Bước vào thang máy có người xịt nước hoa nồng, lướt qua làn khói thuốc lá hay chỉ hít một hơi gió lạnh đột ngột, không ít người lập tức bị sặc sụa bởi những cơn ho dữ dội. Nhiều người nghĩ mình bị dị ứng thời tiết hoặc viêm phế quản tái đi tái lại. Tuy nhiên, dù uống đủ loại siro ho hay kháng sinh, cảm giác nhột nhạo khó chịu nơi cuống họng vẫn không hề thuyên giảm.

Thực tế, tình trạng này bắt nguồn từ một cơ chế hoàn toàn khác: hội chứng quá mẫn thụ thể ho (CHS) [1, 4]. Khi các dây thần kinh cảm giác ngoại biên phân bố tại vùng thanh quản và đường thở trên bị tổn thương hoặc tăng nhạy cảm quá mức, chúng biến những kích thích vô hại từ môi trường thành tín hiệu ho dồn dập [1, 4].

Hội chứng quá mẫn thụ thể ho là gì?

Hội chứng quá mẫn thụ thể ho từng được đề cập từ năm 2010 và chính thức được Hội Hô hấp Châu Âu (ERS) công nhận là một hội chứng lâm sàng thông qua nhóm đặc nhiệm từ năm 2011 [1]. Khái niệm này bao gồm các cơ chế cốt lõi gây kích hoạt, tăng nhạy cảm hoặc rối loạn chức năng của các tế bào thần kinh hô hấp [2]. Người mắc hội chứng này thường xuyên có cảm giác thôi thúc phải ho kéo dài không thể kìm nén [2].

Về mặt chẩn đoán, hội chứng này mang tính chất lâm sàng thuần túy, biểu hiện qua tình trạng ho phiền toái khởi phát bởi các tiếp xúc mức độ thấp về nhiệt độ, cơ học hoặc hóa chất mà không cần bất kỳ xét nghiệm chuyên biệt nào để chứng minh [1]. Phản xạ ho quá nhạy này hoàn toàn khác biệt với tình trạng tăng phản ứng phế quản đối với methacholine trong bệnh hen suyễn [1]. Bệnh nhân thường xuất hiện các cơn ho khan hoặc ho rất ít đờm sau các yếu tố kích hoạt như nước hoa, khói thuốc lá từ môi trường, thức ăn cay, hơi hóa chất hay nhiệt độ môi trường thay đổi [6, 7].

Căn nguyên từ tổn thương thần kinh cảm giác ngoại biên thanh quản

Cơn ho thông thường là phản xạ bảo vệ đường thở, nhưng ho mạn tính trong hội chứng này lại được nhìn nhận là một bệnh lý thần kinh [1, 3]. Tình trạng này có thể thứ phát sau tổn thương các dây thần kinh cảm giác, bắt nguồn từ các yếu tố viêm nhiễm, nhiễm trùng hoặc phản ứng dị ứng tác động kéo dài [1, 3, 5]. Hệ quả là tạo ra sự khuếch đại tín hiệu ở cả đường dẫn truyền cảm giác ngoại biên lẫn trung ương [1, 3].

Bình thường, ngưỡng kích thích ho được bảo vệ chặt chẽ để tống xuất dị vật nguy hiểm [2]. Tuy nhiên, khi xảy ra rối loạn chức năng thần kinh thanh quản và đường thở trên, ngưỡng kích thích này tụt xuống rất thấp [1, 3, 5]. Hiện tượng các kích thích cường độ rất nhẹ hoặc không mang tính chất gây ho lại châm ngòi cho phản xạ co thắt chính là nét đặc trưng nổi bật của một rối loạn cảm giác thần kinh [2, 7].

Hai nhóm sợi thần kinh phế vị bị "kích động"

Phản xạ ho được kiểm soát chủ yếu bởi mạng lưới thần kinh bắt nguồn từ dây thần kinh phế vị phân bố ở biểu mô đường dẫn khí [3]. Mạng lưới này gồm hai nhóm sợi chính đảm nhận hai nhiệm vụ riêng biệt: sợi C không có bao myelin nằm ở hạch cảnh đóng vai trò thụ thể cảm thụ hóa học, và sợi A-delta có bao myelin nằm ở hạch nốt đóng vai trò thụ thể cơ học có ngưỡng kích thích thấp [3].

