Thói quen uống vitamin C sủi trước mỗi chuyến đi

Trước mỗi chuyến bay dài, chuyến công tác hay kỳ nghỉ xa, nhiều người thường có thói quen chuẩn bị sẵn vài tuýp viên sủi vitamin C liều cao 1.000 mg. Ý nghĩ chung của hầu hết mọi người là nạp thật nhanh một lượng lớn vi chất này vào cơ thể để xây dựng "lá chắn" miễn dịch cấp tốc, phòng ngừa nguy cơ lây nhiễm virus đường hô hấp khi thay đổi thời tiết hoặc khi tiếp xúc với môi trường đông đúc.

Tuy nhiên, liệu việc uống các viên sủi hàm lượng cao ngay trước ngày khởi hành có thực sự mang lại khả năng chống đỡ bệnh tật thần kỳ như lời đồn? Những cơ sở dữ liệu y học thực chứng trong nhiều thập kỷ qua sẽ cho chúng ta câu trả lời chính xác và khách quan.

Uống vitamin C liều cao có thực sự phòng ngừa được cảm cúm?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là: Việc nạp vitamin C liều cao không có tác dụng phòng ngừa cảm lạnh hay nhiễm trùng đường hô hấp cấp ở người bình thường trong điều kiện sinh hoạt thông thường [1]. Thói quen uống cấp tốc một vài viên sủi trước ngày lên máy bay không thể ngăn chặn sự xâm nhập của virus gây bệnh hô hấp [2].

Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng việc sử dụng vitamin C thường xuyên chỉ hỗ trợ rút ngắn nhẹ thời gian mắc bệnh chứ không ngăn chặn được nguy cơ nhiễm bệnh và cũng không làm giảm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng [1]. Bổ sung các liều cực lớn (megadose) vitamin C định kỳ nhằm mục đích phòng ngừa cảm lạnh không được coi là một biện pháp có căn cứ hợp lý trong cộng đồng thông thường [1].

Cơ chế sinh học của vitamin C đối với hệ miễn dịch

Dù không thể ngăn ngừa virus cảm lạnh xâm nhập ở người bình thường, vitamin C vẫn giữ vai trò sinh học thiết yếu trong hệ thống miễn dịch của con người [3]. Về mặt tế bào, vi chất này là thành phần cấu tạo quan trọng của các tế bào bạch cầu, tham gia trực tiếp vào việc thực bào và tiêu diệt các tác nhân gây bệnh [3]. Trong quá trình mắc cảm lạnh, việc cung cấp đủ lượng vitamin C giúp tăng cường năng lực chống đỡ vi khuẩn gây bệnh và rút ngắn quá trình bệnh lý [3].

Vitamin C còn thúc đẩy sản xuất và bảo vệ nhiều dưỡng chất thiết yếu khác như protein, lipid, selen, vitamin A và vitamin E thông qua các phản ứng khử [3]. Nguồn dưỡng chất này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sản sinh kháng thể và đảm bảo quá trình chuyển hóa tế bào diễn ra bình thường [3]. Bên cạnh đó, vi chất này kích hoạt miễn dịch qua trung gian tế bào T và miễn dịch dịch thể qua tế bào B [3]. Quá trình tổng hợp phân tử C1 có thể liên quan chặt chẽ tới nồng độ vitamin C trong huyết thanh, từ đó hỗ trợ bổ thể C1q kích hoạt con đường miễn dịch không đặc hiệu [3]. Hoạt động của bạch cầu thực bào cũng được tăng cường nhờ vitamin C thông qua việc thúc đẩy thực bào, kích thích hóa ứng động và bảo vệ chính tế bào thực bào [3].

Ngoài các phản ứng miễn dịch trên, vitamin C còn có tác dụng giống như chất kháng histamin, làm giảm chất dẫn truyền thần kinh 5-hydroxytryptamine và ức chế tổng hợp prostaglandin, từ đó hỗ trợ làm dịu triệu chứng ho và xuất tiết đường hô hấp [3]. Đồng thời, khả năng thu dọn các gốc tự do giúp cung cấp năng lượng và bảo vệ mô tế bào trước các đợt tấn công của virus [3].

Tuy nhiên, dược động học của vitamin C qua đường uống có những giới hạn nhất định về khả năng lưu giữ trong cơ thể [1]. Khi uống vào, nồng độ vitamin C trong máu ngoại vi đạt đỉnh sau khoảng 3 giờ và sẽ quay trở về mức nồng độ cơ bản sau 6 giờ [1]. Chu kỳ chuyển hóa 6 giờ này cho thấy cơ thể liên tục đào thải lượng dư thừa, nên việc nạp một liều thật lớn trong một lần duy nhất không thể tạo ra nồng độ bền vững kéo dài cho nhiều ngày sau đó [1].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực tế nói gì?

