Hội chứng Reye: vì sao cấm dùng dầu châu thụ cho trẻ nhỏ?

Nhiều gia đình có thói quen dùng tinh dầu xoa bóp hoặc dầu gió để hạ sốt, cạo gió cho trẻ nhỏ mỗi khi trẻ ốm sốt hay cảm cúm. Trong số các loại dược liệu tự nhiên, cây châu thụ (wintergreen) và dầu chiết xuất từ châu thụ rất phổ biến nhờ hương thơm cay mát cùng khả năng giảm đau nhanh. Tuy nhiên, hành động tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ tử vong do một biến chứng cực kỳ nguy hiểm mang tên hội chứng Reye.

Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là: Tuyệt đối cấm sử dụng dầu châu thụ hoặc các chế phẩm chứa hoạt chất của loài cây này cho trẻ em đang mắc sốt siêu vi. Lý do là vì dầu châu thụ chứa hàm lượng rất cao methyl salicylate – một dẫn xuất tự nhiên thuộc nhóm salicylate, tác nhân đã được chứng minh kích hoạt tổn thương não và gan cấp tính đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ.

Dầu châu thụ và mối liên hệ sinh tử với hội chứng Reye

Cây châu thụ là loài thực vật chứa hàm lượng salicylate tự nhiên rất lớn dưới dạng methyl salicylate. Hoạt chất này khi hấp thu qua da hoặc đường uống sẽ chuyển hóa thành salicylate tự do trong máu. Salicylate cũng chính là gốc hóa học then chốt tạo nên thuốc hạ sốt quen thuộc aspirin [2, 3].

Hội chứng Reye là một bệnh lý hiếm gặp nhưng vô cùng nghiêm trọng, đặc trưng bởi tổn thương bệnh não kết hợp thoái hóa mỡ ở gan ^[1]. Bệnh thường xuất hiện sau các đợt nhiễm virus thông thường như cúm hoặc thủy đậu ^[1]. Dù salicylate tự nhiên từ dầu châu thụ hay salicylate tổng hợp từ thuốc hạ sốt, khi xâm nhập vào cơ thể trẻ nhỏ đang nhiễm siêu vi đều dẫn tới phản ứng nhiễm độc tế bào cấp tính [2, 3].

Sự hiện diện của salicylate tự do trong huyết thanh của trẻ em mắc các chứng bệnh tiền triệu do virus được xem là yếu tố khởi phát hàng đầu của hội chứng Reye [2, 8]. Vì vậy, việc thoa dầu châu thụ lên làn da mỏng manh của trẻ cũng nguy hiểm không kém việc cho trẻ uống thuốc hạ sốt nhóm salicylate ^[2].

Cơ chế tác động: Vì sao não và gan bị phá hủy?

Ở cấp độ tế bào, các nghiên cứu chuyên sâu đã chỉ ra rằng salicylate gây rối loạn chức năng và hủy hoại ty thể – cơ quan đóng vai trò như nhà máy cung cấp năng lượng cho tế bào ^[3]. Khi các ty thể trong mô gan bị ngộ độc, quá trình chuyển hóa chất béo bị ngưng trệ, gây ra hiện tượng tích tụ mỡ ồ ạt trong tế bào gan và làm mất khả năng thanh lọc độc chất [2, 8].

Một nghiên cứu công bố năm 1987 cho thấy salicylate ở nồng độ 1,0 mM gây ức chế đáng kể hoạt tính enzym monoamine oxidase (MAO) của ty thể ở những bệnh nhân mắc hội chứng Reye ngay tại thời điểm khởi phát ^[3]. Tác động này được thể hiện qua mức giảm trên 50% giá trị vận tốc tối đa (Vmax) của enzym và duy trì suốt đợt bệnh ^[3]. Hiện tượng ức chế này hầu như không quan sát thấy ở trẻ em khỏe mạnh hay trẻ nằm viện không mắc hội chứng Reye, chứng minh tổn thương ty thể do salicylate có tính chất đặc hiệu trong bệnh cảnh này ^[3].

Bên cạnh đó, salicylate còn làm tăng cường và kéo dài hoạt động của chuỗi tín hiệu tạo ra enzym sinh nitric oxide cảm ứng (iNOS) thông qua chất trung gian interferon gamma ^[4]. Sự biểu hiện quá mức của iNOS đã được ghi nhận trên các mô của bệnh nhân tử vong vì hội chứng Reye, giải thích vì sao phản ứng viêm và hoại tử mô diễn ra mất kiểm soát khi cơ thể gặp phải kích thích ban đầu là nhiễm virus ^[4]. Khi gan suy yếu, lượng amoniac trong máu tăng vọt, vượt qua hàng rào máu não dẫn đến phù não cấp và tổn thương thần kinh vĩnh viễn ^[1].