Trong điều kiện khỏe mạnh, sợi C chỉ phản ứng với các chất hóa học độc hại, còn sợi A-delta được kích hoạt bởi các kích thích cơ học dạng va chạm tiếp xúc [3]. Nhưng khi rơi vào trạng thái quá mẫn, hiện tượng tổn thương hoặc mất phân bố thần kinh ở đường hô hấp trên và thực quản khiến các sợi thần kinh này trở nên quá nhạy cảm [3]. Khi đó, chỉ một phân tử hương thơm từ nước hoa hoặc một luồng hơi mát lướt qua niêm mạc thanh quản cũng đủ để các thụ thể này phát tín hiệu sai lệch, báo động giả về não bộ và kích hoạt phản xạ tống xuất tức thì [2, 6].

Các kênh thụ thể TRPV1 và TRPA1 bị khuếch đại

Ở cấp độ phân tử, các thụ thể cảm giác làm trung gian cho phản xạ ho ở người có sự tham gia mật thiết của gia đình kênh ion TRP [4]. Bằng chứng khoa học năm 2013 cho thấy có sự gia tăng biểu hiện rõ rệt của kênh TRPV-1 trên các dây thần kinh đường thở ở người ho mạn tính không rõ nguyên nhân [4]. Bình thường, TRPV1 chỉ đáp ứng với nhiệt độ cao hoặc vị cay nồng, nhưng quá trình viêm đường thở có thể khởi động sự biểu hiện bất thường của cả TRPV1 lẫn TRPA1 trên những tế bào thần kinh vốn dĩ không hề mang các kênh này [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus rhinovirus ở người trên dòng tế bào thần kinh d-IMR-32 cũng làm tăng biểu hiện của các thụ thể ho bao gồm TRPV1 và TRPA1 [5]. Đồng thời, sự kích thích cấp tính các nơ-ron cảm giác sẽ dẫn đến hoạt hóa miễn dịch tại chỗ và tiếp tục kích thích biểu hiện thụ thể ho ở ngoại biên [5]. Sự kết hợp này biến bề mặt thanh quản thành một màng cảm ứng cực kỳ mong manh trước mọi mùi hương hay phân tử bay hơi trong không khí [6, 7].

Triệu chứng đi kèm giúp nhận biết bệnh

Không chỉ có những tràng ho bộc phát vô cớ, hội chứng quá mẫn ho thường đi kèm với hàng loạt dấu hiệu khó chịu ở vùng họng. Bệnh nhân điển hình thường xuyên mô tả cảm giác nhột nhạt, ngứa râm ran hoặc kích ứng dai dẳng ở ngực và cổ họng [4]. Cùng với đó là các biểu hiện khàn tiếng, rối loạn phát âm hoặc rối loạn chức năng dây thanh âm [4].

Sự nhạy cảm gia tăng của phản xạ đóng thanh môn và tỷ lệ cao mắc rối loạn chức năng dây thanh cho thấy đây có thể là một tình trạng rối loạn lan tỏa của toàn bộ hệ thần kinh đường thở [4]. Ngoài ra, hội chứng này cũng có thể liên quan mật thiết đến tình trạng trào ngược dạ dày thực quản [3]. Trong một bệnh lý thần kinh hiếm gặp là hội chứng CANVAS (thất điều tiểu não, bệnh lý thần kinh, mất phản xạ tiền đình), các nhà nghiên cứu ghi nhận toàn bộ bệnh nhân đều trải qua triệu chứng ho co thắt mạn tính không rõ nguyên nhân, xuất hiện trước các triệu chứng cảm giác khác từ nhiều năm đến hàng thập kỷ [3]. Điều này củng cố quan điểm rằng ho dai dẳng có thể là biểu hiện sớm của sự tổn thương các sợi thần kinh nhỏ ngoại biên [3].

Bằng chứng điều trị: Vì sao thuốc ho thông thường bất lực?

