Hoạt chất kháng viêm trong ngấy hương: Bằng chứng thử nghiệm tới đâu?

Ngấy hương và mối quan tâm về khả năng kháng viêm

Trong dân gian, ngấy hương cùng các loài thuộc chi mâm xôi (Rubus) từ lâu đã được sử dụng làm vị thuốc thanh nhiệt, giảm đau mỏi hoặc pha trà uống hằng ngày. Nhiều người thường truyền tai nhau rằng loại cây bụi mọc hoang dã này chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên mạnh mẽ, giúp bảo vệ dạ dày và giảm sưng viêm xương khớp.

Tuy nhiên, các hợp chất tự nhiên có trong ngấy hương và chi Rubus thực sự phát huy tác dụng ra sao dưới góc nhìn khoa học hiện đại? Bằng chứng hiện nay đã tiến triển tới mức nào, hay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ khởi trong ống nghiệm?

Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học về hoạt tính kháng viêm của các hợp chất trong chi ngấy hương hiện chỉ mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng [1, 3, 4, 8]. Nghiên cứu chỉ ra chi Rubus giàu các hợp chất thứ cấp như triterpenoid, flavonoid và polyphenol ^[1]. Tuy nhiên, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh ngấy hương chữa khỏi các bệnh lý viêm nhiễm.

Cơ chế tác động: Hoạt chất tự nhiên chặn chuỗi phản ứng viêm

Các loài thuộc chi mâm xôi (Rubus, họ Rosaceae) nói chung sở hữu nguồn chuyển hóa thứ cấp phong phú, nổi bật là triterpenoid, flavonoid và polyphenol ^[1]. Khi cơ thể đối mặt với tổn thương hoặc nhiễm khuẩn, các tế bào miễn dịch (như đại thực bào) sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), prostaglandin E2 (PGE2) cùng các cytokine gây viêm ^[2].

Trong các thử nghiệm sinh học, các hoạt chất nhóm triterpenoid được phân lập từ các loài cùng chi với ngấy hương can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu nội bào. Cụ thể, chúng ức chế sự kích hoạt của yếu tố phiên mã NF-kappaB và con đường p38 MAPK ^[2].

Khi các con đường truyền tin này bị chặn đứng, tế bào miễn dịch sẽ giảm sản sinh các chất gây viêm như NO và PGE2 ^[2]. Đồng thời, các hoạt chất này còn thúc đẩy hoạt động của các enzyme chống oxy hóa tự nhiên trong cơ thể như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase, giúp dọn dẹp các gốc tự do gây tổn hại màng tế bào ^[3].

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về hoạt chất của chi Rubus?

Cho đến nay, chưa có công trình lâm sàng trực tiếp trên người đối với cây ngấy hương bản địa. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào các hợp chất triterpenoid được phân lập từ các loài cùng chi Rubus trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [1, 3, 4, 8].

Nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập các hợp chất triterpenoid saponin mới (từ hợp chất 1 đến 8) cùng 8 dẫn xuất đã biết (9 đến 16) từ rễ cây Rubus setchuenensis ^[4]. Khi thử nghiệm trên mô hình tế bào đại thực bào RAW264.7 bị kích thích bởi LPS, các hợp chất 3-4, 6-8 và 12-15 cho thấy hoạt tính ức chế sản sinh NO rõ rệt ^[4]. Đáng chú ý, các hợp chất 4, 6-8, 12 và 13 còn thể hiện khả năng ức chế phản ứng viêm thần kinh trên dòng tế bào microglia BV-2 bị kích thích bởi LPS ^[4]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ giới hạn hoàn toàn trong môi trường nuôi cấy tế bào ống nghiệm (in vitro) ^[4].

Ở mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2006 đã đánh giá tác dụng của triterpenoid glycoside niga-ichigoside F1 (NIF1) và aglycone của nó là axit 23-hydroxytormentic (23-HTA), phân lập từ quả chưa chín của cây Rubus coreanus ^[3]. Trên mô hình chuột cống bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ hoàn chỉnh Freund, hai hợp chất này đã làm giảm đáng kể yếu tố thấp khớp (RA factor) và protein phản ứng C (CRP) ^[3].

Cũng trong nghiên cứu này, trên mô hình chuột cống bị tổn thương dạ dày do cồn kết hợp natri salicylat, NIF1 và 23-HTA giúp giảm diện tích vết loét, độ axit và tổng lượng axit dịch vị ^[3]. Hợp chất 23-HTA cho thấy hiệu quả mạnh hơn dạng glycoside NIF1 ^[3]. Cơ chế bảo vệ dạ dày được xác định là nhờ làm tăng hoạt tính của enzyme superoxide dismutase và glutathione peroxidase trong niêm mạc ^[3].

Một nghiên cứu khác năm 2014 thực hiện trên loài Rubus imperialis đã kiểm tra dịch chiết thủy phân và các phân đoạn trên chuột nhắt trắng qua nhiều mô hình: loét dạ dày do ethanol/HCl, loét do thuốc chống viêm không steroid (NSAID), loét mạn tính do axit axetic và mô hình thắt môn vị ^[5]. Dịch chiết R. imperialis ở các liều 100, 250 và 500 mg đã ức chế tổn thương dạ dày do cồn lần lượt là 70%, 71% và 86% ^[5].