Bằng chứng khoa học: Những con số không thể xem thường

Mối liên quan giữa việc sử dụng salicylate và hội chứng Reye đã được các nhà khoa học theo dõi và ghi nhận thông qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn kéo dài nhiều thập kỷ:

• Giám sát dịch tễ quốc gia tại Mỹ (1981 - 1997): Báo cáo công bố năm 1999 phân tích dữ liệu trên 1207 bệnh nhân dưới 18 tuổi mắc hội chứng Reye ^[1]. Kết quả cho thấy 93% trẻ từng mắc một bệnh lý do virus trước đó, và có đến 82% trường hợp phát hiện được nồng độ salicylate trong máu ^[1]. Tỷ lệ tử vong chung của bệnh lên đến 31% ^[1]. Đáng chú ý, tỷ lệ tử vong cao nhất xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi với nguy cơ tương đối là 1,8 và ở những bệnh nhân có nồng độ amoniac huyết thanh trên 45 microg/dL (tương đương 26 micromol/L) với nguy cơ tương đối lên tới 3,4 ^[1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra từ sau đỉnh điểm 555 ca năm 1980, số ca mắc đã giảm mạnh xuống không quá 36 ca mỗi năm kể từ 1987, trùng khớp với thời điểm ban hành các khuyến cáo hạn chế dùng salicylate cho trẻ em ^[1].
• Nghiên cứu bệnh - chứng của Cơ quan Y tế Công cộng Mỹ (1985 - 1986): Công trình công bố năm 1987 đã so sánh 27 bệnh nhân mắc hội chứng Reye từ giai đoạn II trở lên với 140 người thuộc nhóm đối chứng tương đồng về độ tuổi, chủng tộc và thời điểm khởi phát bệnh do virus trước đó ^[2]. Kết quả phát hiện mối liên quan thống kê đặc biệt mạnh mẽ giữa việc uống salicylate trong đợt bệnh tiền triệu với sự khởi phát của hội chứng Reye, thể hiện qua tỷ số chênh (odds ratio) lên tới 40 ^[2]. Đối với riêng aspirin, tỷ số chênh là 26 ^[2]. Có từ 90% bệnh nhân hội chứng Reye trở lên từng phơi nhiễm với salicylate ^[2].
• Nghiên cứu trên bệnh nhân mắc bệnh mô liên kết (1985): Trong số 176 bệnh nhân được xác nhận mắc hội chứng Reye qua sinh thiết từ tháng 1/1969 đến tháng 6/1983, có 6 trường hợp mắc bệnh mô liên kết tại thời điểm phát bệnh và cả 6 em này đều đang dùng liệu pháp salicylate ^[5]. Nghiên cứu kết luận trẻ dùng salicylate điều trị bệnh nền có nguy cơ mắc hội chứng Reye cao hơn so với dân số chung ^[5].
• Báo cáo lâm sàng dùng salicylate kéo dài (1984): Nghiên cứu ghi nhận 2 trẻ em phát triển hội chứng Reye trong quá trình dùng salicylate dài ngày để điều trị các rối loạn viêm hệ thống, qua đó khuyến cáo phải theo dõi chức năng tế bào gan nghiêm ngặt khi dùng hoạt chất này ^[6].
• Trường hợp tử vong năm 2011: Một trường hợp tử vong do hội chứng Reye được báo cáo ở bệnh nhân nam 12 tuổi mắc cúm A chủng H3N2 có sử dụng salicylate ^[7]. Trường hợp này gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng nguy cơ này chưa bao giờ biến mất nếu lơ là việc quản lý các chế phẩm chứa salicylate ^[7].

Lợi ích hạ nhiệt và giới hạn bằng chứng của salicylate tự nhiên

Dầu châu thụ hay methyl salicylate từ lâu được y học cổ truyền và dân gian ưa chuộng nhờ công dụng giảm đau tại chỗ, giảm co cứng cơ và tạo cảm giác ấm áp dễ chịu. Trong điều kiện cơ thể người trưởng thành khỏe mạnh, methyl salicylate được gan chuyển hóa an toàn nếu dùng đúng nồng độ ngoài da với diện tích nhỏ.

Tuy nhiên, đối với trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, diện tích da so với thể trọng lớn hơn người lớn rất nhiều. Da trẻ mỏng, hàng rào biểu bì chưa hoàn thiện, tạo điều kiện cho salicylate ngấm thẳng vào hệ tuần hoàn. Dữ liệu từ các nghiên cứu đối chứng cho thấy việc phân tách nguy cơ độc lập giữa salicylate tổng hợp và các salicylate phi-aspirin là rất khó vì số ca dùng đơn độc nguồn phi-aspirin cực kỳ ít ^[2]. Dù vậy, do bản chất sinh hóa của methyl salicylate khi vào cơ thể đều biến đổi thành acid salicylic, độc tính của nó đối với ty thể là hoàn toàn tương tự [5, 7]. Vì vậy, việc áp dụng cấm đoán salicylate tổng hợp bắt buộc phải mở rộng sang các nguồn tự nhiên như dầu châu thụ [3, 8].

