Khi thời tiết chuyển mùa, các triệu chứng như hắt hơi, sổ mũi và đau họng thường xuyên xuất hiện ở nhiều gia đình. Trước tình trạng này, một kinh nghiệm dân gian được truyền tai nhau rất rộng rãi là nhai vài tép tỏi sống hoặc uống nước cốt tỏi ngay khi chớm có dấu hiệu cảm cúm. Nhiều người tin rằng vị cay nồng đặc trưng của tỏi sống hoạt động như một loại thuốc kháng sinh tự nhiên có thể nhanh chóng tiêu diệt mầm bệnh.
Tuy nhiên, liệu ăn tỏi sống khi bị cảm lạnh có thực sự mang lại tác dụng kháng virus như lời đồn hay không? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy các hoạt chất trong tỏi, đặc biệt là allicin, quả thực có hoạt tính ức chế một số loại virus trong ống nghiệm. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn và chỉ ghi nhận tiềm năng phòng ngừa cảm lạnh chứ chưa đủ bằng chứng khẳng định ăn tỏi sống có thể tiêu diệt virus để chữa khỏi bệnh khi bạn đang nhiễm khuẩn đường hô hấp.
Bí mật đằng sau vị cay nồng của tép tỏi
Trong tự nhiên, củ tỏi nguyên vẹn thực chất không chứa sẵn hoạt chất allicin tự do mà lưu trữ tiền chất có tên là alliin cùng các hợp chất lưu huỳnh khác [1]. Khi chúng ta nhai nát, nghiền hoặc đập dập tép tỏi, màng tế bào bị phá vỡ tạo điều kiện cho enzyme alliinase tiếp xúc và chuyển hóa alliin thành allicin [1], [2]. Cứ khoảng 1 mg alliin sẽ được chuyển đổi tương đương thành 0,45 mg allicin [1].
Allicin là một hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh rất dễ bay hơi, tạo nên mùi hăng nồng đặc trưng cùng vị cay nóng của tỏi tươi [2]. Chất này cũng đóng vai trò là tiền chất để sinh ra các hợp chất thứ cấp khác như ajoene và các dẫn xuất polysulphide [1]. Thành phần hóa học của tỏi còn rất phong phú với các axit amin như alanine, arginine, aspartic acid, flavonoid, khoáng chất và vitamin [1]. Nhờ phức hợp này, tỏi đã được sử dụng từ lâu đời như một loại thảo dược dân gian nhằm làm dịu các triệu chứng cảm lạnh thông thường [1].
Dược điển Thảo dược Anh (British Herbal Pharmacopoeia) thậm chí từng ghi nhận các chế phẩm từ tỏi được chỉ định trong việc hỗ trợ điều trị cảm lạnh tái phát và ho gà [1]. Tuy nhiên, để allicin phát huy được đặc tính sinh học, cơ chế kích hoạt bằng tác động cơ học như đập giập hoặc nhai nát là bước bắt buộc [2].
Hoạt tính kháng virus hô hấp trong phòng thí nghiệm
Trái ngược với khả năng kháng khuẩn đã được nghiên cứu kỹ lưỡng, các nghiên cứu tập trung vào đặc tính kháng virus của tỏi vẫn còn khá khiêm tốn [3]. Mặc dù vậy, hàng loạt thử nghiệm tiền lâm sàng trong ống nghiệm (in vitro) đã ghi nhận chiết xuất tỏi và các dẫn xuất của nó có khả năng đối kháng với nhiều chủng vi sinh vật gây bệnh [3], [1].
