Nhựa tô hạp từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc cổ truyền và các nghi thức xông hương dân gian với mùi thơm ấm nồng đặc trưng. Nhiều người tin rằng hương thơm tỏa ra từ loại nhựa cây này có khả năng xua đuổi tà khí, làm thông thoáng đường thở và cải thiện sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, trước những lời truyền miệng về công dụng kỳ diệu của dược liệu này, không ít người đặt ra câu hỏi liệu khoa học thực nghiệm đã thực sự kiểm chứng được những thành phần gì bên trong tô hạp.
Xét dưới lăng kính khoa học hiện đại, các bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về cây tô hạp vẫn còn rất khiêm tốn và chủ yếu dừng lại ở việc tách chiết, định danh các nhóm chất hóa thực vật cơ bản. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã bước đầu xác định được một số hợp chất thuộc nhóm terpenoid và polyphenol từ chi Tô hạp, nhưng chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc xông hay uống nhựa tô hạp có thể điều trị dứt điểm các bệnh lý trên cơ thể người.
Bản chất hóa thực vật của tô hạp dưới góc nhìn khoa học
Trong tự nhiên, các loài thực vật thuộc chi Tô hạp thường tích tụ những chất tiết có mùi thơm nồng, được gọi chung là nhựa hoặc tinh dầu, nhằm mục đích bảo vệ cây trước côn trùng và nấm mốc. Về mặt hóa học, các chất thơm tự nhiên này thường là hỗn hợp phức tạp của nhiều nhóm chất hữu cơ khác nhau, trong đó nổi bật nhất là các hợp chất nhóm terpenoid và các acid hữu cơ mạch vòng. Nhóm hợp chất này chính là nguồn gốc tạo nên mùi thơm đặc biệt và thường được kỳ vọng mang lại các hoạt tính sinh học trong các nghiên cứu dược liệu học.
Nhiều tài liệu truyền thống và các giả thuyết dược liệu thường nhắc tới sự hiện diện của acid cinnamic cùng các ester thơm như những thành tố chủ chốt định hình nên hương vị của nhựa tô hạp. Mặc dù acid cinnamic là một hợp chất thơm được quan tâm nhiều trong công nghiệp hương liệu, việc kiểm chứng sự có mặt và hàm lượng chính xác của từng chất trong từng loài thực vật cụ thể đòi hỏi các kỹ thuật phân tích hóa học hiện đại. Các phương pháp sắc ký và quang phổ tiên tiến ngày nay đóng vai trò tối quan trọng để bóc tách từng phân tử, tránh việc gán ghép công dụng một cách chung chung theo kinh nghiệm dân gian.
Các phân tử terpenoid tìm thấy trong thực vật có cấu trúc rất đa dạng, từ các monoterpene bay hơi nhanh cho tới những phân tử triterpene có cấu trúc vòng phức tạp và khối lượng phân tử lớn hơn. Việc hiểu rõ bản chất của từng nhóm chất không chỉ giúp các nhà khoa học làm sáng tỏ cơ sở vật chất của dược liệu, mà còn là bước đi bắt buộc đầu tiên nhằm đánh giá xem liệu chúng có khả năng gây độc, gây kích ứng hoặc tương tác với cơ thể hay không.
Nghiên cứu phân lập các hợp chất từ cây tô hạp
Khi đối chiếu với các bằng chứng thực nghiệm cụ thể, một nghiên cứu công bố vào năm 2016 đã tiến hành khảo sát thành phần hóa học từ thân cây tô hạp, có tên khoa học là Altingia chinensis [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp hồi lưu thân cây với cồn 95%, sau đó thu hồi dịch chiết và tiến hành cô đặc [1]. Tiếp đó, nhóm nghiên cứu đã áp dụng kỹ thuật sắc ký cột silica gel và sắc ký lọc gel Sephadex LH-20 trên các phân đoạn chiết bằng ether dầu hỏa và ethyl acetate để phân lập từng hợp chất tinh khiết [1].
Dựa trên các đặc tính lý hóa và phân tích quang phổ chi tiết, nghiên cứu năm 2016 đã xác định được cấu trúc của 11 hợp chất hóa học riêng biệt từ thân cây tô hạp [1]. Các chất này bao gồm một hợp chất thơm bay hơi là myrsinene, cùng hàng loạt phân tử thuộc nhóm triterpenoid và sterol thực vật như oleanonic aldehyde, 3beta,23,28-trihydroxyolean-12-ene, ursolic acid-3beta-octadecanoate, arjunglucoside II, beta-sitosterol và daucosterol [1]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận các dẫn xuất phenolic và glycoside như trans-resveratrol-3-O-beta-D-glucopyranoside, ellagic acid 3,3'-dimethylether, lyoniside và 3,3'-O-dimethylellagic acid-4'-O-alpha-L-rhamnoside [1].