Tranh cãi về hiệu quả phòng ngừa và điều trị cảm lạnh của vitamin C đã kéo dài hơn 60 năm, bắt nguồn từ những tuyên bố của nhà khoa học Linus Pauling vào thập niên 1970 [4]. Nhằm tìm kiếm câu trả lời dứt khoát, mạng lưới tổng quan hệ thống Cochrane đã tiến hành các đợt đánh giá dữ liệu quy mô lớn [4].

Nghiên cứu tổng quan Cochrane công bố năm 2007 đã phân tích 30 thử nghiệm lâm sàng đối chứng với giả dược trên 11.350 người tham gia sử dụng vitamin C liều từ 200 mg/ngày trở lên [2]. Kết quả phân tích gộp cho thấy nguy cơ tương đối (RR) mắc cảm lạnh khi dùng vitamin C dự phòng là 0,96 (khoảng tin cậy 95%: 0,92 đến 1,00), chứng minh vitamin C không làm giảm tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng [2]. Tuy nhiên, khi phân tích nhóm nhỏ gồm 6 thử nghiệm trên 642 người là vận động viên chạy marathon, vận động viên trượt tuyết và binh sĩ tập luyện ở điều kiện cận Bắc Cực, nguy cơ mắc cảm lạnh đã giảm một nửa với RR là 0,50 (khoảng tin cậy 95%: 0,38 đến 0,66) [2]. Về thời gian mang bệnh, phân tích trên 9.676 đợt nhiễm trùng đường hô hấp cho thấy dùng vitamin C dự phòng giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh 8% ở người lớn và 13,6% ở trẻ em [2]. Trái lại, khi chỉ bắt đầu uống vitamin C sau khi triệu chứng đã xuất hiện, phân tích trên 7 thử nghiệm với 3.294 đợt bệnh không ghi nhận lợi ích đáng kể nào đối với thời gian mắc cảm lạnh [2].

Trước đó, một tổng quan Cochrane cập nhật năm 2005 bao gồm 55 nghiên cứu so sánh thực hiện qua 65 năm cũng ghi nhận kết luận tương tự [4]. Tỷ lệ mắc bệnh hoàn toàn không thay đổi trong nhóm 23 nghiên cứu cộng đồng sử dụng liều dự phòng lên tới 2.000 mg mỗi ngày [4]. Tác dụng giảm 50% nguy cơ mắc bệnh chỉ ghi nhận ở 6 nghiên cứu trên những đối tượng chịu căng thẳng thể lực nghiêm trọng hoặc tiếp xúc với giá rét cùng cực [4]. Lợi ích rút ngắn số ngày có triệu chứng đạt mức trung bình 14% ở trẻ nhỏ và 8% ở người lớn [4]. Khi dùng ở giai đoạn khởi phát triệu chứng, hầu hết thử nghiệm không ghi nhận lợi ích rút ngắn bệnh, dù có một thử nghiệm lớn ghi nhận việc dùng một liều duy nhất 8.000 mg vào ngày xuất hiện triệu chứng đã rút ngắn thời gian cảm lạnh [4].

Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành năm 1979 trên 674 tân binh thủy quân lục chiến trong vòng 8 tuần đã kiểm tra liều dự phòng 2.000 mg/ngày so với giả dược [5]. Sau 6 tuần, dù nồng độ axit ascorbic toàn phần trong máu của nhóm dùng vitamin C tăng cao rõ rệt, kết quả vẫn không có sự khác biệt giữa hai nhóm về tỷ lệ mắc hay thời gian bị cảm lạnh [5]. Nhóm dùng vitamin C tự đánh giá cảm giác bệnh ít nghiêm trọng hơn, nhưng điều này không phản ánh qua triệu chứng lâm sàng thực tế, số lượt khám bệnh hay số ngày huấn luyện bị mất [5]. Kết quả này hoàn toàn không ủng hộ việc dùng vitamin C dự phòng cảm lạnh [5].

Một tổng quan tài liệu năm 2009 đánh giá các dữ liệu y khoa cũng chỉ ra rằng vitamin C không có hiệu quả phòng ngừa cảm lạnh thông thường trong cộng đồng người lớn nói chung [6]. Tác dụng dự phòng chỉ được xác lập khi dùng đều đặn ở nhóm vận động viên tập luyện trong điều kiện giá rét cận Bắc Cực [6]. Việc bổ sung thường xuyên có thể giúp giảm thời gian xuất hiện triệu chứng ở người lớn và trẻ nhỏ nhưng không làm giảm mức độ nặng của triệu chứng [6].