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra rằng chiết xuất tỏi thể hiện hoạt tính chống lại nhiều loại virus gây viêm đường hô hấp thường gặp [3]. Đáng chú ý trong số đó là virus cúm A và cúm B (Influenza A và B), parainfluenza virus chủng 3, cytomegalovirus ở người, cũng như human rhinovirus chủng 2 – tác nhân hàng đầu gây ra các đợt cảm lạnh thông thường [3], [1]. Ngoài ra, tỏi còn cho thấy tác dụng ức chế trong ống nghiệm đối với virus herpes simplex type 1 và type 2, virus vaccinia, virus viêm miệng mụn nước vesicular stomatitis virus, rotavirus và cả virus gây suy giảm miễn dịch ở người HIV [3], [1].
Trong các hợp chất sinh học của tỏi, allicin, diallyl trisulfide và ajoene đều được ghi nhận là có hoạt tính ức chế virus [3]. Chẳng hạn, trong nghiên cứu về HIV, người ta quan sát thấy hoạt chất ajoene hoạt động bằng cách can thiệp vào các quá trình phụ thuộc integrin [3]. Diallyl disulfide và allyl alcohol cũng cho thấy hiệu quả chống lại các tế bào nhiễm HIV [3]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng chỉ có allicin và các chất bắt nguồn từ allicin mới thực sự thể hiện các hoạt tính này [3]. Những dữ liệu thực nghiệm sơ bộ này gợi ý rằng các chế phẩm bổ sung chứa allicin có khả năng ngăn chặn các cuộc tấn công của virus gây cảm lạnh thông thường [1].
Nghiên cứu lâm sàng trên người nói lên điều gì?
Dù những kết quả trong ống nghiệm rất hứa hẹn, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể con người là rất lớn. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả thực tế của tỏi đối với bệnh cảm lạnh là vô cùng hạn chế [3], [4]. Hầu hết các dữ liệu y khoa uy tín hiện nay đều xoay quanh một thử nghiệm lâm sàng then chốt được thực hiện cẩn trọng [3], [5], [6].
Nghiên cứu lâm sàng tiêu biểu này được thiết kế theo phương pháp ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 146 tình nguyện viên trong khoảng thời gian 12 tuần từ tháng 11 đến tháng 2 [6]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng mỗi ngày một viên bổ sung tỏi chứa 180 mg allicin, trong khi nhóm còn lại sử dụng viên giả dược một lần mỗi ngày [4], [7], [6]. Người tham gia tự theo dõi tình trạng sức khỏe theo thang điểm 5 và ghi chép nhật ký hàng ngày về các đợt mắc cảm lạnh cũng như triệu chứng xuất hiện [6].
Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm dùng chế phẩm chứa allicin chỉ ghi nhận 24 lần mắc cảm lạnh, trong khi nhóm giả dược ghi nhận tới 65 đợt mắc bệnh, sự khác biệt đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt (P < 0,001) [4], [8], [6]. Tổng số ngày người bệnh phải chịu đựng triệu chứng cảm lạnh ở nhóm dùng allicin cũng ít hơn rất nhiều so với nhóm dùng giả dược, với tỷ lệ tương ứng là 111 ngày so với 366 ngày (P < 0,05) [4], [8], [6]. Những người dùng giả dược cũng dễ bị tái nhiễm cảm lạnh nhiều lần hơn trong suốt 12 tuần theo dõi [6].
Một tổng quan hệ thống toàn diện của tổ chức Cochrane công bố năm 2012 và cập nhật lại vào năm 2014 đã xem xét kỹ lưỡng cơ sở dữ liệu y khoa toàn cầu [4], [7]. Các tác giả đã tìm kiếm hàng loạt hệ thống dữ liệu lớn như CENTRAL, MEDLINE, EMBASE, AMED và xác định được từ 6 đến 8 thử nghiệm tiềm năng [4], [7]. Tuy nhiên, sau khi sàng lọc khắt khe, chỉ có duy nhất 1 thử nghiệm kể trên đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn lựa chọn nghiên cứu lâm sàng [4], [7].