Đáng chú ý, toàn bộ 11 hợp chất được công bố trong công trình này đều là những chất lần đầu tiên được phân lập thành công từ loài cây Altingia chinensis [1]. Kết quả này mang ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu hóa thực vật cho chi Tô hạp. Tuy nhiên, trong phạm vi các hợp chất được phân lập từ phần thân cây ở nghiên cứu này, acid cinnamic dạng tự do lại không nằm trong danh sách các chất được định danh [1].
Ý nghĩa sinh học và khoảng cách từ ống nghiệm đến ứng dụng
Sự xuất hiện của các hợp chất như oleanonic aldehyde, các triterpene khung olean hay dẫn xuất acid ursolic trong thân cây tô hạp mở ra nhiều hướng nghiên cứu thú vị [1]. Về mặt lý thuyết sinh học đại cương, các triterpenoid thực vật thường được biết đến với tiềm năng chống oxy hóa hoặc hỗ trợ bảo vệ tế bào thực vật trước các tác nhân gây hại từ môi trường. Việc phân lập thành công các chất này cho thấy nguồn tài nguyên hóa thực vật phong phú ẩn chứa bên trong các loài cây bản địa [1].
Bên cạnh đó, việc tìm thấy các hợp chất nhóm polyphenol và dẫn xuất của resveratrol hay acid ellagic cũng cung cấp thêm các mảnh ghép về thành phần hóa sinh của loài cây này [1]. Đây là những nhóm chất thường được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu về đặc tính bảo vệ tế bào. Tuy nhiên, điều cần nhấn mạnh là nghiên cứu năm 2016 hoàn toàn tập trung vào việc chiết tách, tinh chế và xác định cấu trúc hóa học của các phân tử [1].
Khoảng cách từ việc tìm thấy một hợp chất trong ống nghiệm đến việc chứng minh nó có tác dụng chữa bệnh trên cơ thể người là một hành trình dài và vô cùng khắt khe. Công trình nghiên cứu trên thân cây tô hạp năm 2016 chưa thực hiện các thử nghiệm hoạt tính dược lý cụ thể trên mô sống hay động vật, và càng không phải là thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh [1]. Do đó, mọi suy diễn cho rằng sự có mặt của các chất này đồng nghĩa với việc tô hạp có thể chữa bệnh đều là thiếu căn cứ khoa học xác thực.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Một trong những hạn chế lớn nhất khi nhìn nhận các nghiên cứu hiện có về tô hạp chính là bộ phận dùng và phương pháp chiết xuất. Trong khi thói quen dân gian thường gắn liền với việc sử dụng phần nhựa cây chảy ra từ thân để đốt xông hương hoặc ngâm rượu, thì nghiên cứu khoa học năm 2016 lại tiến hành khảo sát trên bộ phận thân cây gỗ được chiết xuất bằng cồn 95% trong điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Thành phần hóa học giữa phần thân gỗ và phần nhựa tiết thương phẩm ngoài thị trường có thể có sự khác biệt rất lớn.
Hơn nữa, các dữ liệu phân tích mới chỉ dừng lại ở bước định tính xem có chất nào hiện diện trong mẫu thử, mà chưa cung cấp đầy đủ thông tin về độc tính tế bào, độc tính bán trường diễn hay cơ chế tác động lên các thụ thể sinh học trong cơ thể [1]. Chúng ta chưa có dữ liệu chính xác về việc khi đốt nhựa tô hạp, nhiệt độ cao sẽ làm biến tính các hợp chất này như thế nào và liệu khói sinh ra có tạo thành các hạt bụi mịn hay khí độc gây hại cho hệ hô hấp hay không.
Ngoài ra, số lượng nghiên cứu chuyên sâu về chi Tô hạp trên các tạp chí khoa học quốc tế vẫn còn rất hạn chế so với các loại dược liệu phổ biến khác. Rất nhiều nghiên cứu về các loại thảo dược khác thường bị nhầm lẫn hoặc gộp chung với tô hạp, khiến người tiêu dùng hoang mang và hiểu sai về giá trị thực tế của loại cây này. Sự thận trọng và tính khách quan đòi hỏi người đọc phải phân định ranh giới rõ ràng giữa việc phát hiện thành phần hóa học và việc công nhận hiệu quả điều trị y khoa.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng tô hạp
Hiểu lầm thường gặp nhất hiện nay là quan niệm cho rằng hương thơm tự nhiên từ nhựa tô hạp là hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc chữa bệnh. Nhiều người vì tin vào những lời quảng cáo truyền miệng đã chi một số tiền lớn để mua nhựa tô hạp về xông phòng kín liên tục với hy vọng thanh lọc phổi hoặc tiêu diệt virus gây bệnh. Thực tế khoa học cho thấy, khói sinh ra từ bất kỳ quá trình đốt cháy chất hữu cơ nào, kể cả nhựa cây tự nhiên, đều chứa các hợp chất bay hơi và muội than có thể gây kích ứng niêm mạc mũi họng.