Tổng quan năm 2009 cũng nhắc lại các phân tích gộp của Douglas và cộng sự qua các năm 2000, 2004 và 2007 [7]. Phân tích năm 2000 với 30 thử nghiệm dùng liều tới 1.000 mg/ngày trong nhiều tháng mùa thu - xuân cho thấy không có tác dụng phòng ngừa cảm lạnh [7]. Bản cập nhật năm 2004 trên 29 thử nghiệm đối chứng với 11.077 đối tượng dùng liều từ 200 mg trở lên tiếp tục khẳng định không có sự khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh [7]. Bên cạnh đó, tổng quan của Hemila năm 2004 trên 12 nghiên cứu ở nhóm người sống trong môi trường tập thể quân sự hoặc tương đương cho thấy kết quả trái ngược: 5 thử nghiệm ghi nhận mức giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh từ 45% đến 91%, trong khi 7 thử nghiệm còn lại không thấy khác biệt [7].

Năm 1999, một nghiên cứu có đối chứng trên học viên tại một cơ sở đào tạo kỹ thuật đã đánh giá việc dùng vitamin C liều cao [8]. Nhóm đối chứng gồm 463 học viên chỉ được điều trị triệu chứng bằng thuốc giảm đau và chống nghẹt mũi thông thường, trong khi nhóm thử nghiệm gồm 252 học viên được can thiệp vitamin C [8]. Phác đồ cho nhóm có triệu chứng là 1.000 mg mỗi giờ trong 6 giờ đầu tiên, sau đó dùng 1.000 mg chia 3 lần mỗi ngày; những người chưa có triệu chứng cũng được dùng 1.000 mg chia 3 lần mỗi ngày [8]. Kết quả cho thấy các báo cáo về triệu chứng cảm và cúm ở nhóm dùng liều cao vitamin C giảm tới 85% so với nhóm đối chứng [8].

Năm 2020, một phân tích gộp trên 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy vitamin C hỗ trợ cải thiện cảm lạnh với tổng hiệu quả điều trị đạt RR = 1,27 (khoảng tin cậy 95%: 1,08 đến 1,48) [3]. Thời gian làm dịu triệu chứng được rút ngắn rõ rệt với độ chênh lệch trung bình MD = -15,84 giờ (khoảng tin cậy 95%: -17,02 đến -14,66) và thời gian khỏi bệnh hoàn toàn cũng được rút ngắn với MD = -9,60 giờ [3].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Qua các bằng chứng khoa học, có thể thấy rõ hai mặt lợi ích và hạn chế của vitamin C. Lợi ích nhất quán nhất đã được chứng minh qua nhiều thập kỷ là khả năng rút ngắn thời gian nhiễm bệnh khoảng 8% ở người lớn và 13,6% đến 14% ở trẻ nhỏ nếu đã được bổ sung đều đặn từ trước [2][4]. Vitamin C cũng hỗ trợ giảm nhanh các triệu chứng đường hô hấp trên như ho, nghẹt mũi nhờ cơ chế chống dị ứng và kích hoạt tế bào miễn dịch [3].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là vitamin C không thể đóng vai trò như một loại thuốc dự phòng cảm lạnh cho tất cả mọi người [1][6]. Tác dụng ngăn ngừa nhiễm bệnh rõ rệt chỉ xuất hiện ở những cá nhân đang phải đối mặt với áp lực thể chất tột độ hoặc môi trường cực kỳ lạnh giá [2][4].

Cảm lạnh thông thường là bệnh do virus gây ra và có tính chất tự giới hạn [1]. Khi triệu chứng cảm lạnh đã bùng phát rõ ràng và người bệnh đi khám, tải lượng virus trong cơ thể đã nhân lên quá cao, vượt quá khả năng kiểm soát của bất kỳ loại thuốc điều trị hiệu lực nào [1]. Do đó, việc bắt đầu uống vitamin C muộn màng sau khi các dấu hiệu ốm đã xuất hiện hầu như không mang lại sự khác biệt đáng kể so với việc dùng giả dược trong đa số thử nghiệm lâm sàng [2][4].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên sủi vitamin C

Nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều vitamin C thì sức đề kháng càng tăng vọt. Sự thật là cơ thể có ngưỡng bão hòa hấp thu qua đường tiêu hóa. Khi nạp vào một lượng lớn trong một lần, nồng độ vitamin C trong huyết tương chỉ đạt đỉnh tạm thời ở mốc 3 giờ rồi hạ nhanh về mức nền sau 6 giờ [1]. Phần lớn lượng vitamin C dư thừa không thể hấp thu sẽ bị đào thải ra ngoài qua nước tiểu, gây lãng phí.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống vài viên sủi liều cao 1.000 mg trước khi đi du lịch sẽ tạo lớp màng bảo vệ tuyệt đối khỏi các mầm bệnh trên máy bay hay tàu xe. Bằng chứng khoa học đã khẳng định liều cao định kỳ không giúp ngăn chặn nguy cơ nhiễm bệnh trong cộng đồng nói chung [1].

Hiểu lầm thứ ba là xem viên sủi vitamin C như một loại thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu. Vitamin C chỉ đóng vai trò hỗ trợ hoạt động của bạch cầu và các phản ứng sinh hóa, hoàn toàn không thể trực tiếp tiêu diệt toàn bộ virus khi chúng đã xâm nhập ồ ạt [1][3].

Những ai cần thận trọng với vitamin C liều cao?

Việc lạm dụng các loại viên sủi vitamin C liều cao (thường chứa 1.000 mg mỗi viên) không hoàn toàn vô hại, đặc biệt đối với một số nhóm đối tượng nhạy cảm.

Người có tiền sử sỏi thận, đặc biệt là sỏi oxalat, cần hết sức cẩn trọng. Lượng vitamin C dư thừa khi chuyển hóa trong cơ thể sẽ làm gia tăng bài tiết oxalat qua đường tiết niệu, làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi mới hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng sỏi sẵn có.

Những người mắc các bệnh lý liên quan đến dạ dày như viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng nên tránh uống viên sủi nồng độ cao lúc bụng đói. Tính axit của axit ascorbic kết hợp với lượng khí gas sinh ra từ dạng sủi có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn tới cồn cào, ợ chua và đau thượng vị.

Ngoài ra, các dạng viên sủi thường chứa một lượng muối natri đáng kể để tạo bọt khí. Người bị tăng huyết áp, suy tim hoặc suy thận mạn cần theo dõi chặt chẽ lượng muối nạp vào khi sử dụng dạng chế phẩm này. Trước khi sử dụng bổ sung liều cao liên tục, những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.

Lời khuyên áp dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe trước chuyến đi

Để tối ưu hóa lợi ích của vitamin C cho cơ thể trước và trong các chuyến đi xa, chúng ta nên xây dựng chiến lược bổ sung khoa học thay vì chỉ trông cậy vào việc uống cấp tốc viên sủi liều cao.

Về mặt thời điểm và liều dùng, nếu muốn cơ thể duy trì nồng độ vitamin C tối ưu nhằm hỗ trợ tế bào miễn dịch, việc chia nhỏ liều uống theo chu kỳ trao đổi chất 6 giờ sẽ hợp lý hơn nhiều so với việc dồn một liều cực lớn vào một lần uống [1]. Trong đời sống thường nhật, việc duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú với các loại rau xanh, ổi, cam, bưởi, ớt chuông và dâu tây là cách an toàn và bền vững nhất để cung cấp đủ vitamin C cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên khác.

Bên cạnh dinh dưỡng, "lá chắn" đề kháng thực sự cho mỗi chuyến đi nằm ở việc bảo vệ cơ thể một cách toàn diện:

  • Đeo khẩu trang tại các khu vực tập trung đông người như sân bay, nhà ga để hạn chế tiếp xúc trực tiếp với giọt bắn chứa virus.
  • Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay nhanh sau khi chạm vào các bề mặt công cộng.
  • Uống đủ nước để giữ ấm và duy trì độ ẩm cho niêm mạc đường hô hấp.
  • Sắp xếp lịch trình nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc trước ngày khởi hành để hệ miễn dịch không bị suy giảm do căng thẳng hoặc thiếu ngủ.

Việc uống viên sủi vitamin C liều cao trước chuyến đi không phải là chiếc khiên bảo vệ bạn tuyệt đối khỏi cảm cúm hay nhiễm trùng hô hấp. Thay vì phụ thuộc vào một loại vi chất duy nhất, việc kết hợp lối sống khoa học, giữ vệ sinh dịch tễ và duy trì dinh dưỡng cân bằng mới là chìa khóa then chốt giúp bạn có một hành trình an toàn và khỏe mạnh.