Sự khác biệt giữa phòng ngừa và điều trị dứt điểm
Một chi tiết rất quan trọng mà người tiêu dùng thường hiểu lầm là vai trò của tỏi trong việc phòng ngừa khác xa với việc dùng tỏi để điều trị khi bệnh đã bùng phát. Bệnh cảm lạnh là gánh nặng sức khỏe rất phổ biến, khi trung bình trẻ em mắc từ 6 đến 8 đợt mỗi năm, còn người lớn thường trải qua từ 2 đến 4 đợt cảm lạnh mỗi năm [4], [8].
Trong thử nghiệm lâm sàng của Cochrane ghi nhận, mặc dù việc bổ sung allicin hàng ngày giúp giảm rõ rệt số ca mắc mới, nhưng đối với những người đã bị nhiễm virus, số ngày cần thiết để hồi phục giữa nhóm dùng tỏi và nhóm dùng giả dược lại gần như tương đương nhau, lần lượt là 4,63 ngày so với 5,63 ngày [4], [7]. Điều này cho thấy hoạt chất từ tỏi có thể giảm thiểu nguy cơ phát bệnh thông qua cơ chế hỗ trợ phòng ngừa, nhưng khi virus đã xâm nhập và nhân lên trong biểu mô đường hô hấp, tỏi không có tác dụng rút ngắn đáng kể thời gian hồi phục của một đợt cảm thông thường [4], [8].
Tổng quan y học năm 2020 cũng nhấn mạnh rằng hiện không có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tỏi có tác dụng điều trị dứt điểm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên, mà các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ phòng ngừa và giảm nhẹ triệu chứng cảm lạnh [1]. Thậm chí, nhiều tuyên bố ca ngợi hiệu quả chữa khỏi cảm lạnh của tỏi hiện nay vẫn bị đánh giá là dựa trên các bằng chứng chất lượng thấp do sự thiếu hụt các thử nghiệm quy mô lớn [3]. Vì vậy, việc kỳ vọng ăn tỏi sống sẽ "tiêu diệt tức thì" virus cảm lạnh giống như dùng thuốc đặc trị là hoàn toàn không có căn cứ y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tỏi trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng tỏi đã nấu chín trong các món xào, món canh cũng có tác dụng kháng virus tương tự như tỏi sống. Tuy nhiên, enzyme alliinase rất nhạy cảm với nhiệt độ. Khi bị đun nấu trực tiếp ở nhiệt độ cao, enzyme này bị bất hoạt nhanh chóng, khiến phản ứng chuyển hóa alliin thành allicin không thể diễn ra đầy đủ [1], [2].
Một quan niệm sai lầm nguy hiểm khác là thói quen giã nát tỏi tươi rồi vắt nước cốt nhỏ trực tiếp vào mũi hoặc ngậm nguyên tép tỏi cay nồng trong miệng để diệt virus hô hấp. Dung dịch tỏi tươi chứa nồng độ allicin đậm đặc và các hợp chất lưu huỳnh có tính kích ứng mô cực mạnh [1], [2]. Hành động này có thể gây bỏng rát niêm mạc mũi, phù nề đường thở, loét niêm mạc miệng và thậm chí làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát thay vì tiêu diệt mầm bệnh.
Nhiều người cũng nghĩ rằng vì tỏi là thực phẩm tự nhiên nên ăn càng nhiều càng tốt khi bị ốm. Dù tỏi là gia vị quen thuộc, việc lạm dụng quá mức tỏi tươi sống có thể dẫn đến nhiều phiền toái cho hệ tiêu hóa, gây trào ngược dạ dày, ợ nóng và cản trở quá trình phục hồi của cơ thể đang suy yếu do cảm lạnh.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng tỏi?
Mặc dù mang lại một số lợi ích sinh học, việc sử dụng tỏi tươi hoặc các chế phẩm chiết xuất tỏi liều cao trong thời gian dài tiềm ẩn những phản ứng bất lợi không mong muốn cần được lưu ý đầy đủ [3]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, người sử dụng viên bổ sung allicin hàng ngày đã ghi nhận một số tác dụng phụ như phát ban da (rash) và mùi cơ thể khó chịu hoặc hơi thở có mùi tỏi nồng nặc (odour) [7].