Trong mô hình loét do indomethacin, tỷ lệ ức chế vết loét đạt 41%, 44% và 70% tương ứng theo từng liều ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm thể tích dịch vị, giảm độ axit toàn phần và làm tăng pH dịch vị mà không làm thay đổi lượng chất nhầy tự do ^[5]. Đáng chú ý, hai hợp chất triterpene phân lập là niga-ichigoside F1 và axit 2beta,3beta,19alpha-trihydroxyursolic có hoạt tính kháng loét tương đương omeprazole, với tỷ lệ ức chế đạt tới 98% và 99% ^[5].

Năm 2014, một nghiên cứu khác tập trung vào phân đoạn giàu triterpenoid loại 19alpha-hydroxyursane (TFRC) từ Rubus coreanus trên mô hình chuột nhắt bị viêm đại tràng cấp tính do dùng dextran sodium sulfate (DSS) trong 7 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy phân đoạn TFRC cải thiện chỉ số hoạt động bệnh tật (DAI), giảm tình trạng rút ngắn đại tràng và giảm tổn thương biểu mô ^[2]. TFRC cũng ức chế nồng độ cytokine tiền viêm trong mô và giảm sự thâm nhiễm của đại thực bào ^[2]. Trên tế bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS, TFRC ức chế sản sinh NO, PGE2 và các cytokine gây viêm qua việc ức chế tín hiệu NF-kappaB và p38 MAPK ^[2].

Ngoài các nghiên cứu trên, chi Rubus còn ghi nhận các hoạt tính sinh học khác. Cụ thể, nghiên cứu năm 2021 phân lập được 2 triterpenoid từ lá cây Rubus fraxinifolius Poir., chứng minh khả năng ức chế elastase với IC50 lần lượt là 122,199 microg/mL và 98,22 microg/mL, cùng khả năng ức chế tyrosinase với IC50 lần lượt là 207,79 microg/mL và 221,51 microg/mL ^[1].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên mô hình chuột và tế bào mang lại nhiều hy vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo. Sự khác biệt giữa môi trường ống nghiệm và cơ thể người là rất lớn.

Trước hết, các thử nghiệm phân lập thường sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất tinh khiết rất cao [1, 3, 4, 8]. Khi người dùng đun sắc hoặc hãm lá, rễ cây ngấy hương theo phương pháp thông thường, nồng độ hoạt chất triterpenoid thu được trong nước uống có thể rất thấp và không ổn định. Khả năng hòa tan của nhóm chất triterpenoid trong nước cũng bị hạn chế.

Thứ hai, quá trình hấp thu, chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận ở cơ thể người phức tạp hơn nhiều so với tế bào nuôi cấy. Một hoạt chất có thể ức chế phản ứng viêm mạnh mẽ trong đĩa petri nhưng lại nhanh chóng bị phân hủy hoặc không đạt đủ nồng độ khả dụng sinh học khi đi qua hệ tiêu hóa người. Cho đến nay, chưa có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng nào xác nhận ngấy hương có thể dùng thay thế thuốc giảm đau hay thuốc chống viêm kê đơn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngấy hương

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi ngấy hương như một loại thảo dược "trị bách bệnh", có thể chữa dứt điểm viêm dạ dày, viêm đại tràng hay viêm khớp dạng thấp. Dù triterpenoid trong chi Rubus cho thấy khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày trên động vật [3, 4], điều đó không đồng nghĩa với việc uống nước ngấy hương sẽ làm liền ổ loét ở người bệnh.

Nhiều người cũng tin rằng các loại thảo dược tự nhiên đều lành tính tuyệt đối, uống càng nhiều càng tốt. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể với liều lượng mất kiểm soát đều có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị viêm loét hoặc thuốc ức chế miễn dịch để chuyển sang dùng hoàn toàn nước ngấy hương có thể khiến bệnh tình bùng phát nghiêm trọng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do các dữ liệu hiện có chỉ mới dừng lại ở động vật và tế bào [1, 3, 4, 8], người dùng cần đặc biệt cẩn trọng trong các trường hợp sau:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn nào về ngấy hương trên đối tượng này. Không nên tự ý sử dụng nước sắc đặc từ thảo dược.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa suy giảm: Hệ vi sinh đường ruột và chức năng chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc đang thoái hóa có thể phản ứng bất lợi với các hợp chất saponin và triterpenoid đậm đặc.
• Người có bệnh nền mạn tính: Những người đang điều trị bệnh lý gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm Tây y cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại nước lá thảo dược nào.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu bạn yêu thích hương vị của các loại thảo mộc chi mâm xôi như ngấy hương, hoàn toàn có thể sử dụng chúng như một loại trà thưởng thức thông thường với lượng vừa phải.

Khi sử dụng, nên dùng lá hoặc thân cành đã được rửa sạch bụi bẩn, phơi khô hợp vệ sinh và hãm với nước sôi tương tự như trà xanh. Không nên nấu quá đặc hoặc dùng nước ngấy hương thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong ngày. Để đảm bảo cơ thể không bị kích ứng, nên bắt đầu bằng lượng nhỏ và theo dõi phản ứng của đường tiêu hóa.

Tóm lại, các triterpenoid trong chi ngấy hương sở hữu tiềm năng kháng viêm đáng chú ý trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào và động vật gặm nhấm [1, 3, 4, 8]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc đặc trị là một chặng đường dài cần nhiều thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng. Người dân nên giữ góc nhìn khách quan, xem ngấy hương là một thức uống thảo mộc dân dã hỗ trợ lối sống lành mạnh, tuyệt đối không tự ý dùng thay thế phác đồ điều trị y khoa.