Các loại thuốc ức chế ho thông thường hiện nay thường mang lại hiệu quả rất hạn chế và đi kèm nhiều tác dụng phụ không mong muốn [1, 3]. Liệu pháp cắt cơn ho dựa trên các dẫn xuất opioid nói chung cũng không đem lại hiệu quả thực sự cho hội chứng này [6]. Một loại thuốc gây tê đường uống là benzonatate có thể làm giảm độ nhạy của các thụ thể căng giãn ở đường thở dưới để giảm ho sau khi hít sâu, nhưng nó lại tiềm ẩn nguy cơ buồn ngủ, chóng mặt, khó nuốt và hít sặc vào phổi nếu gây tê vùng miệng [1].

Ngược lại, minh chứng mạnh mẽ nhất xác nhận bản chất thần kinh của hội chứng này là việc điều trị thành công bằng các nhóm thuốc giảm đau thần kinh [1, 3]. Các thuốc điều biến thần kinh như gabapentin và amitriptyline đã được ghi nhận mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc xoa dịu phản xạ ho mạn tính [1, 3]. Ngoài ra, việc dùng các chất đối kháng thụ thể NMDA ở thân não hay các thuốc chủ vận thụ thể GABAB như baclofen tác động lên hệ thần kinh trung ương và ngoại biên đang mở ra hướng tiếp cận điều trị hoàn toàn mới [6].

Về mặt dinh dưỡng, tình trạng thiếu hụt vitamin B12 cũng được phát hiện có liên quan đến bệnh lý thần kinh cảm giác gây ho [5]. Ở những bệnh nhân ho mạn tính không rõ nguyên nhân bị thiếu hụt vi chất này, việc bổ sung vitamin B12 đều đặn trong 2 tháng đã giúp cải thiện đáng kể điểm số ho trên thang đo trực quan và giảm tình trạng tăng phản ứng của đường thở [5].

Ai cần thận trọng và cách bảo vệ đường thở nhạy cảm

Những người sau đây cần đặc biệt lưu ý và thăm khám chuyên khoa hô hấp hoặc tai mũi họng:

  • Người bị ho khan kéo dài nhiều tháng không rõ nguyên nhân, đã dùng nhiều kháng sinh hoặc siro ho nhưng không giảm [1, 4].
  • Người thường xuyên khàn giọng, hụt hơi, co thắt dây thanh kèm cảm giác ngứa ngáy vùng cổ [4].
  • Người có tiền sử nhiễm trùng đường hô hấp trên nặng, nhiễm virus kéo dài trước khi xuất hiện ho [5].
  • Người ăn chay trường hoặc nghi ngờ kém hấp thu có biểu hiện thiếu hụt vitamin B12 [5].

Để hạn chế tối đa các đợt bùng phát cơn ho, người bệnh cần chủ động kiểm soát môi trường sống. Hãy tránh xa các tác nhân kích thích mức độ thấp như nước hoa nồng, sáp thơm phòng, khói thuốc lá thụ động và các loại hóa chất tẩy rửa có mùi bốc hơi mạnh [1]. Khi ra ngoài trời lạnh hoặc bước vào phòng điều hòa sâu, nên đeo khẩu trang hoặc quàng khăn ấm quanh cổ để giảm sốc nhiệt cho các sợi thần kinh thanh quản [1]. Nếu nghi ngờ bản thân mắc hội chứng này, tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc an thần, thuốc giảm đau thần kinh hay thuốc ức chế ho liều cao để tự điều trị; người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán loại trừ các bệnh lý hô hấp nguy hiểm và xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp [1, 6].

Hội chứng quá mẫn thụ thể ho biến những mùi hương rất đỗi bình thường thành nỗi ám ảnh cho đường thở. Nhận diện đúng căn nguyên từ rối loạn thần kinh ngoại biên thanh quản giúp người bệnh giải tỏa tâm lý bế tắc sau nhiều năm trị sai cách. Hãy chủ động bảo vệ thanh quản khỏi các kích thích quá mức và phối hợp cùng bác sĩ chuyên khoa để lấy lại sự dễ chịu cho từng nhịp thở thường ngày.