Các đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng khi có ý định sử dụng tỏi sống liều cao:
- Người có bệnh lý dạ dày, tiêu hóa: Tỏi sống có tính cay nóng và kích ứng mạnh. Những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc hội chứng ruột kích thích có thể bị ợ nóng dữ dội, cồn cào ruột gan và đau thượng vị khi ăn tỏi sống.
- Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu: Các hợp chất lưu huỳnh trong tỏi có hoạt tính sinh học ảnh hưởng đến quá trình ngưng tập tiểu cầu, có thể làm gia tăng nguy cơ chảy máu nếu dùng lượng lớn.
- Trẻ nhỏ dưới 12 tuổi: Các hướng dẫn truyền thống chỉ khuyến nghị dùng tỏi để giảm triệu chứng cảm lạnh cho người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên [1]. Niêm mạc tiêu hóa và hô hấp của trẻ nhỏ rất non nớt, dễ bị kích ứng bởi vị cay nồng của tỏi sống.
- Người có cơ địa dị ứng: Những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các cây thuộc họ hành tỏi có thể gặp phải phản ứng nổi mề đay, mẩn ngứa hoặc phát ban khi tiếp xúc với tỏi tươi hay viên uống chiết xuất [7].
Áp dụng tỏi sống đúng cách trong đời sống hàng ngày
Để tận dụng tốt nhất các giá trị tự nhiên của tỏi mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến và sử dụng hợp lý. Theo y học cổ truyền và các hướng dẫn dùng thảo dược, liều lượng sử dụng tỏi tươi trung bình hàng ngày được khuyến cáo là từ 2,0 g đến 4,0 g tỏi tươi [1].
Về cách chế biến, để allicin được hình thành tối đa, bạn nên đập dập hoặc băm nhỏ tép tỏi tươi, sau đó để ngoài không khí khoảng 10 đến 15 phút trước khi sử dụng [1], [2]. Khoảng thời gian này giúp enzyme alliinase có đủ điều kiện xúc tác phản ứng chuyển hóa alliin thành allicin một cách trọn vẹn nhất [1], [2]. Tuy nhiên, nếu cần một hàm lượng hoạt chất chuẩn xác và hạn chế mùi nồng, việc sử dụng các chế phẩm thương mại có thành phần định lượng rõ ràng và liều lượng thích hợp thường được khuyến khích hơn [1].
Khi sử dụng tỏi tươi trong các bữa ăn, bạn không nên ăn tỏi sống vào lúc bụng đang đói cồn cào. Thay vào đó, hãy kết hợp tỏi băm trong các loại nước chấm, trộn cùng món salad hoặc rắc lên thức ăn ấm đã nấu chín vừa nhấc khỏi bếp. Cách làm này vừa giúp bảo toàn một phần hoạt chất nhạy cảm với nhiệt độ, vừa giảm bớt sự kích thích trực tiếp lên lớp niêm mạc dạ dày.
Tóm lại, tỏi và hoạt chất allicin sở hữu những đặc tính sinh học thú vị, có khả năng ức chế một số loại virus gây bệnh đường hô hấp trong phòng thí nghiệm và hỗ trợ giảm tần suất mắc cảm lạnh khi bổ sung dự phòng [3], [1], [6]. Tuy nhiên, ăn tỏi sống không phải là biện pháp thay thế thuốc điều trị hay có thể dứt điểm ngay cơn cảm lạnh đang diễn tiến [1]. Khi có dấu hiệu mắc bệnh đường hô hấp, bạn nên nghỉ ngơi, uống đủ nước, giữ ấm cơ thể và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu các triệu chứng diễn tiến nặng hoặc kéo dài.
