đường huyết phụ thuộc glucose của berberine, giúp giảm nguy cơ tụt đường huyết đột ngột [3].
Ngoài ra, dữ liệu từ các nhóm nghiên cứu lâm sàng trước đó cho thấy việc điều trị bằng berberine giúp hạ nồng độ cholesterol toàn phần, LDL và triglyceride ở bệnh nhân tăng cholesterol máu với cơ chế gắn vào vùng 3'UTR của mRNA LDLR, làm tăng tính ổn định của thụ thể này [2]. Nghiên cứu metabolomics sau đó cũng ghi nhận hiệu quả kiểm soát đường huyết và lipid máu của berberine trên nhóm bệnh nhân mắc đái tháo đường tuýp 2 kèm tăng lipid máu [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy hoàng liên bắc và berberine sở hữu nhiều tiềm năng sinh học như điều hòa đường huyết, chống oxy hóa, kháng viêm, hạ lipid máu và hỗ trợ bảo vệ tim mạch, tế bào thần kinh [1], [2], [8]. Hoạt chất này cũng cho thấy khả năng bảo vệ tế bào thần kinh thông qua việc duy trì nồng độ ATP nội bào và giảm quá trình chết tế bào theo chương trình [8].
Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất hiện nay là phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đánh giá chi tiết chỉ số HbA1c và kiểm soát đường huyết dài hạn có cỡ mẫu nhỏ hoặc mới tiến hành trên nhóm đối tượng tình nguyện viên khỏe mạnh [3]. Đa số các bằng chứng mở rộng về cơ chế bảo vệ thận hoặc cải thiện nhận thức vẫn dừng lại ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [6], [7].
Chính vì vậy, các kết luận từ nghiên cứu trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người [6]. Người bệnh đái tháo đường không nên xem hoàng liên bắc là thần dược có thể chữa khỏi bệnh hay thay thế các chỉ định điều trị y khoa đã được chuẩn hóa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoàng liên hạ đường huyết
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên như hoàng liên bắc là an toàn tuyệt đối và có thể sử dụng tùy tiện không cần liều lượng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi hoàng liên bắc có tính kháng khuẩn mạnh mẽ và các alkaloid đậm đặc có thể tác động trực tiếp lên hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa tại gan [1], [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý bỏ thuốc tây y do bác sĩ kê đơn để chuyển sang sắc nước hoàng liên bắc uống hàng ngày. Việc này có thể khiến chỉ số đường huyết dao động khó kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính hoặc mạn tính nguy hiểm.
Cũng cần lưu ý rằng berberine dạng chiết xuất tinh khiết và dược liệu hoàng liên thô dạng sắc có dược động học, nồng độ hoạt chất và độ hấp thu khác nhau [8]. Chiết xuất toàn phần của hoàng liên bắc đôi khi mang lại tác động phối hợp giữa nhiều loại alkaloid khác nhau như berberine, coptisine, palmatine chứ không chỉ đơn thuần là berberine đơn lẻ [8], [5].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận hoàng liên bắc?
Những người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường (như metformin, insulin, sulphonylurea) cần hết sức thận trọng khi muốn phối hợp hoàng liên bắc hoặc thực phẩm chứa berberine. Việc kết hợp dược liệu kích thích tiết insulin cùng với thuốc điều trị có thể làm tăng tác dụng hạ đường huyết, đòi hỏi phải theo dõi đường huyết sát sao [3].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý gan, thận mạn tính nặng cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ hoàng liên, do việc chuyển hóa các alkaloid có thể tạo thêm áp lực lên các cơ quan đào thải [6].
Hiện tại, chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng về tính an toàn của hoàng liên bắc trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa hoàng liên bắc khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên an toàn
Đối với người muốn tìm hiểu và sử dụng hoàng liên bắc hoặc các chế phẩm chứa berberine để hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa, việc tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là bước bắt buộc.
Khi sử dụng, người dùng cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền, chỉ dùng với lượng vừa phải và không lạm dụng kéo dài. Tránh việc tự ý thu hái dược liệu không rõ nguồn gốc để sắc uống do nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc nhầm lẫn loài thực vật.
Trong quá trình sử dụng, người bệnh đái tháo đường cần duy trì đo đường huyết định kỳ để kiểm soát sự thay đổi của chỉ số máu. Nếu có bất kỳ dấu hiệu khó chịu tiêu hóa hoặc nghi ngờ tương tác thuốc, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Nhìn chung, hoàng liên bắc và berberine mang lại nhiều triển vọng trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết và các rối loạn chuyển hóa liên quan [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng vẫn cần được củng cố thêm bằng các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên quy mô lớn [6]. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào dược liệu.