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ thảo mộc tự nhiên là an toàn"

Một sai lầm rất phổ biến của các bậc phụ huynh là tin rằng các chế phẩm chiết xuất từ thiên nhiên hay thảo mộc như tinh dầu châu thụ luôn lành tính hơn thuốc Tây y. Nhiều người tùy tiện bôi dầu gió, dầu xoa bóp chứa châu thụ lên ngực, lưng, thậm chí cho vào nước xông khi trẻ bị cảm, ho hoặc sốt xuất huyết, thủy đậu.

Thực tế, methyl salicylate chiết xuất từ cây châu thụ là một trong những dạng salicylate có độc tính cao nhất tính theo trọng lượng. Độc tính sinh học của một phân tử hóa học không thay đổi dù nó được tổng hợp trong phòng thí nghiệm hay chưng cất từ lá cây. Trẻ em mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc tiêu hóa do virus nếu tiếp xúc với các loại dầu này vẫn đối mặt với tỷ số chênh gây bệnh tương đương việc uống thuốc cảm chứa salicylate [3, 8]. Thêm vào đó, các bệnh cảnh giống Reye cũng có thể phát khởi từ các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh tiềm ẩn, khiến cơ thể trẻ càng nhạy cảm với các chất độc ngoại sinh như salicylate ^[8].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc kiểm soát tiếp xúc với dầu châu thụ và các dẫn xuất salicylate cần áp dụng nghiêm ngặt cho các nhóm đối tượng sau:

• Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 18 tuổi: Tuyệt đối không sử dụng bất kỳ dạng dầu xoa bóp, cao bôi hay thuốc uống nào chứa dầu châu thụ, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 5 tuổi vì đây là lứa tuổi có tỷ lệ tử vong cao nhất nếu mắc hội chứng Reye ^[1].
• Trẻ đang mắc các bệnh nhiễm siêu vi: Những trẻ đang có triệu chứng sốt do cảm cúm, nhiễm virus đường hô hấp, thủy đậu, sởi hoặc rối loạn tiêu hóa cấp tuyệt đối không được tiếp xúc với salicylate [2, 3].
• Trẻ mắc các bệnh lý mô liên kết hoặc viêm khớp thiếu niên: Nhóm trẻ đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng liệu pháp salicylate cần được bác sĩ chuyên khoa giám sát chặt chẽ chức năng gan định kỳ và cân nhắc đổi thuốc khi có dịch sốt siêu vi [1, 6].
• Trẻ có tiền sử rối loạn chuyển hóa: Những trẻ có khiếm khuyết tiềm ẩn về chuyển hóa acid béo hay acid amin rất dễ bị kích hoạt tổn thương gan não tương tự hội chứng Reye khi gặp tác nhân ngoại sinh ^[8].

Ứng xử an toàn khi trẻ bị sốt và cách chăm sóc đúng

Để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ ngộ độc salicylate và hội chứng Reye, các bậc phụ huynh cần thiết lập các nguyên tắc dùng thuốc và chăm sóc khoa học:

• Kiểm tra kỹ nhãn mác sản phẩm: Trước khi dùng bất kỳ loại dầu gió, dầu xoa bóp cơ, kem bôi côn trùng cắn hay tinh dầu nào, phụ huynh cần đọc kỹ bảng thành phần. Nếu thấy các tên gọi như Wintergreen oil, Gaultheria procumbens, Methyl salicylate, tuyệt đối không dùng cho trẻ nhỏ.
• Lựa chọn giải pháp hạ sốt thay thế: Khi trẻ bị sốt, lựa chọn ưu tiên là cho trẻ mặc đồ thoáng mát, uống đủ nước và tham khảo ý kiến nhân viên y tế để sử dụng các loại thuốc hạ sốt an toàn đã được chứng minh như paracetamol đúng liều lượng theo cân nặng. Không tự ý phối hợp nhiều loại thuốc cảm sốt không rõ nguồn gốc.
• Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc: Nếu trẻ nhỏ vô tình nuốt phải dầu châu thụ hoặc được bôi lượng lớn trên da trong lúc đang sốt, cần lau sạch vùng da tiếp xúc và đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Nếu trẻ xuất hiện các triệu chứng nôn mửa liên tục, lơ mơ, co giật hoặc thay đổi hành vi sau một đợt ốm sốt, cần thông báo ngay cho bác sĩ về việc trẻ có từng tiếp xúc với dầu gió hay salicylate hay không để can thiệp kịp thời [2, 7].

Hội chứng Reye tuy hiếm gặp trong thời kỳ hiện đại nhờ các cảnh báo y tế sâu rộng, nhưng tỷ lệ tử vong của căn bệnh này vẫn ở mức rất cao nếu xảy ra ^[1]. Giữ gìn sự thận trọng, không lạm dụng dầu châu thụ tự nhiên cho trẻ nhỏ đang sốt siêu vi chính là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để bảo vệ mạng sống của con trẻ. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm bôi ngoài da nào cho con em mình.