Một quan niệm sai lệch khác là đồng nhất việc thảo dược chứa các chất quý với việc người sử dụng sẽ nhận được toàn bộ lợi ích đó. Ngay cả khi nghiên cứu đã phân lập được các triterpenoid hay dẫn xuất có giá trị từ cây tô hạp [1], cơ thể người cũng không thể hấp thụ trực tiếp các chất này một cách tối ưu chỉ thông qua việc ngửi khói xông hay bôi ngoài da một cách thô sơ. Nồng độ hoạt chất trong tự nhiên thường biến thiên rất lớn tùy thuộc vào mùa thu hái, thổ nhưỡng và quy trình sơ chế.
Cuối cùng, việc thần thánh hóa khả năng "kháng khuẩn tuyệt đối" của các hợp chất thơm cũng là một ngộ nhận nguy hiểm. Chưa có bất kỳ văn bản y tế chính thống nào cấp phép cho nhựa tô hạp hoạt động như một loại thuốc kháng sinh hay thuốc chống viêm đặc hiệu. Việc tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị của y học hiện đại để chuyển sang dùng thảo dược xông hương có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng để kiểm soát các bệnh lý mạn tính nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với tô hạp?
Do chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng, việc tiếp xúc hoặc sử dụng các sản phẩm từ cây tô hạp cần phải hết sức cẩn trọng, đặc biệt là đối với những nhóm đối tượng nhạy cảm. Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ nhựa tô hạp theo đường uống hoặc hít khói nồng độ cao, vì nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi chưa được khoa học kiểm soát toàn diện.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ hô hấp vô cùng non nớt và hàng rào bảo vệ da chưa hoàn thiện. Việc đốt xông các loại nhựa thơm đậm đặc trong không gian sinh hoạt của trẻ có thể khởi phát các cơn co thắt phế quản cấp tính, viêm đường hô hấp hoặc gây dị ứng da nghiêm trọng. Tương tự, những người có tiền sử mắc các bệnh lý mạn tính về đường thở như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay viêm mũi xoang dị ứng cần tránh xa các nguồn khói từ thảo dược xông phòng.
Những người có cơ địa dễ bị viêm da tiếp xúc hoặc dị ứng với hương liệu tự nhiên cũng cần thận trọng. Các hợp chất hữu cơ bay hơi và các thành phần hóa thực vật phức tạp trong nhựa cây rất dễ gây ra các phản ứng quá mẫn, mẩn ngứa hoặc nổi mề đay khi bôi trực tiếp lên da. Nếu bạn đang trong quá trình điều trị bệnh lý nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn, việc tiếp xúc với các chế phẩm thảo dược mới cần phải có ý kiến tham vấn chuyên môn từ bác sĩ để phòng ngừa tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế đời sống
Nếu bạn yêu thích hương thơm trầm ấm của nhựa tô hạp và muốn sử dụng nó như một biện pháp thư giãn tinh thần trong đời sống thường nhật, hãy luôn đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu. Chỉ nên sử dụng nhựa cây ở lượng vừa phải, trong các không gian rộng rãi, thoáng khí và có cửa sổ thông gió tốt để tránh tích tụ nồng độ khói quá mức. Tuyệt đối không nên đóng kín cửa phòng rồi xông khói liên tục suốt đêm, vì điều này làm suy giảm nồng độ oxy và làm tăng nguy cơ ngạt thở.
Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm các bộ phận cây ngoài tự nhiên để tự chế biến hoặc ngâm rượu uống khi chưa có hướng dẫn rõ ràng từ thầy thuốc được cấp phép. Việc chiết tách các hợp chất trong nghiên cứu năm 2016 đòi hỏi các dung môi chuyên dụng như cồn 95%, ether dầu hỏa hay ethyl acetate cùng hệ thống sắc ký phức tạp [1], hoàn toàn khác xa với việc đun nấu hoặc ngâm rượu thông thường tại gia đình. Sử dụng dược liệu sai cách không những không mang lại lợi ích mà còn có thể đưa vào cơ thể những tạp chất độc hại chưa được tinh chế.
Khi có nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền, bạn nên tìm đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và kê đơn đúng liều lượng. Khoa học luôn ghi nhận tiềm năng của các loài cây cỏ tự nhiên, nhưng việc ứng dụng chúng vào đời sống phải luôn song hành với sự hiểu biết thấu đáo và thái độ tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh chưa được kiểm chứng.
